Qol jumsama ózińe, aınalaıyn!

PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Búgingi tańda bizdiń qoǵamdy óz-ózine qol jumsaıtyn jastardyń kóbeıip bara jatqany tolǵandyryp otyr. Bul taqyryp – adamzat balasy úshin óte ózekti. Biz úshin árbir adamnyń taǵdyry qymbat. Keıde bizdiń sýısıdke qatysty kózqara­sy­myz da durys emes sııaqty kórinedi. Aıtalyq, bir adam ózine ózi qol jumsasa, oǵan aıaý­shy­lyq bildirip jatamyz. Al Anglııada múldem basqasha. Olar ózine ózi qol jumsaǵan adamdy aıamaıdy. Ulybrıtanııanyń zańy boıynsha, bir bala sondaı qa­damǵa barsa, qylmysqa bardy, áke-sheshesine uıat keltirdi dep esepteıdi. Iаǵnı, ózin ózi óltirý – qylmys. Biraq keıbir balalar ózine qol jumsaýy arqyly ata-anamdy jazaladym degen qate túsinikte bolady. Sondyqtan Anglııada balany kishkentaı kezinen ondaı qylmysqa barmaý úshin tárbıeleıdi. Áńgimelesip otyryp túsin­di­redi. Sonyń oń nátıjesi de bar. Anglııada ózine ózi qol jumsaıtyn adamdardyń sany óte az. Keıde mundaı qadam jasaǵandardy aıt­qan­da aýa raıyna, tabıǵatqa baılanysty bo­la­dy dep jatady. Aıtalyq, Anglııanyń aýa raıy únemi túnerip turady emes pe? Bul má­seleniń máni óte tereńde jatyr. Biz balalardy tyńdap tursaq ta, keıde olardyń daýysyn estimeı qalamyz. Sondyq­tan ár balamen pikirlesip, ony ne mazalap júrgenin bilýimiz kerek. Áleýmettik salanyń qyzmetkerleri balalarmen júıeli jumys jasaǵandary durys. Psıhologtar qandaı deń­geıde jumys isteıdi, ádis-tásilderi bar ma? Mektepterdegi tárbıe isi jónindegi meń­gerý­shi­ler qandaı qyzmet atqarýda? Búgingi tańda mektep ınspektorlary qalaı jumys isteýde? Olardyń barlyǵy jalpylama tárbıe berýge basa kóńil bóledi de, al ózine ózi qol jumsaý máselesine jetkilikti deńgeıde nazar aýdaryp júrmegen sııaqty. О́zderi jasaǵan jumys­ta­ry­na esep berýleri kerek. О́mirden túńilip júrgen balalardy erte anyqtaý qajet. Kóp­te­gen zertteýlerge qarasaq, óz-ózine qol jum­saǵan balalar tiri kezinde «О́mir súrgim kelmeıdi» degen sııaqty áıteýir bir adamǵa óziniń jaǵdaıyn aıtady eken. Oǵan kóp jaǵdaıda der kezinde mán berilmeı qalatyny anyq. Qaı ýaqytta da árbir qaterli jaǵdaıdyń aldyn alý kerek dep jatamyz. О́z-ózine qol jumsaýdyń da aldyn alýymyz qajet. Eger bir bala nemese eresek adam qabaǵy túsip, kóńili qulazyp júrse, oǵan qolushyn berýge, janyn emdeýge umtylǵanymyz abzal. Ár adam dá­riger sekildi aýrýdy emdeı almasa da, jaqsy sózimen, aqyl-keńesimen adam janyn emdeı alady. Biz osyǵan tereń mán bermeı júrmiz. Kóp másele tárbıege baılanysty. Bizder – eresek adamdar osyǵan asa jaýapkershilikpen qaraǵanymyz jón. Ata-babamyzdan kele jat­qan salt-dástúrimiz, dinı ustanymdarymyz arqyly balalardyń sanasyna kishkentaı kezinen bastap óz-ózine qol jumsaýdyń qylmys ekenin, óz ǵumyryn ǵana qıyp qoımaı, ata-anasyn orny tolmas ókinishke qaldyratynyn aıtyp túsindirýimiz qajet. Sonymen birge, búkil áýletine qara daq keltiretinin jetkizýimiz kerek. Ádette jergilikti jerde ju­mys oryndaryn ashýymyz kerek dep jatamyz. Búgingi tań­da áleýmettik salanyń mamandary jetispeıtin tustary bar. Aı­ta­lyq, aýyldyq jerlerde de, qalalarda da balamen otyrǵan analar jetkilikti. Solardy kú­nine eki-úsh saǵattyq áleý­met­tik jumystarǵa tartsa, oryndy bolar edi. Máselen, tústen keıin mektepke baryp, balalarmen aınalysýǵa bolady. Bir­qa­tar shet elderde sondaı táji­rı­be oń nátıjesin berip keledi. Keı­bireýler erikti túrde jumys isteıdi. Bu­ǵan úkimettik emes uıymdar qatyssa da artyq emes. Bizge kásibı áleýmettanýshy qajet. Ol, birinshiden, balalar psıhology bolýy tıis. Balalar úıde qalaı ómir súrip jatqanyn, jaǵ­daıy qalaı ekenin bilýi kerek. Bul tásil tek sýısıd máselesine qatysty ǵana emes, esirt­kige qarsy kúreste de óz nátıjesin bermek. Keıbir balalar úıinen qashyp ketedi. Onyń sebebi ne? Ár otbasynyń taǵdyry alýan túrli ǵoı. Múmkin onyń ógeı sheshesi, nemese ógeı ákesi bar shyǵar. Parlament depý­tat­­taryna ár túrli taǵdyrlardy baıandaıtyn hattar kelip jatady. Sonyń birinde ógeı sheshesi oqtaýmen soǵyp, bir balanyń aıaǵyn syn­dyrǵany jazylǵan edi. Keıin ol bala emdeldi, aıaǵy jazyldy, qazir mektebine baryp júr. Balalardyń óz úıinen ketip qalýynyń al­dyn almaǵandyqtan, kóp problemalar týyn­dap júr. Bizde ondaı jasóspirim buzaqylarǵa qo­sylyp, eki-úsh aıdan soń, nemese bir jyl­dan keıin qandaı da bir qylmysqa baıla­nys­ty polısııaǵa ustalǵan kezde baryp ol bala­ny anyqtap jatamyz. Ol kezde bári kesh bo­la­dy. Al erterek bilgende, bala ondaı jolǵa túspes edi. Áleýmettanýshylar mekteppen tyǵyz baı­lanysta jumys isteýi kerek. Mektepte ata-analar keńesi bar emes pe? Sonyń quramynda balalarmen jumys isteıtin adamnyń bolǵany jón. Jáne de ol ana bolǵany durys. Musylman dini de, hrıstıan dini de óz-ózine qol jumsaǵan adamdy jaqtamaıdy. Bul dinge de qaıshy keledi. Bizdiń dinı uıym­dar­dyń jetekshileri, ımamdar, olardyń shákirt­teri dinniń qaǵıdalaryn túsindirgende osy máselege de basa nazar aýdaryp, adam bala­sy­nyń ózine ózi qol jumsaýyn Allanyń ózi qosh kórmeıtinin únemi aıtyp júrýi tıis dep oılaımyn. Keıde «Osynshama meshitter salynyp ja­tyr» dep qýana habarlaımyz. Ol – óte ja­ǵym­dy jańalyq. Meshitterde otyrǵan ımamdar ýaǵyz aıtady. Ásirese, oraza aıynda ta­raý­yq namazynyń aldynda ýaǵyz aıtylady. Olar da balalardyń ózine ózi qol jumsaýyna ıslam dininiń qarsy ekenin túsindirip, osy máselege tereń mán berse, saýapty is bolar edi. Buǵan ózge dinı uıymdar da atsalysqany jón. О́zderińizge belgili, buryn óz-ózine qol jumsaǵan adamdy úlken qorymnan bólek, aıdalaǵa, jeke jerlegen. Buryn qazaqtyń da, balqardyń da otba­syn­da asyrap alǵan balalar kóp bolǵany má­lim. Kóptegen dinder, sonyń ishinde ıslam da eresek adamdardy balalarǵa qamqorlyq ja­saýǵa mindetteıdi. Ol ózińnen týǵan bolsa da, ózgeniki bolsa da, barlyq balalarǵa súıis­penshilikpen qaraýymyz kerek. Kóshede balalar tóbelesip jatsa, bireýler «Onyń ishinde meniń balam joq», dep ketip qalýy múmkin. Ondaı ózimshildik kózqarastan arylatyn kez keldi. О́ıtkeni, biz oǵan bóten adam emespiz. Basqa balalar da bizge jat emes. Elimizde ósip kele jatqan árbir jas – memleketimizdiń bolashaǵy. Osy turǵyda qaraýymyz kerek. Balalardyń ómirlik tájirıbesi az ekeni belgili. Olar keıbir kúrdeli máselelerdi óz­de­ri sheshe almaı, tyǵyryqqa tirelip jatady. Sondyqtan olardyń óz syrlaryn aıtatyn, onyń qupııa túrde saqtaıtynyna sene alatyn adamy bolýy kerek. Germanııaǵa barǵan sapa­ry­myzda «bizde balalarǵa arnalǵan mynadaı mýltfılmder bar» dep kórsetti. Onda ba­la­lar­ǵa ne isteýge bolady, ne isteýge bol­maı­tyny túsindirilgen. Men alyp keldim. Sondaı mýltfılmder qazaq, orys tilderine aýdary­lyp, bizdiń balalarǵa da kórsetilse, jaqsy bolar edi. Keńestik kezeńde de tárbıelik máni zor mýltfılmder kóp edi ǵoı. Ata-ana da, qoǵamdyq ortadaǵy qyzmet­ker­ler de «Meniń aıtqanym oryndalýy tıis!» degen uǵymnan arylýy kerek. Ár bala­nyń abyroıyn saqtaı otyryp, onyń boı­yn­daǵy darynyn asha bilýimiz qajet! Ár bala­nyń ishinde áıteýir bir daryn buǵyp jatady. Biz buıryq berýmen tárbıeleýdi jón kó­re­tin sııaqtymyz. Joq, balalarǵa dos retinde qaraǵan utymdy bolmaq. Balalardyń óz-ózine baǵa berýin kóterýimiz kerek. Kóptegen ata-ana­lar balalaryna: «Sen tenteksiń, saba­ǵyń­dy oqymaısyń! Basqalardy qarashy, áne!» dep urysady. Al japon sekildi halyqtar balalaryna olaı uryspaıdy eken. «Sen eń aqyldysyń, óskende el syılaıtyn azamat bo­lasyń!» dep tárbıeleıtin kórinedi. Osy ja­ǵyn barlyq ata-ana uǵynǵany abzal. Tárbıe bergende tym bosańsytyp jibermeı, ár qımylyna ret-retimen qarap, balanyń minez-qulqyn oń baǵalap, únemi túzý jolǵa aqylmen salyp otyrǵan jón. Bala ata-anasymen sózge kelip qalǵanda, nemese muǵalimnen sógis estise, kezdeısoq qylmystyq is jasap alsa, ómirlik tájirıbesi bolmaǵandyqtan, bul dúnıeden túńilip, óz-ózine qol jumsaýǵa umtylady. Sondaı-aq men ultyna qaramaı, barsha óskeleń urpaq ókiline «Qol jumsama ózińe, aınalaıyn!» dep aıtar edim. Meniń osy sózim estir qulaqtyń bárine jetse eken dep tileımin. Lıýdmıla HOChIEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.