Qasym JÁKIBAEV

Barlyq ǵumyryn qazaqtyń teatr jáne kıno ónerine sarp etken Qazaq­stan­nyń halyq ártisi, «Parasat» orde­ni­niń ıegeri Qasym Ábekuly Jákibaev 82 jasyna qaraǵan shaǵyn­da dúnıeden ótti. Qazaq óneri taǵy bir jampozynan aıyryldy. Segiz qyrly, bir syrly, ónegeli óner juldyzy Qasym Jákibaev 1929 jyly 12 jeltoqsanda Almaty oblysy, Jam­byl aýdany, Qarǵaly aýylynda dú­nıe­ge kelgen. 1944-1948 jyldary Al­ma­ty kórkem­sýret ýchılıshesinde bilim aldy. 1948-1984 jyldar aralyǵynda balalar men jasóspirimder teatrynda, 1984-1994 jyl­ǵa deıin “Qazaqfılm” kınostýdııa­syn­da akter bolyp qyzmet atqardy. Bu­dan keıin ómiriniń sońyna deıin alǵashqy eńbek jo­lyn bastaǵan Ǵabıt Músirepov atyndaǵy balalar men jas­ós­pirimder teatrynda qyzmet etti. Qasym Ábekulynyń teatrda alǵashqy oınaǵan róli A.Tolstoıdyń “Altyn kilt” ertegisindegi mysyq Bazılıo bo­la­tyn. Sodan bergi ýaqyt ishinde akterdiń sheberligi ónersúıer qaýymnyń kóz aldynda bıikten bıikke órleý ústinde boldy. Otandyq, sheteldik qoıylymdar qata­ryn­da ol somdaǵan beıneler: «Altyn saqada» – Sarman, «Esirtken erkede» – Marat, «Ybyraı Altynsa­rın­de» – Jaqaı, Ý.Shekspırdiń «Gam­le­tinde» – Polonıı, F.Shıl­lerdiń «Zulymdyq pen mahab­ba­tynda» – Výrle, S.Muqanovtyń «Móldir mahabbatynda» – Qaıraqbaı, O.Bodyqovtyń «Otyrar erteń qıraıdyda» – Búkir, Ǵ.Músirepov pen Q.Ysqaqtyń «Ulpan-Eseneıinde» – Toqaı, Sh.Aıtmatov pen M.Shahanovtyń «Mıǵula terisi ústindegi sotynda» – Shyńǵyshan, B.Jákıevtiń «Áke taǵdyrynda» Je­ńisbek, Á.Tájibaevtyń «Jomarttyń kileminde» – Saıtan, Ostrovskııdiń «Jyly orynynda» – Iýsıf, Q.Muha­med­ja­novtyń «Qýyrdaq erteń daıyn» týyndysynda – Erejep – osylaı jalǵasyp kete beredi. Bolmysy bólek, bitimi eren, ónerdegi ólshemi ózine ǵana tán halyq ártisi 200-ge jýyq rólderde oınaǵan edi. Qasym Jákibaev sonymen qatar, kıno salasyna da eleýli úles qosqan tanymal akter bolatyn. “Dersý Ýzala”, “Jansebil”, “Qan men ter”, “Úsheý”, “Dáneker”, «Su­ra­pyl surjekeı», «Shoq pen sher», “Otyrar”, “Mahabbat beketi”, “Toǵysqan taǵdyr­lar” fılmderindegi ol jarqyratyp shy­ǵar­ǵan rólder – kıno óneriniń tarıhynda qalary shúbásiz. Qasym Jákibaev!.. Onyń akterlik bol­mysy qazaq sahnasynda buryn-sońdy bo­lyp kórmegen ózgeshe bir qubylys ekendigi sózsiz. О́ner áleminde ol somdaǵan alýan beınelerdi teatr mamandary taldaǵanda talantyna bas ıip, týmysynan dara jara­tylǵanyn tilge tıek etýmen keledi. Qaı kezde, qandaı sátte, qandaı jaǵ­daı­da kórseń de Qasym aǵamyz: “Men bir jum­baq adammyn, ony da oıla!” degen, Abaı­dyń oıly sózin aıtýshy edi. Synaı qarap, sıqyrly sózi­men býyp alatyn. Qysyq kózi­niń ózinde ushan-teńiz syr jatatyn. О́ner tarlany birde dana, birde bala edi-aý! Jalt etken janary ataq pen dańqqa kúpinip, ózin-ózi tipti, óz keıipkerin umytqandaı bolyp, dúıim jurttyń tóbesinde bul­ǵaqtap júrgen keıbir meımanasy asqan, ózimshil de tákappar akter­lerdiń susyn basyp jiberýshi edi. Jaı ǵana ezý tartyp turyp, talaıdy táýbesine keltiretin. Qazaq óneriniń qaısar uly, qarymdy qaıratkeri Qasym Já­ki­baev beınesi keıipker keıpinde jyldarmen jańaryp, ǵasyr­dan ǵasyrǵa jalǵasyp, ultymen, urpaǵymen jasaı beredi. Ǵabıt Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynyń ujymy.   О́nerdiń altyn ýyǵyn qadaǵan jan Búgin bizdiń teatr ujymy mogıkan­dar­dyń sońǵy tuıaǵyn aqtyq saparǵa shyǵaryp salady. Teatrǵa alǵash kelgen kezimde men 20 jasta edim, aǵa 32 jasta bolatyn. Teat­ry­­myz 65 jasqa tolsa, bul kisi búkil ǵumy­ryn osy teatrǵa arnaǵan adam. Teatrdy bir adam súıdi dese, ol – Qasym aǵa dep aıtar edim. Ol kisi teatrmen ómir súrdi. Kıno dep ómir súrdi. Qasym aǵanyń ómirde kórgen qı­ynshylyǵy óte kóp edi. Osy jasqa jetkizgen Alla taǵalanyń bergen kúsh-qýaty bolar, ol kisiniń uly Keńes Odaǵynyń ıdeıa­­syn ashyq synaǵany úshin mert bol­ǵanda da, sondaı tragedııany sahnada bildirmeı, el aldynda óz ónerin kemel oınap júretin. Rýhy qurysh alyp edi... Qasym aǵamen 50 jyl bir sahnada oı­nadyq. Alǵashqy qoıylymymyz Shahmet Qu­saıynovtyń «Rabıǵa» pesasy bolatyn. Sol kezde men óz rólimdi umytyp ketip, Qasym aǵanyń oıynyna qarap otyra­tyn­myn. О́ıtkeni, mundaı talanttar júz jylda bir týatyn naǵyz daryn ıesi edi. Qasym aǵa bizdiń teatrdyń altyn ýyǵyn qadaǵan, teatrdy bıikke kótergen jan. On­yń ózi de osy óner ordasynyń altyn diń­ge­gine, altyn qazyǵyna aınaldy. Amal neshik. Allanyń isine ne shara. Tileýińiz qandaı aq edi. Osynaý Ramazan aıynda uzaq saparǵa attanyp barasyz. Aǵamyzdyń aldy jaryq bolsyn deımiz. Ol kisiniń orny eshqashanda tolmaıdy. Qosh bol, aǵa! Jatqan jerińiz jaryq, ımanyńyz joldas bolsyn!.. Roza ÁShIRBEKQYZY, Qazaqstannyń halyq ártisi.   О́miri tek qana ónerden turatyn kisi edi Qazaq sahna jáne ekran ónerinde Qa­sym Jákibaevsha oınaý máneri qalyp­tas­qan deýge bolady. Ol ne? Ol akterdiń ózindik kelbeti, ózindik erkin kósilý, erkin oınaý, erkin shertilý belgileri deýge bo­lady. Ol qaı rólde bolmasyn, qaǵyn­dy­ryp, soǵyndyryp, serpindi is-áreke­timen kórinedi. Jeti jasar baladan, jetpis jas­taǵy qarııaǵa deıingi aralyq Qasym Jákibaevqa báribir sanalatyn. Onyń ishki baı jan dúnıesi, mol erý­dı­sııasy, zerek ıntýısııasy, parasat-paıy­my, bilgirligi, kóp oqyǵandyǵy, kóńiline toqyǵandyǵy, rólderdiń kez-kelgeninen aıqyn sezilip jatýshy edi. Akter meniń uǵymymda eki júrek ıesi. Birinshi – onyń óz júregi, ekinshi – keıipkeriniń júregi. Búgin asa sýyq habar estip otyrmyn, akter júregi toq­taǵan eken. Biraq onyń keıipkerleriniń júregi máńgilikke soǵa berýge tıis. Qazaq kıno­synda, qazaq teatrynda ol jasaǵan obrazdar halqymyzdyń rýhanı, mádenı qoryna zor úles bolyp qosylǵany bek aqıqat. Obraz demekshi, búgingi kúnderde obraz jasaý salty sahnada, ekranda álsirep ba­ra­dy. Mine, osy osal tusta­rymyzdy to­lyq­tyrýda Qasym Jákibaev­tyń eren sheberligi kórermenniń kóz aldynda. Hal­qynyń jadynda. Ol obraz jasaýdyń qas sheberi edi. El-jurttyń jadyna qorǵa­syn­daı quıylyp qalýshy edi. El-jurttyń kókeıinde túıilip qalý­shy edi. Qazirgideı qaısybir akterleri­mizdiń or­yn­daýyndaǵy syldyrqaıraq, jyltyraq, syrttaı áshe­keı­ge oranǵan rólder emes, Qasym Jáki­baev jasaǵan beınelerdiń boıaýy qashanda qanyq, hám psı­holo­gııalyq, emosııalyq jaǵynan jup-jumyr, arnaıy halyqqa laıyq­tal­ǵandaı shyna­ıy shyǵýshy edi. Ol kúl­dirgi rólderdi kóp keskindedi. Soǵan qa­rap biz ony komık akter dep  baǵaladyq. Ol shyn máninde keı­ipkerlerdiń trage­dııalyq hal-kúıin kelistire músindeýde de aldyna jan salmaǵan sýretker. Kóp sózge joq, istiń adamy edi. О́miri tek qana ónerden turatyndaı kisi edi. Bıik ıntellekt, shalqar bilim, batys-shyǵys, orys álemindegi orasan jańa­lyq­tardy júre­gimen sezindirýshi edi. Qaı­tesiz, ajalǵa arasha joq, onyń daýasy da joq. Pende bitken sharasyz, áıtse de Shá­ken aǵa­synan, Báıdilda aǵasynan, Qalekı aǵa­sy­­nan, shúkir dep sóıleıik, uzaǵyraq ǵumyr keshti. Seksenniń seńgirine shy­ǵyp, toq­sanǵa bet alǵan tusta sergek jú­rek sertinen taıyp, ǵajaıyp akter Qa­sym Jáki­baev mert bolypty. Músirepov teatry­nyń aıaýly aqsaqaly, halqy­myz­dyń birtýar perzenti, talantty sahna jáne ekran sheberi Qasaǵamnyń topy­raǵy torqa bolǵaı! Alla taǵala aldynan ja­ryl­qasyn. Sońyna zor rýhanı mura qal­dyrǵan elgezekteı eńbekqor akterdiń máńgilik beınesi ol jasaǵan rólderde onyń keremet sheberligin tamashalaǵan kórermenderdiń ja­dyn­da. Endi Jákibaev álemin tek oımen ǵana sholýǵa máj­búr­miz. О́lim oılan­dy­ryp tastady. Qadir­men­di akterimizdiń orny tolmas qashanda. Ba­qul bol, Qasaǵa! Áshirbek SYǴAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.   Qaıtalanbas qasekeń Iá, qazaqtyń has tarlan talant­tarynyń biri Qasym aǵam kóz jumdy. Qaıran Qasekemniń jastyq shaǵy esime tústi. Biz ol kezde burynǵy Kalının men Kommýnıstik prospekt buryshyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatrynyń ǵımaratynda jumys isteýshi edik. Qasym aǵa qazaqtyń jastar teatrynyń tuńǵysh akterleriniń biri edi. Bizder teatrǵa kelgende, 70-shi jyl­darda Qasekeń jaınap turǵan jalyn, la­pyl­daǵan órt bolatyn. Betine jan qarat­paı­tyn. Tártipti ári tákappar ártis edi. Qase­keń sol kezde akterlerdiń ishinde ıntellek­týaldy, oqyǵany men toqyǵany mol, bilmeıtin bálesi joq, kórgeni kóp ártis edi. Izdenimpaz edi. Obrazdy jasaǵanda, rejısser aıtqanymen emes, óz túsinigimen, óziniń rólge avtorlyǵynyń arqasynda beıneler jasaıtyn. Men ol kisimenen Sábıt Mu­qanovtyń «Botagózinde», Beıimbet Maılın­niń «Shuǵasynda», Shahmet Qusaıynovtyń «Sertke sertinde», Qaltaı Muhamedjanov­tyń «О́zime de sol kereginde», Ánýar Álim­janovtyń «Mahambettiń jebesinde», Mus­taı Kárimniń «Aı tutylǵan tún» qoıy­lymdarynda jáne de basqa kóptegen pesalarda áriptes bolyp jumys atqardym. Ár­bir rólin birine-birin uqsatpaıtyn, esh­qa­shan da qaıtalamaıtyn, tulǵaly akter edi. Qasekeńniń qol sheberligi asa tań qal­dyratyn. Daıyndyq ústinde qaı-qaıdaǵy aǵashtardy taýyp alyp, bákimen oıyp, bo­la­shaq obrazynyń keskinin salyp otyrýshy edi. Iá bolmasa, gazettiń shetine bolashaq ob­ra­zyna kerekti detaldardy syzyp qoıýshy edi. Aǵanyń kúlkisi baladaı taza-tyn. Kúl­gen kezde, aıtaıyn degen sózinen ózi buryn kúlip, ózin ózi toqtata almaýshy edi. Áńgime aıtqanda maıyn tamyzyp, shegine jetkizip, sheberlikpen aıtýshy edi. Biz asyl aǵaǵa: «Siz qazaqtyń Iraklıı Andronnıkoviniń ózisiz», deıtinbiz. Dostyqqa óte berik adam edi. Muhtar Baqtygereev, Mákil Qulanbaev, Altynbek Kenjekov, Shapaı Zulqashev, Seıithan Es­en­­qulov syndy teatr ártisterimen dos­ty­ǵy­na tań qalatynbyz. О́zi úshin emes, ózge úshin báıek bolyp júretin tynymsyz jan edi. Endi, mine, tynymsyz júrek toqtady. Qa­sym aǵam qazaq teatry men kınosynda taza­lyqtyń, izdenimpazdyqtyń, jankeshti­lik­tiń sımvoly retinde uly tulǵa bolyp qala bermek. Qosh, qadirmendim, topyraǵyń torqa bolǵaı! Esmuqan OBAEV, M.Áýezov atyndaǵy  akademııalyq drama teatrynyń dırektory – kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi.   О́negesi ólmeıdi Qazaq óneri orny tolmas qazaǵa ushy­rady. Qaıran Qasym aǵamyz 82 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozdy. Artynda ólmeıtin mura qaldyrdy. Qarııanyń oınaǵan rólderin atap shyǵý­dyń ózi biraz ýaqytty alar edi. Ol úshin qyzmet etken teatrdyń barlyq repertýa­ryn atap shyǵýǵa týra keledi. Qasekeńniń kınodaǵy eńbegi bir tóbe ǵoı. «Dersý Ýzala», «Jansebildiń» ózi nege tura­dy! Tek osy fılmderdiń ózimen-aq ol óner tarıhynda qalady ǵoı. Biz árqashan ony joqtaımyz. Sonda onyń qaldyrǵan ónerine júginip, saǵyny­shy­myzdy basamyz. Keleshek urpaq ta, qazaq ónerinde osyndaı uly tulǵanyń bolǵanyn, onyń sol murasyn kórip biletin bolady. Onyń óneri eshqashan da ólmeıdi, zamanmen birge jasaı beredi. Biraq adam úshin ǵumyr shekteýli. Qase­keń ómirden ótti. Onyń baqılyq ómiri, ekinshi ómiri bastaldy. Topyraǵyń torqa bol­syn, nuryń peıishte shalqysyn, aıaýly azamat, óner tarlany! Talǵat TEMENOV, Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynyń dırektory – kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi.