Keden odaǵy – baıtaq bazar

ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy «Bazarǵa, qarap tursań, árkim barar, Izdegeni ne bolsa, sol tabylar, Bireý astyq alady, bireý marjan, Árkimge birdeı nárse bermes bazar. Árkimniń óz izdegen nársesi bar, Somalap aqshasyna sonan alar. Bireý uqpas bul sózdi, bireý uǵar, Baǵasyn paıym qylmaı ań-tań qalar», – de­gen eken Abaı atamyz. Rasynda da, sy­ryn uqqan, bilgen janǵa bazardyń, saýda­nyń qudireti kúshti. Muny tipti adamzat tirshiliginiń tutqasy dep te aıtýǵa bolady. Adamzat óziniń qazirgi órkenıetti shaǵyna qaýymdasý, birigip áreket etý arqyly qol jetkizdi. Sol qaýymdasýǵa, birigýge úlken jol salǵan tetikterdiń biri – saýda bolyp tabylady. «Bazarly el – ajarly» deıdi bizdiń halqymyz. Eger óz táýelsizdigimizden bergi jańa tarıhymyzǵa nazar aýdaratyn bol­saq, óńirlerdiń arasynda eń jedel damy­ǵandarynyń biri Almaty qalasy bolyp tabylady eken. Elimiz naryqtyq qatynas­qa kóshken kezde Almaty qalasy birinshi kezekte saýdanyń kúrt kúsheıýiniń esebinen tez es jınap, qaıta damyp, tabıǵı túrde Ortalyq Azııadaǵy iri saýda orta­lyqtarynyń birine aınalyp shyǵa keldi. Buǵan qandaı qudiret áser etti? Qazir birqatar sarapshylardyń saralaýynsha munyń basty syry mynada. Qazaqstan naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵan al­ǵash­qy sát­ten-aq álemdik eko­no­­mı­kalyq qa­ty­nastarǵa ın­­tegrasııalanýǵa ne­giz­del­­­gen ashyq saıasat júrgize bastady. Osy saıasat alyp el Qytaıǵa ba­ryn­sha jaqyn ornalasqan Almaty qala­synyń oń jambasyna dóp keldi. Qytaımen aralyqta keden joly­nyń ashylýy, túrli kóliktik ınfraqu­rylymdardyń iske qosylýy bul qalaǵa Qytaıdyń arzan taýarlarynyń tolassyz aǵylýyna múmkindik týǵyzdy. Almatynyń alǵashqy kezdegi negizgi damý keremetiniń ózi eń aldymen osy faktorǵa baılanysty bolsa kerek. Qazir memleket­tiń ózi Alma­tynyń saýda, qarjy, kólik-logıstıkalyq ortalyq retinde damýyna barǵan saıyn keń arnaly joldar ashýda. Sonymen saýda degenimiz – tirshiliktiń qan tamyry. О́ndiristiń damýyna jaǵdaı týǵyzylyp, saýdaǵa shyǵarýǵa laıyqty zat­­tar kóbeıgen kezde keıde ol tipti sıqyr­shynyń taıaqshasyna da uqsap ketedi. Qa­lalardy, óńirlerdi jedel kórkeıtip jiberedi. Almaty osynyń bir jarqyn kórinisi bolsa, sonymen qatar qazirgi kúni halyq­aralyq keden joldarynyń boıynda orna­lasqan shaǵyn qalalardyń damý qarqy­nynan da osy jaǵdaı barǵan saıyn aıqynyraq sezile túsýde. О́ziniń tabıǵı damý zańy boıynsha saýda joly bir bazardyń, bir qalanyń nemese bir eldiń deńgeıinde tuıyqtalyp, shektelip qalmaýy kerek. Ol da bir kóldiń sýyn ekinshi kólge aparyp qosatyn, tipti kontınentterdi kesip ótip, qurlyqtardy matap tastaıtyn  býyrqanǵan arnaly asaý ózen­der sekildi keń aýqymda kósile, kópirsheı, tasqyndaı aǵýy kerek. Sonda ǵana onyń adamdarǵa beretin paıdasy men tıimdiligi molynan bolady. Bul sol arnaǵa qosyl­ǵan elderdiń damýyna, basqa eldermen alys-berisine, álemde kúnnen-kúnge jetilý ústindegi jańa tehnologııalardy moly­nan sińirýine, basqa halyqtarmen aradaǵy ómirdiń báıgesinde shyńdalýdan ótip, ózi­niń básekelestik qabiletin barǵan saıyn arttyra túsýine úlken yqpal etedi. Eń qarapaıym tilmen aıtatyn bolsaq, bizdiń Reseımen, Belarýspen birigip quryp otyrǵan Keden odaǵymyz da –úlken bazar. Bul bazardyń qurylýyna o basta óz ishimizde de qarsylastar az bolǵan joq. Biraq qazirgi kúni máseleniń mánisin olar da uǵa bastaǵan sekildi. Qazir aıqaı-shý seıilip, jumys óz arnasyna túse bastady. Keden odaǵynyń Qazaqstan úshin paı­daly bolatyn sebebi, bizdiń uzaq jyldar boıy Keńes odaǵynyń quramynda ómir súrip, osy Odaqtyń tutyný rynogyn paıdalana otyryp, damyǵandyǵymyzǵa da baı­lanysty. Sol kezderde Qazaqstanda ónimdi ótkizý jóninde problemalar bola qoıǵan joq. Qazaqstanda ne óndirilse, sonyń barlyǵyn 300 mıllıon adamnyń basyn quraǵan alyp rynok boıyna tartyp, sińirip jatty. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵynyń jedel damýyna da ol úlken yqpal etti. Sondyqtan ár el óz táýelsizdigine ıe bolyp, burynǵy ekonomıkalyq baılanys­tar úzilgende budan eń qatty zardap shek­kenderdiń biri Qazaqstan boldy. О́ıtkeni, bizde syrtqa shyǵararlyqtaı basy artyq zattar kóp edi. Damyta bilgen jaǵdaıda respýblıka ekonomıkasynyń áleýeti de óte zor bolatyn. Al ishki tutyný rynogy­myz osy áleýetpen salystyrǵanda óte tar bolyp tabylatyndyǵy túsinikti. Sondyq­tan Qazaqstannyń keń arnaly saýda jo­lyna shyqpaı durys damı almaıtyndyǵy sol kezdiń qalyptasqan tájirıbesimen alyp qaraǵannyń ózinde basy ashyq másele edi. Muny árbir kózi ashyq adam durys túsinse kerek. Onyń ústine biz óz táýelsizdigimizge ıe bolǵannan keıin araǵa jıyrma jylǵa jýyq ýaqytty salyp baryp, bul Keden odaǵyna ózimizdiń saıası derbestigimizdi saqtaı otyryp qosylyp otyrmyz. Iаǵnı bul odaqtyń maqsaty men jaǵdaıy bu­ryn­ǵyǵa qaraǵanda múldem bólek. Bul – saıası odaq emes, ekonomıkalyq odaq. Bul odaqta biz ózimizdiń ishki, syrtqy saıasa­tymyzdy jeke belgileıtin derbes elmiz. Rynok ortaq bolǵanymen qazynamyz, qaltamyz bólek. Iаǵnı saýdadan túsken paıdanyń ıgiligin de Qazaqstannyń ózi kóretin bolady. Bylaısha aıtqanda, bizdiń Qudaıdan suraǵa­nymyzdyń ózi de osy emes pe edi?! Sonymen endigi má­se­leniń mánisi bul or­taq ba­zardan Qazaq­stan ózi­ne qajetin tıimdilikpen alyp, ózinen artyl­ǵan­dy sol bazarda ilkimdilikpen saýdalaı ala ma, ol úshin qandaı sharalar júrgizilýi qajet, memleket tarapynan ne istelýi kerek, kásipkerler qandaı áreket jasaýy kerek degen saýaldarǵa kelip tireledi. Kóp máseleniń túıinin osy suraq­tarǵa ýaqyt­tyń beretin jaýaby aıqyn­daı­tyn bolady. Mundaǵy úlken jaýapkershilik júgi aldy­men kásipkerlik qaýym­dastyqtyń moı­nyna túsetin bolady. О́ıtkeni memleket óz tarapynan olarǵa barlyq qolaıly jaǵ­daılardy týǵyzýda. Kóptegen halyqara­lyq kelisimder men ulttyq zańdar so­lar­dyń aıtqandary men ótinishterine oraılas qabyldanyp jatyr. Endi osy qolaıly jaǵdaıdyń óteýine olar óz qarym-qabiletterin kórsetýi kerek. Kóp jaǵdaıda memleket pen kásip­kerlik qaýymdas­tyq­tyń ortasynda júre­tin bizdegi «Atameken» odaǵy» ulttyq ekonomı­kalyq pala­tasynyń qanshalyqty isker ekendigi naq osy jaǵdaımen, ıaǵnı qazaq­standyq kásip­kerlerdiń Keden odaǵy aıasyndaǵy báseke­les­tik qarym-qabiletiniń deńgeıimen ól­shenýi jáne baǵalanýy kerek. Endi osy Keden odaǵynyń tolyqqandy jumys isteýine baǵyttalyp, qazirgi kúni júrgizilip jatqan sharalardyń barysyna keleıik. Bizge Ekonomıkalyq ıntegrasııa isteri jónindegi mınıstrlikten kelip túsken má­limetterge qaraǵanda, Keden odaǵy tolyq­qandy jumys isteý úshin 83 halyqaralyq kelisimge qol qoıylýy kerek. Munyń syrtynda EýrAzEQ aıasynda qabyldanǵan 13 sheshim taǵy bar. Qazirgi kúni joǵarydaǵy halyqaralyq kelisimderdiń 42-sine qol qoıylǵan. Olar – saýdadan túsetin salyqtar men alym­dardy birizdendiretin tarıftik jáne tarıftik emes retteý kelisimderi; sanıtar­lyq, veterınarlyq, fıtosanıtarlyq shara­lardy qamtıtyn tehnıkalyq retteý kelisimderi; Keden odaǵy komıssııasynyń, hatshylyǵynyń jumys tártibin qarasty­ratyn ınstıtýttyq kelisimder jáne basqalar. 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap Keden odaǵyna birikken elder biryńǵaı saýda saıasatyn júzege asyrýǵa kiristi. Osyǵan oraı 8 halyqaralyq kelisimge qol qoıdy. 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap Keden odaǵyna birikken elderdiń ishki sheka­ralaryndaǵy derbes retteý sharalaryn joıýǵa negizdelgen Keden kodeksi iske qo­syldy. Osymen qatar taýarlardyń jekelegen túrlerine baılanysty Qazaqstanǵa belgili bir merzimge deıin jeńildikter berý jóninde kelisim jasaldy. Munyń ózi alǵashqy kezeń úshin Qazaqstan múddesin kózdegen óte paıdaly sheshim boldy. Bul qandaı kelisimder? Birinshiden, Qazaqstannyń qant zaýyt­tary on jyl kóleminde  qantqa qajetti shıkizattardy kedendik baj salyǵynsyz ishke engizýge múmkindik aldy. Ekinshiden, 2014 jyldyń 1 shildesine deıin satyp alynǵan ushaqtardy kedendik baj salyǵynsyz ishke engizý múmkindigine ıe boldy. Úshinshiden, 2011 jyldyń 1 shildesine deıin Qazaqstan azamattary shet elden óz menshigine satyp alǵan jeńil avtokólikti ishke ótkizýdegi kedendik baj salyǵyn tómen stavkamen tóleý quqyǵyna ıe boldy. Tórtinshiden, Qazaqstan óziniń júzege asyryp jatqan ınvestısııalyq jobalary­nyń erekshelikterine sáıkes qa­jet­ti teh­nologııalyq qural-jabdyqtardy, qosal­qy bólshekterdi kedendik baj saly­ǵyn­syz ótkizý quqyǵyn paıdalanatyn boldy. Besinshiden, 2010-2014 jyldar araly­ǵyn­daǵy ótpeli kezeń ishinde alma, almurt, túrli dári-dármekter, medısınalyq tehnıkalar, vagondar, hımııa,  jeńil jáne aǵash óńdeý ónerkásipterine qajetti shıkizat­tardy, jylyjaılardy jáne basqa da bir­qatar taýarlardy salyq jeńildigimen engizetin boldy. Mine, osynyń barlyǵy Keden odaǵyna qatysty kelisimder júrgizgen kezde Qa­zaqstan Úkimetiniń Elbasy tapsyrmasyna sáıkes el múddesi jolynda belsendi áre­ket ete alǵandyǵyn kórsetedi. Endi Keden odaǵy Qazaqstannyń syrt­qy saýdasyna qandaı áser etýde degen suraqqa keleıik. Ekonomıkalyq ıntegrasııa isteri jónindegi mınıstr Janar Aıtjanova Parlament Májilisindegi dóńge­lek ústel basyndaǵy áńgimede Qazaqstan Keden odaǵyna qosylǵan kezden bastap, 2010 jyldyń ón boıynda bizdiń syrtqy saý­damyz 26,6 paıyzǵa (19,1 mıllıard dol­larǵa) ósip, 90,6 mıllıard dollardy quraǵandyǵyn aıtqan bolatyn. Sonyń ishin­de Qazaqstan eksportynyń kólemi 18,4 paıyzǵa, al ımport kólemi 8,4 paıyzǵa ósipti. Mine, osynyń ishinde Qazaqstannyń Reseı jáne Belarýspen saýda aınalymy 2010 jyly 40,3 paıyzǵa ulǵaıyp, 18,1 mıllıard dollardy quraǵan eken. Sonyń ishinde un ónimderin saýdalaý 64,2 paıyz­ǵa, konfet jáne basqa da tátti buıymdar­dy satý 50,9 paıyzǵa, jalpy azyq-túlik ónimderin saýdalaý 37,7 paıyzǵa arta túsken. Osy jaǵdaıdyń ózi Qazaqstanǵa Keden odaǵyna birigýdiń paıdaly ekendigin dáleldese kerek. Keden odaǵynyń Qazaqstan úshin tıgizgen taǵy bir paıdasy, Reseı men Belarýsten keletin ınvestısııalarǵa qolaıly jaǵdaılar jasalýy esebinen tek sońǵy aılardyń ózinde ǵana Reseı men Qazaqstan arasynda birlesken 400 kásiporyn qury­lyp, olardyń barlyǵy Qazaqstanda tirkelipti. Sebebi, reseılik kásipkerler bıznes júrgizý úshin Qazaqstandy qolaıly dep tapqan. Sóıtip, Reseıden keletin tikeleı ınvestısııanyń ózi qysqa merzimniń ishinde 0,5 paıyzǵa artqan. Keden odaǵyna birigýdiń alǵashqy nátı­jeleri Qazaqstanǵa syrttan keletin bolat qubyrlarǵa, elektrli qorǵasyn-siltili ak­kýmýlıatorlarǵa, otqa tózimdi keramıkalyq buıymdarǵa, qara metaldardan jasalǵan vannalarǵa kedendik baj salyǵynyń Reseımen teńestirilip ósýiniń esebinen osy óndiris túrleriniń óz ishimizde damýyna jol asha bastaǵandyǵyn kórsetip otyr. Máselen, Qazaqstandaǵy olardyń óndirisi sanaýly ýaqyttyń ishinde ǵana 32,6 paıyz­ǵa ósken. Sonyń ishinde Qazaqstannyń osy taýarlardy syrtqa shyǵarý kólemi de arta túsip, naqty kólemi 1,4 myń tonnaǵa jetken. Árıne, búkil álem boıynsha azyq-túlik ónimderi baǵalarynyń ósýi Keden odaǵyna kiretin Reseı, Belarýs, Qazaqstan jaǵ­daıyna da áser etetini túsinikti. Máselen, Reseı men Belarýste birqatar taýarlar baǵasy kóterilip, bul jaǵdaı bizdiń ishki rynogymyzǵa da áser etti. Osyǵan baılanysty Ekonomıkalyq ıntegrasııa isteri jónindegi mınıstrlik elimizdiń basqa da memlekettik qurylymdarymen birlese otyryp, álemdik baǵanyń kóterilýine baı­lanysty aldaǵy ýaqytqa Qazaqstannyń ishki azyq-túlik rynogyna áser etýi múmkin taýarlardyń tizbesi men olardyń yqpaldyq deńgeıin aıqyndady. Máselen, bizge shaıdyń 87 paıyzy, qus etiniń 84,4 paıyzy, kúrishtiń 29 paıyzy syrttan jetkiziledi eken. Iаǵnı osy taǵam túrleriniń ishki rynogymyzǵa tıgizer áseri mol bolmaq. Osyǵan baılanysty atalǵan ónim­derdi óz ishimizde óndirý isine neǵurlym kóńil bóle túsý qajettigi paıda bolyp otyr. Jýyqta ǵana Úkimet otyrysynda qaralǵan azyq-túlik baǵalaryn retteýdiń jańa sharalaryn júzege asyrý aıasynda munyń joldary qarastyrylatyn bolady. Al makaron, syr, kapýsta, sary maı ónimderiniń 10-20 paıyzǵa deıingi mól­sheri Keden odaǵyna kirmeıtin alystaǵy shet elderden jetkizilýde. Sondyqtan, olar­dyń baǵa kóterilýine yqpaly bálen­deı emes dep túıindeýge bolady. Jarma, irimshik, tuz, sút, qyzylsha, kúnbaǵys maıy, qant sekildi azyq-túlik ónimderi negizinen óz ishimizde óndiriledi. Birqatary Reseı men Belarýsten keledi. Al Keden odaǵyna kirmeıtin alystaǵy elderden bizge keletin ımporttyń deńgeıi 5 paıyzdy ǵana quraıdy eken. Sondaı-aq sábiz, pııaz, jumyrtqa, kartop, sıyr eti, un, qoı eti, nan sekildi azyq-túlik ónim­deriniń ımporttyq úlesi 10 paıyzǵa jetpeıdi. Mine, osyndaı kórsetkishter Qazaq­stan aldaǵy ýaqytta ózine qajetti azyq-túlik ónimderiniń basym kópshiligin óz ishinde óndire alatyndyǵyn kórsetedi. Tek osy máselede óńdeý ónerkásibiniń jumys­taryn odan ári jetildire túsý qajet. Al mundaı kásiporyndardy damytýda Keden odaǵynyń tıgizetin paıdasy mol dep baǵa­lanyp otyr. О́ıtkeni sanaýly ýaqyttyń ishinde ǵana reseıliktermen birigip Qa­zaqstanda 400-ge tarta birlesken kásip­oryndardyń qurylýy aldaǵy júzege asa­tyn jaǵymdy isterdiń jarshysy ispetti. Osyndaı jaǵdaı memlekettiń aldyǵa qoıyp otyrǵan negizgi maqsattarynyń biri – endigi kezekte shıkizat emes, onyń or­nyna daıyn ónim shyǵarý isine oń yq­pal etedi, osylaısha elimizdiń báseke­lestik qabileti de artyp, ekonomıkamyz ártarap­tandyrylyp, alǵa basýdyń jańa múmkin­dikteri paıda bolady dep senemiz. Sonymen Keden odaǵy atalatyn 170 mıllıon adamy bar alyp bazarǵa, baıtaq bazarǵa jol ashyq. Alǵashqy nátıjeler Qazaqstan úshin jaman emes sekildi. 2012 jyldan bastap, onyń neǵurlym joǵarǵy satysy Birtutas ekonomıkalyq keńistik jumys isteı bastaıtyn bolady. «Bazarǵa baryp baq syna» deıdi bizdiń halqymyz. Baqtyń naǵyz synalar shaǵy sol kezde bolady dep esepteımiz. Suńǵat ÁLIPBAI.