Mankent

«Mankent» shıpajaıy qanat jaıyp jatqan bóleksheleý bıik betkeı – Ta­bıǵat-anańyzdyń tańǵajaıyp tar­týy. Shyǵys jaǵynda da qaıta­lan­bas quı­qaly qyrattar, oıly-qyrly be­der­ler, sýy syldyraǵan jyralar, baǵ­zydaǵy babalardan jalǵasqan mu­ra­lar... Shıpajaı shirkinińizdiń aýasy aıryqsha. Jelemigi jelpıdi. Sama­ly­nan saýmal ıisi ańqıdy. Baýlaryndaǵy aǵashtar ózgeshe ósedi. Saıabaqtary, saıa­jol­dary tyny­syńyzdy ashady, gúl­zar­lary ańqyma jupar shashady. Halyq jazýshysy, eliniń súıikti sýretkeri Sherhan Murtaza kelinshegi Aq­bi­lekpen birge qos óńirinde talshyn aǵa­shy tizilgen saıajolmen serýendep ke­ledi eken. «Myna kashtandar júz ja­saýǵa jaqyndap qalǵan-aý», – dep qoıa­dy. Aıt­paqshy, Sheraǵańnyń bes kitaptan tura­tyn, Turar Rysqulov tý­raly roman-epopeıasynda osy Man­kenti­ńiz­diń mánis­te­ler tusy bar. Oıaz bastyǵy Kolosov­skııdiń keremetteı kóretin, sharshap-shaldyqqanda shıpa tabatyn saıajaıy bolǵan Mankent múıisi osy. Turar Rysqulov hám Natalıa Kolosovskaıamen talaı qydyrǵan... Jergilikti jazýshy-dáriger, «Mankent» shıpajaıynda shırek ǵasyr psıhoterapevt bop eńbek etken Ersin Qoı­ba­ǵarulynyń jáne Mankent aýylynda turatyn ózbek aqyny Abdrahym Pra­tov­tyń qoıyn dápterlerinde qyzyqty-qyzyqty jaǵdaıattar jazylǵan. «Qaı aqyn, qaı jazýshy, qandaı kompozıtor qashan demaldy nemese tap osy shıpajaıda qandaı shyǵarmalaryn jazdy?» degendeıin saýaldarǵa jaýap tabasyz. Máselen, «Mankentińizde» Asqar Toq­maǵambetov, Qadyr Myrza Áli, Shám­shi Qal­daıaqov, Ákim Tarazı, Anatolıı Kım, Tut­qabaı Imanbekuly, Qalaýbek Tur­syn­qulov, Myńjasar Mańǵytaev, Ahat Jaqsybaev, Kópen Ámirbek, Israıl Saparbaı, Narmahan Begalyuly... Aıta berseńiz, az emes-aý. Jýrnalıster men kompozıtorlardy qosqanda, júz­den asyp jyǵylar. Solardyń jıyr­mashaq­ty­sy onshaqty ret, tipti otyz­shaqty már­te emdelip, demdelgen. Shám­shi aǵa­myz, Israıl jáne birer kompo­zı­torlar­dyń ádemi-ádemi biraz ánderi osynda týyp­ty. Mahabbat dastan­daryn, áńgi­me­leri men hı­kaıattaryn «Mankenti­ńizde» kestelegen qalamger­ler bar­shy­lyq. Sizdiń tilshi­ńizdiń de «Ma­shattaǵy mahabbat» atty povesi osynda jazylǵan. Dep tirkelipti. «Solaı deńder. Al biz munda birinshi ret demalyp jatyrmyz. Shynynda da, shıpajaı ǵajap eken. Turar aǵa­laryń Natalıa jeńgelerińmen júrgen jer ǵoı, – dep kúlimsireıdi Sherhan Mur­taza. – Aýyryńqyrap kelip edim. Saýy­ǵyń­qyrap, sergektenip qaıtqaly tur­myn». «Mankentke» Baıqońyry­ńyz­­dan kelýshiler kóp eken. Bes-alty kisi vannadan terlep-tepship shyǵyp, dema­lys bólme­sinde ıtmurynnyń sháıin iship otyryp­ty. «Bárimiz de Baıqo­ńyr­dan­byz», – desedi. Qa­raǵan­dy­lyq kompozıtor Esjan Ámirov: «Baı­qońyrdan – Baǵıla, Qyzyl­or­dadan – Qalıma, Araldan – Aqzıra, Aq­tó­beden – Aqqyz, Aty­raý­dan – Altynaı, Mańǵys­taýdan – Mú­nıra...» dep uı­qastyryp jó­neldi. «Qy­zylordanyń Qalımasy biz bo­lamyz. Byltyr zeınetkerlikke shyq­tym. О́mir boıy qıyn ju­mysta júrdim. Ekinshi ret kelýim. Shı­pa­jaıǵa. Endi, jaǵdaı kelisse, jyl saıyn keletin shyǵar­myn», – deıdi tizesin ýqalap otyrǵan aryqtaý qara­tory áıel. «Al men Aq­tóbe oblysy­nyń Qara­butaq aýdany­nan­myn. Besinshi már­te emdelip júrmin», – deıdi jet­pis úsh jastaǵy Aqqyz apamyz. Qoshym Ken­jeǵalıev elýge endi tola­dy. «Qazaq­stannyń barlyq túkpir­lerin túgel ara­lad­ym. Qyzmetime baı­lanysty. Myna shıpajaıdy osy kezge deıin kórmegenim durys bolmaǵan eken», – deıdi Qoshym inimiz. О́zi sonaý Oral oblysyndaǵy ataqty Qarashy­ǵanaqta qyzmet isteıtin kórinedi. «Ja­syratyny joq, Sochıdi de, Iаltany da, taǵysyn-taǵy talaılaryn da jatqa bilemiz. Al, bes-alty jyldan beri «Mankentten» shyqpaımyn», – deıdi «Qaz­transoıl» birlestiginiń belgili ma­ma­­ny, alpys eki jastaǵy Rasylǵalı Serǵazıev jumsaq qana jymıyp qoıyp. Shym­kent­tegi gýmanıtarlyq-ekonomı­ka­lyq kol­ledjdiń dırektory Áriphan Sa­dyqovtyń da súıikti demalys jáne emalys mekeni «Mankent» eken. Shirkin, shıpajaı dep «Mankentti» aıtsańyzshy! Minekıińiz, anaý Aqsý­kent­tiń shetindegi Mankent stansasy­nan túse­siz. Poıyzdan. Temir kólikter tizilip turar. Olardy qalamasańyz, mar­shrýt­ty taksılermen «Mankent» tar­ta­syz. On bes mınótte shıpajaıǵa jetesiz. Jeńil ǵana jelemik jelpip qar­sy alady-aı. Ar­shalar men shyr­shalar, shynarlar men talshyn­dar shoq-shoq bop shaqyryp turar. Qyz­ǵyl­t­qońyr úıdiń aldyndaǵy kógaldan kóz almaı, baspal­daqpen bıiktersiz. Aldy­ńyz­­dan, Alamat apalary bas­taǵan qyz­dar shy­ǵar. Alamat Kárimova – shıpa­jaıǵa orna­lastyrý bóliminiń bas­tyǵy ǵoı. Korpý­sy­ńyz ben bólmeńiz belgilener. Kilt qoly­ńyzǵa tıer. Qos óńi­rinde arsha-shyrsha qazdaı tizilgen tas­taq­ty-asfaltty qııa jolmen bıikke betteısiz. Sol jaǵyńyzda sarǵysh, qarsy betiń­izde qyzǵylt kottedjder. Oń jaǵy­ńyzda onynshy korpýs zoraıar. Uzynnan-uzaq sozylǵan, úsh qabatty úlken úı. Baqtııar Omarov bas­qaratyn baǵbandar baqtardy baptap júrer. Qy­sy-jazy. Ýaq-ýaq sýattar men jyl­tyl­daǵan jyl­ǵalardan syń­ǵyr-syńǵyr sý aǵar. Borıs Novıkov­tiń koman­dasy basqa­rar san­teh­nıkterińiz sapasyna qaraıtyn jab­dyq­tar bólme­ńiz­de jar­qyrap turar. Aldymen ashanaǵa bararsyz. Kárıma deıtin kelinshek qaı stolǵa otyra­ry­ńyzdy belgilep, izetpen ertip aparar. «Tamaǵy jaqsy. Sińimdi. Juǵymdy. Sara Jamalova deıtin qyzymyz eken ǵoı ashana bólimin basqaratyn. Aınalaıyn, ashanadaǵy qyzdardyń ádebi ádemi, má­denıeti joǵary», – deıdi bes jyl boıy em­delip, demalyp júrgen Aıǵa­nym apa­myz. Astanada turady eken. Seksenniń seń­girine bettepti ózi. Sálden soń dári­ger­lerge kirersiz. Bas dáriger Qadyr Ju­ma­bekov qoı. Sonaý 1978 jyldan beri osyn­da. Almaty medısına ınstıtýtyn támam­daǵan. Basynda pedıatr edi. Keıinnen ký­rortologııany kóp oqydy. Fızıo­tera­pııaǵa myqtap maman­dan­dy. Máskeý­de, Kıevte, Bakýde degendeı. Búginde jo­ǵary kategorııaly, bilikti dáriger. Salı­qaly da salmaqty, meıirban Narıman Ergeshovti de qazirgi tańda Qazaq­stannyń túkpir-túkpirindegi jurtshylyq jaqsy biledi. Baıyrǵy mamandar Umsyn Ra­ıym­bekova men Dana Mamanqulovadan bastap, eki-úsh jyldan beri eńbektenip júrgen Gúlhan Qulja­baevaǵa deıin qur­metke ıe. Aǵa medbıke Baltanııaz Satybal­dıeva­nyń talap­shyl­­dyǵy men talǵam­shyl­dyǵy úılesken. Onyń komandasyndaǵy medbıbiler Al­ma­gúl Áýezova, Dilbar Ýbaı­dýllaeva, Mú­bárák Ernazarova, Gúlder Nurova, Hılala Saty­baldıeva, Dılfýza Ergeshova, Mádı­na Áb­diraıymova, Sapar­kúl Jamalova, taǵy bas­qalardyń qyzmet­teri­ne, iltıpat-izetterine respýblıka­ńyz­dyń bar­lyq aımaǵynan, qa­la­sy men dala­synan kelip emdeletinder dán rıza. Ýqa­lap-sylaýshy mamandaryńyzdan Shýh­rat myrzaǵa, Gúl­bahıra, Baqyt, Aqbó­pe­­ler­ge jazylǵysy keletinder jetip-artylar. Shıpajaıdyń emhanasy jataqhana­lar­dan bólek, shıpaly sýdyń qarsy betindegi bıikte tur. Bas dáriger, bas medbıke, barlyq aýrý túrleri boıynsha qaraıtyn dárigerler, alýan-alýan emdeý bólmeleri – bár-bári emhananyń eki qabatyn alyp jatyr. Shıpaly sý bıýveti baýdyń ishinde. 1210 metr tereńdikten tabylǵan jyly sýdyń túsi sarǵyshtaý. Eshqandaı jaǵym­syz ıisi, unamsyz dámi joq. Quramynda sýlfat, hlor, natrıı, magnıı, kúkirt, temir, ıod, brom, taǵy basqa paıdaly elementter bar, erekshe shıpaly sý. Sýdy qashan, qalaı, qansha mólsherde ishý kerektigin emdeýshi dári­ger­ler belgileıdi. Jy­ly­daı ishilgen sýyńyz asqazannyń, ishek­terdiń, ót jol­darynyń, ózge de aǵzalar­dyń jaǵdaı­laryn jaqsartady. Tyrysý, túıilý úde­risterin ketiredi, asqazandy, ishekterdi, ót qaltasyn, býyndardy, omyrt­qany, beldi, jalpy júıkeni túrli aýrýlardan aryltady. Aýyz ben muryndy, tamaqty, qyzyl ıekti de emdeýge bolady. Man­kent sýynyń qasıeti týraly tańǵala aıta­tyndar az emes. – Aldaǵy jyldary ýrologııalyq keshendi emdeý salasyn ashpaq oıdamyz. Ázir­likter jasalyp jatyr. Jańa ádis­temeler, jańa jabdyqtar jaǵyn zert­teýdemiz, – deıdi bas dáriger Qadyr myrza. Shıpajaıyńyzdyń tarıhy tipti erteden bastalady. Sonaý 1921 jylǵy 13 mamyrda V.I.Lenınniń «Demalys úıleri týraly» ataqty Dekretke qol qoıǵany aıan. Keńes kezinde tarıhyńyz túgeldeı «kún kósemniń» dekretterinen bastalý­shy edi ǵoı. 1922 jyly Shymkent ólkelik atqarý keńesi sheshim shyǵarǵan. Sol kezdegi Aqsý aýylynyń mańynan demalys úıin uıymdastyrý úshin 225 gektar jer bólingen. Demalys úıi 1924 jyldan jumys isteı bastapty. 1926 jyly 20 bólmesi, 2 zaly bar №1 jataqhana salynypty. Ol osydan bes-alty jyl buryn ǵana buzyl­ǵan. Qazirgi emhananyń ornyn­da­tuǵyn. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tusynda gospıtalǵa aınalypty. 1947 jyldan bir lekte 120 adam qabyl­daı­tyn dema­lys úıi birte-birte keńeıip, birneshe korpýs boı kóteripti. 300 oryndyq klýb 1962 jyly paıdalanýǵa berilipti. Úsh qabatty ortalyq korpýs 1975 jyly qatarǵa qosylypty. Sekseninshi jyl­dar­dyń ortasynan toqsa­nyn­shy jyl­dar­ǵa deıin ájeptáýir kórkeıip-gúl­dengen, nyǵaıǵan shıpajaı gaz ben elektr jaryǵy, taǵy basqa máseleler qıyn­daǵan 1996-2000 jyl­dary jeltoq­san – mamyr aılarynda jabylyp qalyp, tipti, múlde joıylyp kete jazdaǵan jaǵdaı­lardy da bastan keshken. 1994 jyldan aksıonerlik qo­ǵamǵa aınalǵan «Mankent» shıpa­jaıyn uzaq ýaqyt boıy abzal aǵańyz, ózbek-qazaq túgel qurmet tuta­tyn aq­saqalyńyz Azat Qorǵanov bas­qarǵan. Áne­bir ár­kil-tárkil, qıly-qıyn kezeń­der­den aman-esen alyp ót­ken de negizinen sol kisi. Azat Qor­ǵanovtyń ozat tirlikteri, qyz­ǵysh qus­taı qorǵaı bilgen qajyr­ly­lyǵy bol­maǵanda, bul shıpajaıy­ńyzdyń talan­ǵa túsip, tarajǵa ketýi de múmkin edi. Búginde baıaǵy Mankentińiz Saıram deı-tuǵyn aýdannyń aýmaǵynda. Bul aımaqta baýyrlas, baýyrmal qazaq pen ózbek jurty qashannan-aq birlik pen yntymaqty baıraqtaıyn bıik kóterip, tatý-tátti tirlik keshýli. «Mankent shı­pa­jaıy» AAQ-yna Hamraqul Azatuly Qorǵanov jetekshilik jasaı­dy. On jyl­dan bermen qarata. – Eń eski, eń úlken ekinshi kor­pýstyń ornyndaǵy qyzý qurylysty kórgen shy­ǵar­syzdar? – deıdi Bas dırektor Hamra­qul Azatuly jyly júz­ben kúlimsireı sóılep. – Qudaı qa­lasa, arǵy kóktemde 495 oryndyq ashanaǵa qosa 100 oryndyq jatynjaıy, dene shynyqtyrý zaly bar, úsh qabatty úlken korpýs paıdalanýǵa beriledi. Jańa ashana bitken soń tamaq máselesi qazirgiden de jaqsara túsedi. Biz jyl saıyn jańadan bir-eki emdeý ádisin endiremiz. Bıyl da sóıttik. Búgin­de 24 korpýs jumys isteıdi. Kópshiligi – zamanaýı kottedjder. Shıpajaıda 200 adam eńbek etedi. Jazǵy maýsymdarda demalýshylar 800-ge jetedi. Qazaq­stany­­myzdaǵy turaqtylyq, tatýlyq – bar­shamyzdyń baqytymyz. Jyldan-jyl­ǵa jumysty jaqsarta túsý, ja­ńar­ta berý, emdelýshiler men demalý­shy­lardyń alǵysyn alýǵa qulshyný – basty maq­satymyz. Minekı, burynǵy alma baýdyń ornyna jańa baq ornady. О́sip, jetilip qaldy. Kórdińizder me? Ánekı, qaraǵaı­ly toǵaı, shyrshaly shoq jasap qoıdyq. Ár jyl saıyn 600 túpke deıin sándik aǵash kóshetterin otyr­ǵyzamyz. Gúlzar­lardy túrlen­dirip otyramyz. Shıpajaıdyń ǵajaıyp qosalqy sha­rýa­shylyǵy anaý adyryńyzdyń arǵy ja­ǵynda. Jeti gektar baý egilgen. Alma, órik, júzim, alqory, asqabaq, qyryq­qa­bat, qııar, pııaz, sarymsaq osy baý-baqsha men on bes sotyq jerde jasalǵan jy­ly­jaı­dan. Et pen sút te qosalqy sha­rýa­shy­lyqtan. Jaıylym men shabyn­dyqqa, mal azyǵy jemshópke arnal­ǵan 160 gektar jer de qunarly. Osyndaı jaǵ­daıat­tardyń arqasynda joldama baǵa­syn tym qymbattatyp jibermeı, birqalypty ustaýǵa múmkindik týady. Sebebi, qosalqy sharýashylyq arqyly qol jetkiziletin azyq-túlik túrleriniń baǵasy bazardaǵy­dan 10-15 paıyzǵa arzanǵa túsedi. – Shyǵynnyń ornyn osylaı jaba­myz. Negizinen aqshanyń kóbi tamaqqa jum­salady ǵoı, – deıdi Bas dırektor Ham­ra­qul myrza. – Bizdiń shıpajaıda baı-baǵ­landarǵa da laıyqty kottedjder, tıisti jaǵdaılar barshylyq. Ortasha­lar­ǵa da ońtaıly oryndar saılanǵ­an. Jaǵ­daılary tómenirekterge de múmkindikter qaras­ty­rylǵan. Joldamalar baǵalary táýligine 3800-4800 teńgeden bastap birte-birte 5400-6300 jáne 7830-9000 teńgege deıin. Shıpajaıdyń shyǵys tusynda, baıa­ǵydan kele jatqan qaraǵaıly, shynar­ly saıabaqtyń janynda qos basseın jumys isteıdi. Tú-ý Aqsý-Jabaǵyly taýlary­nan jetetin móldir sýǵa osynda shomy­la­syz. Jaz aılarynda. «Man­kenti­­ńiz­diń» qosal­qy sharýashylyǵynda 2011 jyl­­dan jyl­qy baǵyla bastaıdy. Qudaı qalasa, keleshekte qymyz bapta­lyp, dastar­qanyńyz­dan berik oryn almaqshy. Minekıińiz, Mankenttiń búgini osyn­­­daı. Keleshek kenerkógi qazirgiden de kórikti bola bermek. Marhabat BAIǴUT.