О́negemen órilgen ómir

Ol 1941 jyly Uly Otan soǵy­synyń bastalýyna 13 kún qalǵanda, ıaǵnı 9 maý­symda Túrki­menstannyń Kra­snovodsk (qazirgi Túrkimenbashy) qalasynda ómir­ge kelgen. Onyń ata-anasynyń qazir­gi túrki­men jerine qa­laı baryp júrgeni tómen­degi baıandaýlardan kórinedi. «Sumyraı kelse sý qurıdy» degendeı, Qyzyl ımperııa ornaı bastaǵan­nan-aq qazaqtyń keń dalasynyń barlyq bu­ry­shyna da zalaldy qasiretin tıgizip baq­ty ǵoı. 20-shy jyldardaǵy ashtyq Adaı­lar­dy da ataqonysynan aýa kóshý­ge máj­búr etken. Sodan, olardyń qalyń aýyldary qa­zirgi Túrkimenstan jerinen bir-aq shyq­qan. Aldymen bul jerge 1927 jyldan bastap, kónkóristiń qamymen biraz aǵa­ıyndar kelgen bolsa, endi 1931 jylǵy Adaı kóteri­lisinen keıin olar munda tipti qaptap ketedi. Qazaqtardyń deni sol kezde ken taby­lyp, jumys orny ashyl­ǵan Krasnovodskige aǵylǵan. Biraq ke­ńes­tik qani­sher­ler olardy bul jerde de tynysh qaldyr­maı, sońynan qýyp kelip, jaza­laýǵa ushyrat­qan. Sonyń ishinde Krasnovodsk ýezinen ustalǵan 500-deı qazaqty bir barjaǵa tıep aparyp, teńiz túbine batyryp jibergenin sol kezde kózi kór­gen­der aýzynan tastamaı aıtady eken. Aıta keterligi sol, ol kezde Qara­bu­ǵaz­dan batysqa qaraǵan óńir sol kezde tú­gelimen Qazaqstanǵa qaraǵan. 1932 jy­ly Bek­dashyda, Shaǵalaly sorda,  Al­tyn­shy­da sýlfat óndirisi qanat jaıǵan­da negizgi jumysshylar da qazaqtar bolǵan. Osy jer­de «Jumysshy» atty qazaq tilindegi ga­zet te shyǵyp turǵan.  О́kinishke oraı, so­laqaı saıasattyń kesirinen keıin sol kenishterdiń bári Túrki­menstanǵa berilip, endi máńgige solar­dyń jeri bolyp ketti. Kóz kórgender sol jyldary túrkimender bul jerde múlde bolmaǵanyn, tek bazar­shy­lap kelgen «qa­ra bóriktilerdiń» ǵana anda-sanda kezdesip qa­l­atynyn aıtady eken. Mine, osy Krasnovodskide týǵan О́mir­zaq jetimdiktiń zaryn tarta júrip erjetedi. Anasy Aqajan jalǵyz ulyna ákesiniń joqtyǵyn bildirmeımin, qatarynan kem qylmaımyn dep shyryldap júrip ósiredi. «Talap­ty erge nur jaýar» degendeı, alǵan betinen qaıtpaı, talmaı talaptanǵan bala Krasno­vodskiniń mektebin aqyry kileń beske aıaq­taıdy. Biraq amal ne, alysqa shyǵyp, jo­ǵa­ry oqý ornyna barýǵa kúsh joq, son­dyqtan Qyzylorda pedagogıka­lyq ınstı­tý­tyna syrttaı oqýǵa túsip, náp­aqasyn aıyrmaq bolyp, mektepke qyzmetke kiredi. Sóıtip, О́mekeń óziniń óm irden tań­daǵan mamandyǵyna sonaý, túbit murty jańa ǵana tebindep kele jatqan bozbala shaǵynan kirisken edi. О́zi oqyǵan Krasnovodskiniń úshinshi mektebine alǵashynda qamqor aǵalardyń arqasynda «pıoner-vojatyı» dep atala­tyn qyzmetke turǵan О́mirzaq bul iske bar ynty-shyntasymen kirisedi. Qolyna tús­ken áde­bıetterdi, úıretkish qural­dar­dy qur jibermeı, shuqshııa qalatyn ol osy jyl­dary Sý­homlınskııdiń, Maka­ren­ko­nyń eńbek­terin qolynan túsirmeı oqyp shyq­qan edi. Oǵan, ási­rese, ózi sııaq­ty jetim balalardyń psı­hologııasyn zerttep, pe­da­go­gıkalyq ja­ńa ádisteme jasaǵan A.Ma­­karenkonyń «Pe­d­agogı­ka­lyq poemasy» qat­ty áser etken edi. Sonymen birge ult­tyq mekteptiń, qa­za­qy tálim-tárbıeniń beretin nári de adam­nyń qalyptasýyna ól­sheý­siz yqpal etetinin ol kózimen kórip, kóńilimen sezip júrdi. Osy se­zimderin qazaqtyń pedagog, psıholog ǵa­lym­­dary­nyń da eńbekterin oqyp, olarǵa zer­deleı kóńil bólýi tereńdete tústi. Bala О́mir­zaqtyń sol kezdiń ózinde bolashaqta bala tárbıesine arnalǵan, bala psıho­lo­gııasyn tereńnen zerttegen ǵylymı eńbek­ter jaza­myn degen maqsatqa berile bastaýy osyn­daı áserlerden týǵan edi. Osy maqsattardyń bastamasymen О́me­keń keıin pedagogıka salasynan birneshe ǵylymı eńbekter jazdy. Máselen, onyń «Dáýirdiń bel belesterinde», «Ha­lyq­tan asqan ustaz joq», «Osnovy psıhologıcheskıh znanıı», «Vospıtanıe shkolnıkov ı obshestvennost» jáne t.b. eńbek­teri osy sa­la­nyń bilikti maman­daryn qatty qyzyq­tyryp, olardyń unam­dy pikirlerin týdyr­ǵan. Solardyń biri, Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ profes­sory, pedagogıka jáne psıhologııa ǵy­lym­dary­nyń doktory, Ulttyq ǵylym aka­demııa­sy­nyń akademıgi Qubyǵul Jaryq­baev: «О́mir­zaq qııaly ushqyr, oıy tereń, aldy-artyn saralap júrýden jalyq­paı­tyn zerdeli de syndarly, aqpa-tókpe suń­ǵyla zertteýshi. Aldymen onyń psıholo­gııalyq baıqaǵysh­ty­ǵyna nazar aýdarǵym keledi» deı kelip, О́mekeńniń eńbeginen úzin­diler keltire oty­ryp: «avtor ustazǵa da, shákirtke de jan-dúnıeńniń qupııasyn bilseń Abaı aıtqan­daı, «tolyq adam» bolasyń dep tur. О́mekeń jantaný ǵylymynyń jalpy adam­zatqa, ásirese, jas óskin mektep oqý­shy­la­óry­na asa qajet bilim salasy ekendigin taldap, ony mektep qabyrǵasynda-aq oqyp úırený qajettigin óte durys aıtyp otyr» dep úlken baǵa beredi. «Ustazdyq etken jalyqpas úıretýden balaǵa» dep danyshpan Abaı aıtqandaı, О́mir­zaqtyń da ustazdyq ete bastaǵanyna bes-alty jyl óte shyǵady. Bul kezde О́.Oz­ǵanbaı Qy­zylorda pedagogıkalyq ıns­tı­týtyn syrttaı «qyzyl dıplommen» aıaq­tap úlgergen edi. Bala tárbıesi men pe­dagogı­ka­lyq bilim berýdiń basy-qasynda júrgen jas ustazdyń kýrstyq jumys­taryn keıbir mu­ǵa­limder kúndiz oqı­tyn stýdentterge de úlgi etip, táji­rıbesin úırený­ge mindetteıdi eken. Osy qatardaǵy sózimizdi tujy­ra ketetin bol­saq, izdengishtik aqyry óziniń je­mi­sin berdi, О́.Ozǵanbaı 1982 jyly Más­keýde pedagogıka ǵylymy boıynsha kan­dı­dat­tyq dıs­sertasııasyn tabysty qorǵap shyqty. Mektep qabyrǵasynda istep júrgen jyldarynda О́mirzaqtyń ómirinde úlken ózgeris boldy. Ol ózimen oqyp, mektepti qa­tar bitirgen Ajar degen qyzben kóńil qo­syp, úılenedi. Sondaǵy bir qyzyq, aǵa­ıyn-týysqandary alystaǵy Mańǵys­taý­da qalǵan ol apararǵa adam tappaı, amalsyz, qyzǵa quda túsýge de ózi barǵan eken... Ári úılenip, ári oqýyn bitirip maman­dyǵyn alǵan soń jas О́mirzaq attyń basyn atamekenge burǵysy keledi. Bul ýaqytta Hrýshevtiń solshyl pármenimen Krasnovodsk óńiri Túrkimenstanǵa tolyǵymen berilip, endi áýmeser basshy Mańǵystaýǵa da aýyz salyp, О́zen men Jetibaıdan munaı shyqqan soń ony da túrkimenderge berý kerektigi tý­raly áńgime kóterip júrgen kezi bolatyn. Din­muhammed Qonaevtyń «О́tti dáýren osy­laı» atty ǵu­myr­namalyq kita­byn­da Mań­ǵys­taýdy zorǵa dep alyp qal­ǵan­dary týra­ly tolyq jazylǵan. О́zgesin bylaı qoıǵanda, osy Mańǵystaýdy túrki­menge bergizbeı alyp qalǵan sol kezdegi basshy azamattardyń eren eńbegin búgingi urpaq umytpaı, únemi aýyzǵa alyp, aıtyp júrse artyq bolmaıdy. Qazaq munaıyn ıgerýdi ulttyq ma­man­­darǵa júkteýdi maqsat etken Qazaq­stan bas­shylary túrkimen jerine ketken qandastarymyzdy shaqyrtýǵa ókilder jiberedi. Sonyń biri, keıin «qazaq mu­naıy­nyń atasy» atanǵan bilikti basshy­lar­dyń biri Halel О́zbekqalıev bolǵan eken. Sol kóshpen birge О́mirzaqtyń otbasy da attyń basyn týǵan jerge burady. Bul al­pysynshy jyldardyń ortasy aýa bolǵan oqıǵa edi. О́.Ozǵanbaevtyń otbasy Qazaqstanǵa oral­­ǵan kezde О́zen ken ornynyń ashylýy­na baılanysty Jańaózen qalashyǵynyń irgesi jańa ǵana qalanǵan bolatyn. Áýelde ony gaz­dy qalashyq dep ataıtyn. О́ıtkeni, mun­daǵy uńǵymalardan gaz buryn atylyp, mu­naı qory sál keıinirek barlandy. Jańa­ózen ja­ńa­dan ashylǵan О́zen aýdanynyń or­ta­lyǵy boldy. О́mirzaq Ozǵanbaevtyń ot­ba­sy osy qala­shyq­qa kóship kelip, ózi aý­dan­dyq oqý bóliminiń ınspektory bolyp qabyl­danady. Onyń eńbekqorlyǵy, izdengishtigi, únemi jastar arasynda bolyp, túrli sharalarǵa uıytqy bolyp júretin uıymdastyrý­shy­lyq qasıetterin sol kezdegi jergilikti bılik – aýdandyq partııa komıteti tıimdi paıda­laný­dy jón kóredi. Sóıtip, О́mirzaq aýdan­dyq oqý bóliminiń ınspektorlyǵynan aý­dan­dyq partııa komıtetiniń úgit-nasıhat bó­liminiń meńgerýshiligi qyzmetine alynady. 1977 jyly О́mirzaq Ozǵanbaev Aqtaý qa­la­syna aýysyp, oblystyq «Bilim» qoǵa­my­nyń basshysy boldy. Bul aýdandyq deńgeı­den asyp, joǵary órleýdiń basy edi. О́mekeń bar­ǵan tusta bul qyzmetke jergilikti bılik tara­py­nan jetkilikti dárejede kóńil bólin­beı, qa­jet­tigi kózge túspeı turǵan bir oryn bo­latyn. О́mekeń barǵan soń oǵan jan kirip, qajettiligi kúnnen-kúnge aıqyndalyp, onyń mańyzdy oryn ekendigi dáleldendi. Ǵalym-lektor­lar­dyń úlken toptary da Mańǵystaý dalasyna sol jyldary jıi keletin edi. Respýblıkalyq «Bilim» qoǵamy­nyń ba­syn­da otyrǵan jerlesi Muhamet­qazy Tájınniń de qoldaýyn oryndy qol­dana bilgen Ozǵanbaev bul qyzmetti az ýa­qytta res­pýblıkadaǵy al­dyń­ǵy qatarly lektiń ishine qosa bildi. 1980 jyly oblys basshylyǵy О́mirzaq Ozǵanbaevty muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýtynyń dırektorlyǵy qyzmetine aýystyrady. Bul qyzmet endi О́mekeńniń óziniń ómirden tańdap alǵan, júregine eń ja­qyn kásibi bolatyn. Sondyqtan da ol ózi­ne tanys salany urshyqsha úıirip áketti. Atalmysh qyzmetten soń О́mekeń oblystyq kásiptik bilim berý basqa­r­ma­synyń bastyǵy mindetin atqardy. Ká­sip­tik bilimge kelgende bıýdjettiń jyrtyq bolatyndyǵy ejelden belgili jáıt­. Ony tek ıkemdi basshylyqtyń ıgi isteri ǵana óristete alady. Osy oraıda О́mekeńniń óndiris pen bilimdi ushtas­tyrýdaǵy ıgi isterin mańǵystaýlyq áriptesteri kúni búginge deıin aýzynan tastamaıdy. 1988 jyly О́mirzaq Ozǵanbaev oblys­tyq deńgeıden asyp, Almatydaǵy Halyq­qa bilim berý mınıstrliginiń janyndaǵy res­pýblıkalyq oqý-ádistemelik ortaly­ǵy­nyń dırektory bolyp taǵaıyndalady. Biraq bul qyzmette kóp istemeı, ol Mań­ǵystaý oblysy basshylyǵynyń shaqy­rýy­men qaı­ta­dan týǵan jerge oralyp, 1990 jyly Mań­ǵys­taý oblysy bilim berý bas­qar­ma­sy­nyń bastyǵy bolyp taǵaıyn­daldy. О́ziniń jany qalaǵan kásipke О́me­keń de janyn sala kirisedi. Al Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldar­dyń ózinde-aq ol aǵylshyn tilinen ob­lys­tyq olımpıada ótkizip, onyń 11 júl­degerin alystaǵy Albıon elinde bilimderin jalǵastyrýǵa kelisim jasaıdy. Bul oqıǵa sol kezde qatardaǵy basshynyń qo­ly­nan kel­meıtin úlken erlik edi. О́mekeń óziniń bar­lyq baılanystaryn, tanys-bilisterin paı­­dalana otyryp, álgi 11 balanyń aǵyl­shyn­nyń Bornmaýt qalasyn­daǵy koroleva mektebine túsýine qol jetkizedi. Bul – táýel­siz Qazaqstan balalary­nyń arasynan al­dyń­ǵy lekte shet elge shyǵyp bilimderin jal­ǵastyrǵan toptyń biri edi. Al sol jastar ózderiniń О́mirzaq aǵalaryna degen sheksiz alǵysyn bildirip, qazir Qa­zaqstan ekonomı­ka­synyń túrli sala­synda bilikti mamandar bolyp júr. 1994 jyly О́mekeńniń ómirinde ǵana emes, elimizdiń tarıhynda úlken oqıǵa boldy. Sol jyly Qazaqstan Respýblıka­synyń Joǵarǵy Keńesine sońǵy ret saılaý ótti. Budan keıin Qazaqstan Parlamenti 1995 jyly qabyldanǵan jańa Konstı­tý­sııaǵa sáıkes qos palataly kásibı Parlamentke aınalǵandyqtan «Joǵarǵy Keńes» ataýyn sońǵy dep jazyp jatyrmyz. Mańǵystaý oblysynan saılaýǵa tús­kender arasynda О́mirzaq Ozǵanbaev ta bolǵan edi. Halyq óziniń múddesin jo­ǵary zań shyǵarý bıliginde qorǵaýdy О́me­keńe tapsyrýy tegin emes edi. Biraq bul Parlamenttiń ómiri uzaqqa barmaı, belgili sebepterge baılanysty Konstı­tý­sııalyq sottyń sheshimimen taratyl­dy. Kóptegen depýtattar bul sheshimge nara­zylyq bildirip, ashtyq jarııalaýǵa deıin bardy. Basqa túsken salmaqty salıqaly sabyrǵa jeńdire bilgen О́me­keń ondaı­lardyń qataryna qosylǵan joq, býynyp-túıinip aýylyna qaıtty. «Sabyr túbi – sary altyn, sarǵaıǵan jeter muratqa, sabyrsyz qalar uıatqa» dep ata­larymyz nege aıtty deısiz, 1995 jyly bol­ǵan Senattyń saılaýynda О́mirzaq Oz­ǵan­baev taǵy da jeńip shyǵyp, Qazaqstan kásibı Parlamenti joǵary palatasynyń tuń­ǵysh depýtattarynyń biri boldy. Senat­tyń oty­rysynda Ozǵanbaevtyń biliktiligi men bi­limi, halyq turmysyn jete tanıtyn bilgirligi, uıymdastyrýshylyq qabileti, bas­qarý­shylyq tájirıbesi eskerilip, Aı­maq­tyq damý máseleleri jáne jergilikti ózin-ózi basq­a­rý komıtetiniń tóraǵa­lyǵyna saılandy. 1999 jyly senatorlyq merzimi aıaq­tal­ǵan О́.Ozǵanbaev respýblıkalyq muǵa­lim­der qaýymynyń qara ordasy, Y.Altyn­sa­rın atyndaǵy Qazaqtyń bilim akade­mııa­sy­nyń prezıdenti bolyp taǵa­ıyn­daldy. Osy jyly ol óziniń kóp jyl­ǵy eńbeginiń jemisi – «Reseı Memlekettik Dýmasy jáne Qa­zaqstan» atty monogra­fııa­syn jazyp bitirip, doktor­lyq dısser­tasııasyn aby­roı­men qorǵap shyq­ty. Atyna qarap keıbireýler bul eń­bek­ti Reseı Dýmasynyń tarıhy dep qalýy yq­tımal. Shyn máninde bul alǵashqy qazaq par­lamentarııleri týraly zertteý eńbek edi. Akademık Zákı Ahmetov eń­bekti te­re­­ńi­rek taldap, «tarıhı ta­nym­n­yń túbe­geı­li betburysyna ózek bolǵan súbeli dú­nıe. Osy zertteýinde ǵalym ha­lyq jady­nan alys­ta­ǵan aıaýly esimderdi qaıta tiriltti» dep úl­ken baǵa bergen edi. Shy­nyn­da da, qazaqtyń alǵashqy parlamentarııleri: Al­pys­baı Qal­menuly, Ahmet Birimjan, Álı­han Bó­keı­hanov, Baqty­gereı Qul­manuly, Ba­qytjan Qarataev, Molda Ta­ıynuly, Muha­medjan Ty­nysh­baıuly, Dáýit Noıan-Tundyt, Sálim­gereı Jan­tó­rın, Temirǵalı Núreken, Tileýli Alda­ber­genuly jáne Sháımerden Qosshy­ǵul­uly esimderi О́mekeńniń irgeli eńbegi­niń ar­qa­synda ǵana halqymen qaıta qaýysh­ty. Osy­lardyń ishin­de Alash qozǵa­ly­synyń ba­synda bo­lyp, onyń kósem­derine aınal­ǵan Álıhan, Mu­hamedjannan basqa­lary­nyń esim­deri uzaq jyldar boıy eskerýsiz qalyp, tarıh shańdaǵynyń as­tynda qal­ǵan bolatyn. Keıingi jyldary О́mekeń ózi kórgen ómirden, saıahattap barǵan jerlerinen birneshe tanymdyq kitaptar jazdy. Sonyń ishinde birqatar shet elderde bolǵan sapar­la­rynan jazǵan tanymdyq kitapshalary shyq­ty. Oblystyq, respýblıkalyq kólem­de halqy­myz­dyń ardaqty uldaryna arnal­ǵan mereı­toıly sharalardy uıym­das­ty­ryp, halyq­tyń alǵysyn aldy. О́mekeń Pedagogıkalyq bilimniń halyqaralyq aka­demııasynyń akademıgi, tarıh ǵylym­dary­nyń doktory. Ol áli de óziniń baı táji­rıbesi men bilimin jast­arǵa berýden tanǵan emes. Qazirgi qyz­meti Mańǵystaý oblystyq ardagerler keńe­si­niń tóraǵasy bola júrip, ol qaı kezdegideı qoǵamdyq jumystardyń qaınaǵan ortasy­nan ta­bylady. О́mekeńniń elge sińirgen eńbegi jo­ǵary baǵalanyp, ol «Qurmet» ordenimen jáne birneshe medaldarmen marapat­talǵan. Qazir О́mekeń óz kindiginen taraǵan bes ul-qyzdan týǵan ondaǵan nemere-jıenderiniń kúlkisin qyzyqtap, qýanyshty ómir keshýde. Biz oǵan kórer qýanyshyń uzaq bolǵaı deımiz. Qoıshyǵara SALǴARIN, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.