Dúbirge toly dúnıe

Oppozısııanyń ázirge  áli jetpeı tur О́tken aptada grýzınder el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótti. Dál osy kúni biraz jurt tek mereke ǵana emes, el ómirinde úlken ózgeris bolady dep te kútken. Biraq oppozısııanyń degeni bolmady. Olardyń áreketteri bılikke kúshi jetpeıtinin aıqyn kórsetti. Táýelsizdik – qaı eldiń bolsyn basty qundylyǵy. Ony qadirleı bilgen jón. Al Grýzııa oppozısııasy ony qasterleý ornyna óz­deriniń bılikke qar­sy áreketterine paıda­lan­ǵy­sy keldi. Al mundaı qasıet­siz­dikti qalyń buqara halyq qoldamaıdy. El basshylyǵy, ıaǵnı bılik 26 mamyrda táýelsizdiktiń 20 jyl­dyq aıtýly kezeńin ózin qur­metteıtin elderdegideı atap ótý­di josparlady. Eń bastysy – saltanatty áskerı sherý ótkizbek bolǵan, basqadaı da mádenı-merekelik sharalar belgilengen. Al oppozısııa ózderiniń bılikke qarsy áreketterin sol merekelik saltanat qarsańynda, onyń oı­daǵydaı ótýine nuqsan keltiretindeı etip uıymdastyrdy. Radıkaldy oppozısııa úki­met­ke qarsy áreketterin 21 ma­myrda bas­tady. Ony kezinde qazirgi prezıdent Mıhaıl Saakashvılıdiń eń jaqyn serigi bolǵan, burynǵy parlament spıkeri Nıno Býrdjanadze men Gııa Kobahıdze jetekshilik etetin Halyq jınalysy uıymdas­tyr­dy. Olar eldiń bas­ty qalalarynda mıtıngiler ót­kizip, qazirgi prezı­dent­tiń bılikten ketýin talap etti. Al 25 ma­myr kúni Yza-kek kúnin ótkizýdi josparlady. Syrtta qa­shyp júr­gen burynǵy qorǵanys mı­nıstri Iraklıı Okrýashvılı áskerı tóń­keris uıym­das­ty­ra­ty­nyn, «25 mamyr úkimet úshin sońǵy kún bolatynyn» málimdedi. Ras, keıin oppozısııa Yza-kek kúnin ótkiz­beýdi uıǵardy. Biraq bul kúni bılikke qarsy áreketter barynsha belsendi júrgizildi. Osy jerde bıliktiń oppozı­sııa­ǵa qatysty qadamdaryna da toqtalǵan jón. Oppozısııanyń zań­­ǵa syıymdy áreketterine to­lyq múmkindik berildi. Olar qala­ǵan jerlerinde mıtıngilerin, jıyn­daryn ótkizip jatty. Tipti táýel­sizdik sal­tanaty, parad bolatyn jer­de de oppozısııaǵa mereke kú­nine deıin óz aksııalaryn ót­ki­zý­ge ruqsat etildi. Al oppozısııanyń ke­lisimdi buzyp, saltanat ótetin kún bastalǵanda da, eskertýlerge qara­maı, alańnan ket­peı qoıýyn qup­taý qıyn. Oǵan bıliktiń kón­beı, qatań sha­ra­ǵa barýyn aıyp­taý­dyń jóni joq. Sa­naýly saǵattan keıin el mereıin kóteretin sharalar óte­tin jerdi bosatý úshin bıliktiń ar­naýly kúshteri 400-500-deı oppozısııa belsendilerin kúsh­pen qýǵanyn jazǵyra almaısyń. Áń­gime táýel­siz­dik merekesin sal­tanatpen ót­kizýde, onyń  halyqqa qa­jettigi ja­ıynda bolyp otyr. Oǵan kedergi keltirýdi oılaǵan oppozısııanyń áreketi aıyptaýǵa laıyq. Grýzııa prezıdenti Mıhaıl Saakashvılı sol kúngi parad al­dynda sóılegen sózinde oppo­zı­sııanyń syrttaǵylardyń  ssenarııi boıyn­sha áreket etip, qalaı da paradty ótkizbeýdi oılaǵanyn aıtty. Bury­nyraq oppozısııa basshylary da bul sharalardy ótkizýge múmkindik bermeımiz degen bolatyn. Tbılısıde sherý ótti, grýzınder ózderiniń táýelsizdik merekesin toılady. Oǵan qarsylyq ja­saǵan oppozısııa qaı jaǵynan alyp qara­ǵanda da utyldy, je­ńi­lis tapty, biraz bedelinen aıy­ryldy degen jón bolar. Eń al­dy­men, táýelsizdik – ha­lyq ıgiligi, ony prezıdent Saaka­sh­vılıdiń jeke basymen baılanys­tyrýdyń jóni joq. Osy kezeńdegi áreket­teri oppozısııanyń aýyzbir­ligi joq­tyǵyn da ańǵartty, olar óz­deriniń jeke múddeleriniń sheginen aspaıtynyn kórsetti. Oppozısııa atyna syn aıt­qan­da, áste de prezıdent Mıhaıl Saakashvılıdiń keıbir kóńilge qo­nyńqyramaıtyn áreketterin aqta­ıyq dep otyrǵanymyz joq, sóıtse de sońǵy kezde bul elde qalyp­ta­syp otyrǵan turaqtylyqty, oń ózgeristerdi elemeý orynsyz bolar edi. Saakashvılıdiń prezıdenttikke ekinshi ret saılanýy da, ótken jylǵy parlament saılaýynda bıliktegi partııanyń jeńisi de halyq arasynda ony qoldaýshylardyń barshylyǵyn ańǵartady. Bılik pen oppozısııa arasyn­daǵy kúrestiń ólshemi – halyq­tyń qoldaýy. Grýzııa oppozı­sııa­sy ázirge oǵan jete almaı otyr. Jaýyz general jazadan qutylmaıdy Buǵan deıin de Serbııa Respýblıkasy qarýly kúshteri bas shtabynyń burynǵy bastyǵy general Ratko Mladıchti halyqaralyq sotqa berýge qarsylyq áreketteri bolyp jatqanyn jazǵanbyz. Endi mine, talaı jazyqsyz jannyń qanyn moınyna júktegen jaýyz generaldyń Gaagaǵa jetkizilgeni jóninde habar kelip otyr. Demek, jaýyz jazalanady. Árıne, qa­ıy­rym­dy bolǵan jón, qatty jazalan­ǵan­ǵa ara túsken de jaq­sy. Al jaýyz­dyń jazalan­ba­ǵa­ny jón be? General Mla­dıch – jáı qyl­mys­ker ǵana emes, aty álem­dik jaýyzdardyń qara tizimine jazy­latyn, jeke adam­dar­ǵa ǵana emes, ulystardy aıaýsyz qyrǵan jendet. Sol úshin ony Gaagadaǵy burynǵy Iýgosla­vııa­ǵa baıla­nys­ty halyq­ara­lyq trıbýnal aıyptap otyr. Ony ustap, sottaý jóninde sheshim shyǵarǵan. Biraq bul qanisher  on alty jyl boıy ustatpaı júrdi. Bul ýa­qytta Serbııanyń prezıdenti bol­ǵan Slobodan Mıloshevıch sol trıbýnal túrmesinde úkimdi kútip ja­typ qaıtys bolsa, taǵy bir áskerı qylmysker Radovan Karadıch byl­tyr ǵana qolǵa tústi. Al Mladıch uzaq ýaqyt ustatpady. Onyń basty sebebi – bul elde mundaı jaýyz­dar­dy qoldaýshy­lar kóp. Sóıtse de ol ótken aptada Serbııanyń sol­tús­tiginde tut­qyndaldy. Bul elde ony qoldaýshylar, tipti ulttyq batyr sanaýshylar kóp bolsa da, Serbııa basshy­ly­ǵy ha­lyqaralyq sot úkimine baıla­nys­ty ony ustap berýge mindetti. Kezinde burynǵy prezıdentteri Mıloshevıchti de us­tap berýge máj­búr bolǵan. Áıt­pese, Eýropa Oda­­ǵyna múshe bola almaıdy, qyl­­­myskerdi qor­ǵa­laý demokra­tııa­lyq, adamzattyq talaptardy oryn­dama­ǵandyq bo­­lyp tabylady. Sol 90-shy jyl­dardaǵy serb shovınısteriniń fashıstik áreket­te­ri XX ǵasyrdyń so­ńyn­daǵy eń bir jaýyzdyq quby­lys retinde ta­rıh­tyń qara shejiresine jazy­lary anyq. Sonda 200 myńdaı bos­nııa­lyq, kosovolyq musyl­man­dar, son­daı-aq basqa da etnos ókil­deri qurban boldy. Sol genosıdtik zulym­dyqtyń basynda general Ratko Mladıch júrdi. Onyń jaýyzdyǵyn dá­leldeý qıyn­dyq­qa soqpaıdy, onyń qolynan Saraevo qalasyn qorshaǵan kezde on myńdaı adam qaza tapsa, Srebrenısa qa­lasynda segiz myń adamdy malsha qyrǵan. Iýgoslavııanyń kúıreýi, onyń murageri sanalǵan Serbııadaǵy fashıstik tártip, olardyń basqa etnos ókilderine qarsy júrgiz­gen genosıdtik saıasaty ártúrli pikir­lerdiń ózegine aınalyp keledi. Jaqtaı­tyn­dar da bar, aıyp­taıtyndar da bar. Qalaı desek te, eń bastysy, qylmys­ker­­lerdi ha­lyqaralyq trıbýnal sottap ja­tyr.  Máselen R.Mladıch ómir ba­qıǵa túrmege ja­by­lýy múmkin. Sol fashızm­niń qur­­bandarynyń arýaǵy rıza bo­lýy úshin de jaýyzdar ja­za­l­anýǵa tıis. Shyn máninde 69 jastaǵy jaýyz general óz erkimen qolǵa túsken joq, jany úshin jarııa­lanýǵa májbúr bolǵan. Emdelmese bolmaıdy, jasyryn dári­gerge bara almaısyń. Kórden góri túr­meni durys sanaǵan. Mamadııar JAQYP.