Bul bizde bar

Biraq sony bárimiz bilemiz be? Elordadaǵy neırohırýrgııa or­ta­lyǵynyń ashylǵanyna bı­yl týra úsh jyl. Osy ýaqyt­tan beri ortalyq halyqqa aldyńǵy qatarly medısınalyq tehnolo­gııa­ny paı­da­la­nyp, joǵa­ry sa­paly neıro­hırýrgııa­lyq kómek kórsetý ús­tinde. Bul jerde tek operasııalar ǵana emes, neırohırýrgııa salasyn­daǵy ǵyly­mı zertteýler de jasa­lady, sondaı-aq, ortalyqtyń  ǵy­ly­mı-ádis­temelik qyzmetiniń aıa­synda neı­rohırýrgııa salasyn­daǵy ma­man­­dardy qaıta daıarlaý úshin shetelderge oqytý  jolǵa qoıylǵan. Biz búgingi áńgimemizde osy ortalyqta jasalatyn túrli ba­ǵyt­­taǵy operasııalar týraly aıt­paq­pyz. Jalpy, bas súıekke, mı ta­myrlaryna, óńesh, jutqynshaq, bezge jasalatyn operasııalar eń bir kúrdeli otalardyń qatarynda ekeni daýsyz. Batys Eýropa elderinde mıkroskoppen jasalatyn operasııa­lar­dyń quny qazirgi kezde  125-130 myń AQSh dollary shamasynda ekenin eskersek, bizdiń elde bul on esege deıin arzan. Joǵarydaǵy ortalyqta neırohırýrgııa salasyn­daǵy operasııalar­dyń túgelge jýyǵy jasalady. Máselen, eresek adamdar men ba­la­lardaǵy mı jáne julyn aqaý­lary, isikter, bas súıek-mı jara­qatynyń zardaptary, ártúrli tektegi sýmılyq (gıdrosefalııa), bas súıek pen mı damýyndaǵy kemistik, omyrtqadaǵy kinárat, perı­ferııalyq júıkedegi jaraqat, aýrý týyndatatyn sındromdar, t.b. Son­dyqtan óz medısınamyzdaǵy jetistikti kórmeý nemese bilgir dári­gerlerge senim bildirmeý endi artta qalýy  tıis dep oılaımyz. О́ıtkeni shet elderde qymbat operasııa jasatyp, kútinbeı ile-shala elge oralǵannan góri, óz elimizdegi bardyń baǵasyn bilý áldeqaıda du­rys bolar. «Kútinbeı» deýimiz­diń de máni bar. Bilikti dáriger­lerdiń aı­týynsha, kóptegen operasııalardan keıin mindetti túrde kútim qajet bolǵandyqtan, naýqas­tar ar­naıy bólimderde biraz ýaqyt emdelýi qa­jet. Al, elimizden shet elderge bar­ǵan naýqastar kóbinshe operasııadan keıin ary ketkende birer apta aıal­dap elge qaıtady. О́ıtkeni kóp ýaqyt jatatyn qarjysy joq, qarjysyn opera­sııaǵa jumsap jibergen. Mun­daı jaǵdaılar óte jıi kezdesedi. Qazirgi kezde ortalyqta arnaıy mıkrokateter men mıkrospıral­dyń, sondaı-aq, arnaıy medısı­nalyq bıojelimniń kómegimen adam sanynyń tamyrlary arqyly jal­py qan aınalym jú­ıesinen mı tamyr­laryndaǵy aqaý­lardy sylyp tastaý arnaıy ope­rasııanyń bir túrine jatady. Bul kóp ýaqytty almaıdy jáne aýrýdyń densaýlyǵy tez arada túzelip ketedi eken. Odan keıingi bir baǵyt – trans­sfenoıdaldy hırýrgııa dep atala­dy. Bul muryn arqyly jasalatyn ota. Bastaǵy isikti buryn bas­súıekti tesý (trepanasııa) arqyly sylyp tas­taıtyn.  Endigi ádis sú­ıekti tesken soń oryn alatyn qolaısyz­dyqtar men qıyndyqtarǵa jol bermeıdi. Bul operasııa ar­qyly bas­taǵy bez isigin, bassúıekte túzilgen obyr­dy (rak), angıofıbroma, menıngıoma, kranıofarıngeoma sııaq­ty bir­qatar isikterdi joıý­ǵa bolady. Otanyń osy túri ortalyq­ta 2009 jyly engizilgen eken. Sodan beri 25 adamǵa jasalypty. Oǵan 14,5 mıllıon teńge shyǵyn ketken. Endigi bir baǵyt – neıronavıgasııa. Bul arqyly mı qurylym­darynda tereń ornalasqan isikterdi dál anyqtap, mıǵa zaqym kelmeıtindeı etip ota jasaýǵa bolady. Qazirgi kezde ortalyqta jasalatyn opera­sııa­lardyń úshten birine osy ádis qoldanylady eken. Bul 2009 jyly engizilgen, sodan beri 150 adamǵa ja­salǵan. Mı qurylym­da­rynyń ma­ńyz­dy jerlerine dendep orna­la­syp alǵan, ıaǵnı, ota jasaý bary­synda mıdyń kez-kelgen bó­ligin jaraqat­tap alý qaýpi óte jo­ǵary isikterge buryn elimizde operasııa jasalǵa­ny­men, dál neı­ronavı­ga­sııa­lyq ádis sııaqty sátti bola bermegenin eskersek, ortalyq­taǵy neı­ronavıgasııa bó­lim­deri elimizdegi álgindeı naý­qasqa shaldyq­qan kez kelgen janǵa kómek kórsetýge ázir. Tórtinshi baǵyt endoskopııalyq trıventrıkýlostomııa dep atalady. Qarynsha júıesine jińishke sharaınamen (endoskoppen) jasalatyn tó­men ınvazıvti ota. Bul kóbinese ártúrli tektegi sýmılyqqa (gıdrosefalııa) jasa­lady. Negizinde kádimgi saý adamdarda julyndaǵy suıyqtyq mı sıs­terna­syna quıylý arqyly sińirilip oty­rady. Al, sýmı­lyqqa ushyraǵan dimkás­terde bul suıyq­­tyq mıdyń qaryn­shasyna jınalady eken. Jo­ǵarydaǵy operasııa  arqyly mı qa­ryn­shasyn­daǵy julyn suıyq­tyǵ­yn mı sıs­ternasyna aıdaý oryn­dalady. Bul burynǵy jasalyp júrgen shýnt­tyq otadan áldeqaıda arzan ári sa­paly. Mysaly 2009 jyldan beri osy operasııa 26 adamǵa jasalǵan jáne oǵan 8 mıllıon teńge ketken. Sonda ár adamǵa 308 myńnan túsken dep eseptesek, al shýnttyq opera­sııanyń quny ár adamǵa 1 mıllıon teńgege jýyq, ıaǵnı, úsh esege deıin qymbat. Ortalyqta ǵylymı-tájirı­be­lik bólim jumys isteıdi. Osy bó­limniń negizgi qyzmeti dıagnostı­kanyń eń jańa ári belgili ádisteri men orta­lyq júıke júıesindegi isikterdi emdeýdi klınıkalyq tájirıbede qoldanýdy jolǵa qoıý bolyp taby­lady. Osy kúni bul bólim neıro­onkologııalyq aýrýlar men ortalyq júıke júıesindegi basqa da aýrý túrleriniń emdeý ádisteri men qandaı hırýr­gııalyq quraldardy qol­daný kerektigin, qa­laı ota jasaýǵa bola­ty­nyn anyq­tap, klınıkalyq tájirı­bege da­ıyn­daýda. Sonyń ishinde menıngıoma, 3-shi júıkedegi nevrınoma, gıpofız isigi, mıdyń neıro­ekto­dermaldy isigi sııaqty birqatar aýrýlardy emdeý tabysty júrgiz­i­lýde. Bul oraıda osy aýrýlarǵa mıkrohırýrgııalyq tehnıkamen ota jasaýdyń ózindik  jeńildikteri men oń nátıjeleri bar eken. Ortalyq qyzmetkerleri týra­ly aıtar bolsaq, olardy negizinen osynda qaıta daıarlaıdy, ıaǵnı, shetelderge oqýǵa jiberedi jáne orta­lyqta sheteldik bilgir ǵalymdar  men dárigerlerdiń sheberlik synyp­taryn uıymdas­ty­ryp, kásibı­lik­terin shyńdap otyrady. Neırohırýrgııa – medısına­da­ǵy jańa baǵyt. Eýropadaǵy zamanaýı neırohırýrgııa jıyrma­syn­­shy ǵasyrdyń ekinshi jarty­synan, dálirek aıtsaq Ekinshi dúnıejú­zilik soǵys aıaqtalǵan soń bastaý alady. Oǵan deıin neı­ro­hırýrgııa­nyń máseleleri nevrologtar men jalpy hırýrg­tardyń aıtýy bo­ıyn­sha ǵana belgili bolyp júrgen. Tek 1949 jy­ly Parıjde ótken nevrolog­tar­dyń kongresinde chılılik Alfonso Asendjıo esimdi azamat neıro­hırýrgterdiń bir tobyn jınap, salany halyq­aralyq dáre­jege kóterýdiń, neı­rohı­rýrgııa­ny me­dısı­nanyń bir baǵyty retinde moıyndatýdyń máselesin kó­terip­ti.  Sodan keıin seń qoz­ǵal­­ǵandaı bolady. Arada biraz jyl ótkende medıkterdiń Lıssabon kongresinde nevrologııa men neırohırýrgııa ajyratylyp, ekin­shisi bólek sala retinde mo­ıyn­dalady. Sosyn baryp sala­nyń óz kongresteri men jıyn­dary ót­kizile bastaıdy. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, neıro­hırýr­gııa­nyń jeke sala nemese baǵyt retinde moıyndalǵanyna endi jarty ǵasyr bolǵanymen, álem­niń damy­ǵan elderinde osy salada atqa­rylyp jatqan ju­mys­tar óz deńgeıinde. Sonyń ishinde bizdiń elimizde de táýel­sizdik alǵan soń neırohırýrgııaǵa jete kóńil bólinip, oǵan bólek otaý tigip berdi. Iаǵnı, osydan úsh jyl buryn ashylǵan ortalyq eń aldymen táýelsizdiktiń jemisi. R.S. Osy kúnderi  elordadaǵy «Respýblıkalyq neırohırýrgııa ǵylymı ortalyǵynda» Neırohırýrgııalyq qoǵamdastyqtardyń Dúnıejúzilik federasııasynyń, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń, Qazaq  neırohırýrgtary Assosıasııasynyń qatysýymen halyq­ara­lyq konferensııa ótýde. Sonyń ishinde Neırohırýrgııalyq qoǵam­dastyqtardyń Dúnıejúzilik federasııasynyń prezıdenti, professor Pıter Blek pen atalǵan federasııanyń bilim berý komıtetiniń tóraǵasy Ioko Kato jáne Máskeýdegi Býrdenko atyndaǵy neırohırýrgııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırek­tory, akademık Aleksandr Konovalov bar. Atalǵan azamattar konferensııadan tys sheberlik synyptaryn ótkizip, leksııalar oqýda. Aıgúl SEIILOVA.