Úshtik

Mektep, otbasy, qoǵam Sońǵy kezderi jastardyń ata-anaǵa, ustazǵa degen syı-qurmeti tómendedi. Aǵa men ini, áke men bala, sheshe men qyz arasyndaǵy qarym-qatynas kúrde­lenip barady. Asyl nurdan jaralǵan taza janǵa qaýipti «vırýstardy» biz qaıdan juqtyramyz? «Taǵdyrdyń qalaı aýatyny, be­sik­tiń qalaı terbelgenine baılanysty» degendeı, sábı eseıip, er jetip, aqyl toqtatqanǵa deıin onyń ómirine úl­ken­der jaýapty emes pe? Qoǵamda bolyp jatqan ózgerister otbasyna da áserin tıgizbeı qoımaıdy. Statıstıkaǵa súıinsek, otbasynyń 73 paıyzy sátsiz bolyp esepteledi eken. Árbir úshinshi bala tolyq emes otba­syn­da ósip keledi. Jalǵyz basty ana­lardyń kóbeıýi ádetke aınalyp ketti. Bul úlkenderdiń ǵana emes, bizdiń ba­la­larymyzdyń da problemalary. Ár­bir sátsiz otbasynyń artynda baqyt­syz bala tur. Keıbir ata-analar qaıtip úıimdi qym­bat jıhazǵa toltyramyn, jaqsy mashına minem dep alasursa, taǵy bir top qaıtip tamaq tabamyn dep janushyryp júrip, bala tárbıesin ýysynan shyǵa­ryp alýda. Qala berdi, úıde otyrǵan analar da bala tárbıesinen góri sheteldik serıaldardy birinshi orynǵa qoıa­dy. Al otbasy tárbıesindegi áke­ler­diń belsendiligi tipti tómen. Qazirgi kezde bala tárbıesine ba­ǵyt­talǵan muǵalim, ata-ana, qoǵam ara­syndaǵy ózara baılanys qojyrap ketti desek, artyq aıtqandyq bolmas. Bul álbette, jas urpaq tárbıesine keri áse­rin tıgizýde. Mektepterde ótip jatqan túrli is-sharalarǵa ata-analardyń qo­syp júrgen úlesteri joq deı almaı­myz. Biraq, sonyń kóbi qaıyrym­dy­lyq aksııalarmen, meıramdarda ótki­zi­letin keshterdi uıymdastyrýmen ǵana shektelip jatady. Osynyń ózine de qa­ty­sa­tyn «belsendi ata-analar» ár sy­nypta 20-30 paıyz ǵana. Al qalǵan ata-analar qaıda? Keıbiri tipti mektep tabal­dy­ry­ǵyn attap baspaıdy. Sonda olardy balalarynyń mekteptegi ómiri, alyp otyrǵan bilimi, muǵalimderdiń talap deńgeıi oılandyrmaı ma? Ata-analar uıymynyń rólin kóte­rý kez kelgen mektep úshin ońaı is emes. Kóp jaǵdaıda bul másele ata-analardyń jumystan qoly bosamaýy syndy obektıvti jaǵdaılarmen túsin­diriledi. Degenmen, onyń sebebin tek ata-analar ortasynan izdeý durys emes. Bastamashylyq mektep tarapy­nan ba­symyraq bolýy kerek. О́ıtkeni, mektep – qoǵamnyń, otbasynyń jáne bilim shańyraǵynyń tárbıelik is-qımylyn úılestirýshi qoǵamdyq ınstıtýt. Eger bilim shańyraǵy tıisti máseleni tek óziniń ustanymyna súıenip júrgizse, al ata-analar olardy iske asyrý sa­ty­synda ǵana qamtylsa, ózara áreket­tes­tik nátıjesi tómen bolady. Mektep esigi ata-analar qaýymy úshin árqashan ashyq bolyp, ózara yntymaqtastyq pen seriktestik júıesin jetildirýge ba­ǵyttalyp, olardyń kez kelgen basta­masyn kótermelep otyrýy qajet. Sonda ǵana ózara baılanys ornaıdy. Árıne, ustaz – ol qashanda ustaz. Ár kez qurmetti, ardaqty adam. Sol sebepti qashan, qaı jerde bolsyn ustaz atyna kir keltirip, bedelin túsirýge jol bermeýimiz kerek. Árıne, bul múm­kindikter birinshi ustazdyń ózine baı­lanysty bolsa, ekinshiden, ata-analar, ıaǵnı bizdiń qolymyzda. Bul iste bizge tek yntymaqtastyq kerek. Búginde us­tazdarǵa qoıylatyn talap óte qatań. Kópjyldyq bilim salasyn basqarý­daǵy tájirıbem boıynsha, muǵalim bedelin kóterý ol ustazdyń ózine baı­lanysty. Eger muǵalim oqýshynyń bilimge degen yntasyn oıatyp, súıis­pen­shiligin arttyryp, bala janyn túsine bilse, onda ustazdyń bedeli men bilimi aıqyn kórinedi. Balamen jumys isteý – óte jaýapty dúnıe. Ár oqýshynyń tárbıesi ártúrli. Sonyń kiltin taba bilý qajet. Ol úshin muǵalim balanyń jan dúnıesin uǵa biletin psıholog ta bola bilgeni jón. Al muǵalim bedeli joıylyp ketti degen jalpy sóz. Ustaz bedeli eshqashan joıylmaıdy. Qaıta jyl ótken saıyn jańǵyra beredi. Taǵy da bir kóńil aýdaratyn máse­le, bul tárbıeni ata-anasynan emes teledıdardan, kompıýterden alatyn jastar býynynyń qalyptasyp kele jatqan­dyǵy. Sońǵy on bes jyl­dyń kóleminde kabeldi jáne spýtnıktik telearna­lar­dyń órisi keńeıe tústi. Ba­lalardyń kitap oqýǵa degen qu­mar­lyǵy tómendep ketti. Ákesi men sheshesi ju­mysqa ketken jas jetkinshektiń kúnuzaq kóretini teledıdar emes pe? Rasynda da, rýhanı derttiń «mıkro­byn» sábı ataý­ly uıat­syz kıno men arsyz beıneklıpten juq­tyrady. Ek­ran balalar úshin otbasy múshesi sı­ıaq­ty tárbıeshi rólin alyp, ózine táýeldi etip qoıdy. Balany jastaı teledıdar kórý mádenıetine úı­retý – mańyzdy sharalardyń biri. Aqpa­rat quralda­ry­nan neni kórip, tyńdap, oqyp júrgenin qadaǵalap otyrý óz jemisin beredi. El­diń bolashaǵy, erteńi – balalar. Son­dyq­tan olardyń ómirge degen kózqara­syn durys qalyptastyrý úshin bala­lar­ǵa arnalǵan baǵdarla­ma­lardyń sa­pa­sy men sanyn arttyryp jáne onyń turaqty jolǵa qoıylýyn qadaǵalaý qajet. Mektep jasyna deıingi jáne bastaýysh synyp balala­ry­na arnalǵan mýltfılmderdi kóptep shy­ǵarý jáne onyń ana tilinde bolýy mańyzdy bo­lyp tabylady. Taǵy da toqtala keter mańyzdy má­sele, keshegi keńestik ıdeologııanyń pár­­menimen dúnıege kelgen «oktıabrıat», «pıoner» uıymdary kelmes sa­parǵa attanǵanda, onyń ornyn tolty­ra­tyn balama uıym qura almadyq. Árı­ne, bul baǵytta múldem eshqandaı ilgerileý bolmady degen artyqtaý shyǵar. Jeke ustazdar, mektep ujymdary bala tárbıesine qatysty sharalar atqardy. Demalys lagerleri, mýzyka, kór­kem­sýret mektepteri ár jerlerde ashylyp, olardyń jumysy jandana bastady. Desek te, mektepten tys ýa­qytta shuǵyldanatyn isi joq bolǵan­dyq­tan túrli zııandy áreketterdiń jeteginde ketip jatqan balalardyń kó­beı­ip otyrǵany da ashy shyndyq. Mektep jasyndaǵy balalardyń basym kópshiligi áli de bolsa oqýdan tys sha­ralarǵa tolyq qamtylmaıdy. Jasóspi­rim­der tańnyń atysy, kúnniń batysy dalada júredi, olarǵa arnalǵan dem­a­lys oryndary joqtyń qasy. Balalar men jasóspirimder klýbtarynyń da máselesi tolyq sheshilmegen. Aqyly la­gerde ul-qyzyn demaldyrýǵa kópte­gen ata-analardyń qaltasy kótermeıdi. Mektepte sabaqtan tys ýaqytta oqý­shy­nyń tańdaýyna sáıkes keletin, olar­dyń qabileti men ishki qajettiligin qamtamasyz etetin is-áreketterdi uı­ym­dastyrý kóbirek qolǵa alynsa, nur ústine nur bolar edi. Soǵan saı olar­dyń qabiletin ashýǵa múmkindik tý­ǵy­zatyn sport, dene eńbegi, qolóner, teh­nıkalyq shyǵarmashylyq, taǵy basqa úıirmeler men seksııalar uıymdas­ty­rýǵa bolady. Aýla klýbtary kóbirek ashylyp jumys jasasa, ár oqýshy kez-kelgen úıirmege, seksııaǵa, aqysyz óz júreginiń qalaýymen qatynasyp, jeke qabiletin damytýǵa múmkindik alady. Búgingi tańda úlkenderge qoıyla­tyn talap, jastarǵa qoıatyn talaptan áldeqaıda joǵaryraq desek, qateles­pep­piz. «Qadirin bilmegen elde injý de qunsyz» degendeı, barymyzdy baǵa­lap, bir-birimizdi qoldap, bereke men birlikte bolashaq úshin erinbeı eńbek etýimiz qajet. Erteńgi kún eles emes, ol kózdi ashyp-jumǵansha kele qalary anyq. Demek, bala tárbıesi mektep, otbasy, qoǵam – úshtiginiń birlese áre­ket etýi arqasynda ǵana qol jetkiziletin jetistik ekendigin shanaıy túrde moıyndap, naqty iske kóshetin ýaqyt jetti. О́zi­mizden keıingi urpaqty qaıt­sek jaman ádet-qylyqtan aýlaq qy­lyp, rýhanı, adamgershilik qasıeti jo­ǵary, bilimdi, tálimdi azamat qylyp shyǵaramyz desek, oǵan qoǵam bolyp atsalysýymyz qajet. Kórshiniń bala­sy­na da ózińdikin­deı qarap, jańashyr­lyq­pen jón siltep otyrǵanda ǵana tár­bıe jumysy óz nátıjesin beredi dep oılaımyn. Al negizgi tárbıe otbasy­nan bastalatyn­dy­ǵyn esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Danııa QYDYRBAEVA, «Almaty oblysynyń ata-analar komıteti» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy. Almaty oblysy.