Otúırek – saryala qaz

Úıirinen qapııada adasyp, saıaq qalǵan atalyq saryala qaz – otúırek japadan-jalǵyz uzaq ushty. Qarly shyńdary zańǵar kókke qaraı asqaqtaǵan taýlardy betke ustap, qanaty talǵansha ushty. Baǵdary – jyldaǵy mekeni Myńjylqy shatqalyn­daǵy aıadaı ǵana kól edi. Bul mezgil erte kóktemniń jylymyq lebi endi-endi sezile bastaǵan naýryz aıynyń ortalap qal­ǵan shaǵy bolatyn. Adaspaı, aýytqymaı jetken tusta otúırek taýdyń tústik betkeıinde tuta­syp, shógip qalǵan qalyń tumanǵa kez boldy. Shatqal­dyń ortasynda buıyǵyp jatqan aıadaı kóldi sańylaýsyz bozǵyl munar kózden múldem tasalap tastady. Qanat serpini marǵaý tartqan jalǵyz qaz úlken qalanyń taý baýraıyna taman oryn tepken shetki úıleriniń tóbesinen aınala ushyp, shaǵyndaý bir typ-tynysh aýlaǵa kep qondy... * * * Typ-tynysh aýladaǵy jasyl shatyrly, bir qabatty bákene úıdiń ıesi – jasy bıyl múshelge shyqqan, qyryq toǵyzdaǵy jigit aǵasy Mursálim sýretshi bolatyn. Jalǵyzbasty tirshiligine ári shy­ǵarmashylyq kásibine yńǵaıly bolǵasyn qala­nyń ortalyǵyndaǵy eki bólmeli páterin satyp, osynda qonys aýdarǵanyna da úsh jylǵa jýyq ýaqyt ótken edi. Sheberhanasy da, turatyn jáıi de – osy úı. Aptalap, keıde tipti aılap úıinen shyqpaı jumys isteıtin ol jalqy basynyń osy biróńkeı tirshiligine ábden kóndigip ketken-di. Áıeli Kúnaıym Astanada joǵary bıliktegi mem­­lekettik qyzmetti jaǵalap júrgen jalǵyz ul­dary Arysbektiń qolyna kóship barǵaly buǵan kóp qaraılaǵysy joq tárizdi.О́zimen-ózi buıyǵy jú­rýge kóbirek beıim, momyn Mursálim onyń ómi­rinen alystap bara jatqandaı edi. Sýretshilik shy­ǵar­mashylyqta dara shaýyp, aty ozǵan, kórmeleri jyl saıyn Qazaqstanda, shet elderde birinen soń biri ótip jatqan áldekimderdeı emes, qarapaıym ǵana tirshilik keshkenin qanaǵat tutatyn Mursálim – Kúnaıym úshin ómirde ol joly bolmaǵan jan. Osy jasqa kelgenshe bir de bir ataǵy joq, oqta-tekte ǵana ortaq kórmelerge bir-eki kartınasy ilinetin, sanda bar da, sanatta joq kúıeýiniń mardymsyz tirligine júdegen Kúnaıym ekeýiniń arasyndaǵy jalǵyz dáneker Arysbek úshin ǵana onymen erli-zaıyptylyq tirshiligin buzbaýǵa májbúr. Áıeliniń janyn kúızeltken jáıtqa taýsylyp kúıremeı, tek qana kúle qaraıtyn Mursálimniń adam bolyp ómir súrý týraly ishki ustanymy ózgelerden múldem bólek. Ataq pen dańq úshin ǵana ónerge qyz­met etýdi pendeshelik sanaıtyn oǵan ataǵy shyqqan pálenshekeńderdiń myqtylarǵa táýeldi tirshiligi aıanyshty kórinedi. Áldebir kúshtilerdiń elep-eskerýine zárý adamnyń ónerdegi joly erte me, kesh pe, báribir tuıyqqa tireletinine óz basy kámil senimdi. О́ziniń jeke paıymynan aınymaı ómir keshken Mursálim tirshiliginde eshqashan da, eshteńege ókingen jan emes. Kúndelikti daǵdysynan jańyl­maı, boıaý áleminiń ishine enip, jan-dúnıesi tańǵa­jaıyp kúı keshedi. Jumystan azyraq tynystaǵysy kelgendeı bol­ǵan sátterde, shaǵyn aýlanyń túp jaǵyndaǵy kári úıeńkiniń janyndaǵy sáki-oryndyqqa jaıǵa­syp, temeki shegedi. Temekiniń tútinin shırata oty­ryp áldebir uzaq-uzaq oılarǵa berilý de – onyń ala-bóten daǵdysy. Uzaq oıdyń dáıegi óziniń rýhanı kásibi – keskindeme ónerinde tańdaǵan taqy­ry­by adam men tabıǵattyń úılesimine kep saıady.... Beıýaqta kelgen oılardan qajyǵan ári tún ja­ry­m­yna deıin sheberhanasynda otyryp, «Sha­ryn qubylysy» sıklinen jazylyp jatqan trıptıhtiń sońǵy kartınasynyń shtrıh-boıaýlaryn dáldeýmen kóp áýrelengen Mursálim silesi qata qaljyrap, eski dıvanǵa qısaıǵan kúıi qalyń uıqyǵa shomǵan bolatyn. Tań atar-atpastan tik qulaq kári tóbet Prınstiń áldenege mazasyzdanyp qaıta-qaıta áý­pil­dep úrgeni de ony selt etkizbedi. Sáskege tyr­my­sa kelgen mezgilde ǵana meń-zeń kúıde basyn zor­ǵa kóterdi. Uıqydan oıanǵan mezettegi qashanǵy daǵdysynsha sıgaretin izdep edi, boıaýdan saǵal-sa­ǵal bolǵan kóne djınsı-shalbarynyń qaltasynan qolyna temekiniń qaýdyrlaǵan bos qoraby ilindi. Tolyq sergı almaı, qaýǵadaı basyn salbyrap, uıpa-tuıpa aqboz shashynyń shúıde tusy dýdyrap, shekesi qurystanǵan kúıi syrtqa shyqty. Úıshiginen atyp shyqqan Prıns qarǵybaýynan baılanǵan uzyn shynjyryn súıretip, quıryǵyn bulǵańdatyp ıesine qaraı arsalańdaı umtyla tústi de, aýlanyń túkpir jaǵyndaǵy úlken qoıtastyń ústinde tumsyǵyn qanatynyń astyna tyǵyp, qorǵalap otyrǵan jabaıy qaz – otúırekke selt ete qarap, yzalana yryldady. Aýla tóńiregine ózi ǵana qojalyq etetin tik qulaq tóbet bul araǵa bógde jan ıesiniń tosynnan kelip kirikkenine narazy edi. Tańerteńgisin ushyp kelgennen beri sol orynnan myzǵymaǵan saryala qaz tik qulaq tóbettiń júıke­sin kádimgideı-aq shıryqtyryp bitkendeı. Mursálim tań-tamasha boldy. Jan-jaqtaǵy kór­shi­lerdiń aýlasynan adasyp kirgen úı qusy ma dep edi áýeli, biraq syrtqy túr-turqyn qoldyń asy­ran­dy úırek-qazyna uqsatyńqyramady. Qanaty, baýy­ry, quıryǵy – tutas sarǵysh qyzyl, basy, moıny – aqshyl, qyzyl tumsyqty, aıaǵy úırek­tikindeı onsha qysqa da emes qustyń keıpi qazǵa da, úırekke de kelińkireıtin sııaqty ma, qalaı?! Jáne óziniń adamnan úrkip, úrgelektemeıtinin qaıtersiń. Kún tóbeden aýǵansha qoıtastyń ústinen tap­jyl­maǵan saryala qaz uzaq qıyrdan ábden qal­jy­rap talǵan qanatyna damyl berdi. Oqta-tekte ǵana dúr silkinip, moınyn qylt-qylt etkizip aınalasyna qaraǵyshtap qoıǵany bolmasa, sol qalpynan aıny­ma­dy. Yzaly kózderiniń zárin jasyrmaı, únemi yryl­daýmen bolǵan maqulyqtan ǵana sekemi bar, áıtpese aýyq-aýyq ózine jaqyn kelip, qaraǵyshtap ketip júrgen adamnan tóner qaýip-qater joq ekenin túısiktegendeı, saryala qaz tynysh aýlany kúnuza­ǵy­na qannen-qapersiz panalady. Mursálim taýyq, úırek sııaqty úı qustaryn ustaıtyn qarsy bettegi kórshisi tatar shaly Ǵabdrahımnan bir tostaqtaı arpa-jem surap alyp, saryala qaz otyrǵan tuǵyr-qoıtastyń qasyna shashyp tastady. Shóldese isher dep kishkene shuńǵylsha ydysqa sý da quıyp qoıdy. Itaıaǵyna eki-úsh márte as quıyp ketkeni bolmasa, kúndegideı bir mezgil erkeletip, muny shyn­jyr­dan bosatý qaperine kirmegen ıesine Prıns múláıim jalynyshpen qarap qansha qyńsylasa da, nazaryn ózine aýdarta almady. Iesi álgi qustyń mańaıyn tóńirekteı bergesin, tóbet úıshigine kirip búk túsip jatyp aldy. О́ziniń úırenshikti orny – kári úıeńkiniń túbin­degi sáki-oryndyqqa baryp aýyq-aýyq temeki shekken Mursálim, saryala qazdyń aýla ishindegi jańa tirshiligine kóz tastap, syrttaı baqylaýmen boldy. Qoıtastyń aınalasynda shashylyp jatqan ar­pany terip jep, jemsaýyn toǵaıtqan otúırek aıa­ǵyn baıpańdaı bir basyp,eki basyp, senektiń al­dyna bardy. Senektiń aldyndaǵy tabaldyryqqa shy­ǵyp, esiktiń syrtynan dybys ańdyǵandaı basyn ońǵa, solǵa buryp, eleń-qulań etti. Sodan soń, qanatyn sál serpip, dene turqyn quıryǵymen demep tabaldyryqtan yrǵyp túsken qus: «E, bul úıde turatyn senbisiń?» degendeı, moınyn qylt-qylt etkizip Mursálim jaqqa qaraǵyshtap qoıdy. Oıda joqta ushyp kep qonǵan qaıdaǵy bir qusqa bola kúndelikti úırenshikti tirshiliginiń daǵdysynan jańylyp, kóńili beı-bereket eleńdeı bergenine Mursálimniń ózi de qaıran. Sol kúni keshqurym úı ıesi saryala qazdan kóz jazyp qaldy. Ǵaıyptan-ǵaıyp ushyp kelgen qus aıaq astynan ǵaıyptan-ǵaıyp joq boldy. «E, solaı bolsa kerekti, – dep uıǵardy Mur­sálim. – Baýyr basqan óz mekenine qaıtyp oralǵan ǵoı, baıǵus qus. Bul arany panalaýǵa ushyp kelmegen bolar-aý!? Sýy joq, nýy joq jadaǵaı jerdi neǵylsyn túzdiń qusy?!» Kelesi kúni erteńgisin Mursálim óz kózine ózi senbeı, taǵy da tań-tamasha bolyp ańtarylyp qaldy. Saryala qaz – otúırek sol kári úıeńkeniń túbinde, keshegi ornynda qorǵalap otyrdy... Osylaısha kúnde kesh­qurym áldeqaıda ushyp ketip, tańerteńgisin Mursálim­niń aýlasyna ushyp kelý saryala qazdyń kúndelikti jańylmas daǵdysyna aınala bastady. Qustyń mundaı tirshiligine Mursálimniń de kózi úırenip aldy. Onyń bu­dan bylaıǵy kúndelikti daǵ­dyly tirshiligine, aýla­syna ǵaıyptan paıda bolǵan qusty jemdep asyraýdyń qamy qosyldy. Bir kúni arnaıy sharýa qylyp, Tastaq bazaryna baryp bir qap arpa satyp aldy. Kórshisi Ǵabdrahımnyń munyń qustyń jemin t­a­syp, abyń-kúbiń bolyp júrgen tirligine jymııa kúlip: – E, Mursálim, bu otýırák-qaz sızgá kelip, basyńyzǵa qýnǵan baq qus bolarǵa kerák, sirá. Oshýǵan bek qýanǵaısız. Budan árı kúndárıńızda jýlyńyz bolar, mıń bılsám, – dep jasaǵan sáýegeıligin ol shegir kóz, aqshunaq tatar shaldyń qashandaǵy qaljyńbastyǵyna saıǵan. Bir kúni keshkilik Astanadan qońyraý shalyp, munyń tirliginen habar alǵysy kelgen Kúnaıym kúıeýiniń aýlaǵa oıda-joqta ózi ushyp kelip qonǵan qaz týraly aıtqanyna: – Qondyrǵan qusyń qutty bolsyn, endi jolyń ashylar, – dedi kekesin aralastyra myrs etip kú­lip. – Endigi jetpegeni sańǵyryǵy sasyǵan qaıda­ǵy bir qus edi, jaqsy bolǵan eken. Kelesi aptada Arysbek qyzmetiniń bir retterimen Almatyǵa baryp qaıtady. Balanyń jaǵdaıyna qara, dalbasalaı bermeı. Áıeliniń qıt etse kekep, minep sóıleıtinine eti ólip ketken ol qansha mán bergisi kelmese de, qusqa qa­tys­ty álgindeı aıtqany basynda zyńyldap turyp aldy. «Apyr-aı, á, bul, sirá, shynymen-aq tegin qus emes shyǵar, – dep kádimgideı oıǵa qaldy Mur­sálim. – Áıtpese myna Ǵabdrahım shaldyń nemese, asabalyq jasap tapqan aqshasyn kazınoda utty­rý­dan kóz ashpaıtyn álgi ánshi, serisymaq Bekmettiń aýlasyna baryp nege qonbaǵan?! Birjola ushyp ketpeı, bizdiń aýlaǵa kelip qonaqtap júrgeni beker emes, qudaı biledi, beker emes...» Mursálimniń saryala qazǵa degen yqylasy ózin­she bir mánge ıe boldy. Boıaýynyń keıbir tus­ta­ǵy shynaıy reńin taba almaı, qaıta-qaıta oralyp soǵyp, sátti bitirýge áreket etken trıp­tıhi­niń aqyry oıdaǵydaı shyqqanyn da ol osy qustyń ushyp kelýimen baılanystyryp, ishteı ózin osyǵan ılandyrǵysy keldi. Alǵash kórgeninde ataqty Sharyn shatqalynyń ón-boıy tunǵan ómirdiń syrly jumbaǵy, tabıǵat qudiretimen músindelip qalǵan nesheme túrli beınetasta árqıly jandy obraz menmundalaǵandaı áseri­men baýraǵan edi Mursálimdi. Sodan beri árkez ar­naıy baryp, aptalap, aılap júrip, qaǵazǵa túsirgen, tunyp turǵan boıaýdyń reńin jadyna sińirgen onyń bul úlken jumysty jasaı bastaǵanyna birtalaı ýaqyt ótse de, tutastaı tııanaǵyn taba almaı júrgen bolatyn. Shyn máninde Sharyn taqyryby tasqa aınalyp, sóılep turǵan myna jahandyq bolmys tý­ra­ly ózindik bir ómirsheń oıy bar shyǵarmaǵa aına­lý­ǵa tıis degen sýretkerlik yntasy aqyry óz dit­te­ge­ni­nen shyqqanyna Mursálim aıryqsha qýandy. Trıptıhtyń sońǵy núktesin qoıǵan ol bul kún­di ómiriniń erekshe bir sátti oqıǵasy dep sana­dy da, birer saptyaıaq syra iship, kóńilin sergitýdi oılady. ... Kári úıeńkeniń túbindegi sákide qonaqtap otyr­ǵan saryala qaz qaqpa aldynda áldekimniń Mur­sálim­men ántek kóńildene sóılesip kele jat­qan dabyra-dybysyna eleńdep, moınyn qyltyń-qyl­tyń etkizdi. – Bul jeńisińdi, endi sheberhanańda jýamyz Mur­saǵa! – Bekmet jelkesine jalbyraı túsken uzyn sha­shy odan saıyn sopaıtqan sopaq basyn bir shal­qa­laq­tatyp qoıdy. – Mundaı oqıǵa kúnde bola bermeıdi!.. Kósheniń tómengi jaǵyndaǵy syrahanada bas qosyp ájeptáýir qyzǵan Mursálim men Bekmet kesh túskenshe góı-góıleýmen boldy. Aýla ıesiniń kúndelikti bertin bir tostaq ar­pasyn kútken saryala qaz syrtqy tabal­dy­ryqtyń aldyna kelip, baýyryn jerge tósep jatyp aldy. – Eh, shirkin, osyndaı bir baq qusy meniń aýlama kelip qonsa ǵoı! –dep qııaldandy azdap masaıa bastaǵan Bekmet. – Qonsa ǵoı, shirkin!.. – Qonsa, «kazınodan jolym bolar edi» degiń keledi ǵoı, á, qý bala!?.. – Mursálim kezekti shı­sha­nyń túbindegini ekeýine bólip quıyp, Bekmetke yr­jııa qarady. – Erteń seniń aýlańa qaraı ushy­ryp jibereıin baq qusyn... – Tek kazınodan ǵana emes, bárinen de jolym bolar edi, Mursaǵa. Bárinen de! Eshkimge keregi bolmaı, qańǵyp qalǵan ánshi Bekmet burynǵy jo­lyna qaıtyp túser edi. Qoshamet-qurmet, ha­lyq­qa tanymal bolýdyń baqyty, bári-bári úıirilip basyma qaıta qonar edi-aý, bilseńiz!.. Bekmettiń kóńilindegini shala-mula túısikte­gen­deı bolǵan Mursálim basyn qaıta-qaıta ızep, ony maquldaǵandaı keıip tanytty. – Mine, mine, endi túsindińiz. Biraq bul úshin aq­sha kerek aldymen. Al aqshany myna men ózim­niń tirligimmen ǵana taýyp júrmin, ózimniń tirligimmen, biraq báribir jolym bolar emes... Meni qurt­qan qarǵys atqyr kazıno ǵoı, kazıno!.. Eger bir ret, bar-joǵy bir ret qana utsam, bir-aq ret jo­lym bolsa, adam aıtqysyz baıyp, ózime-ózim keler em-aý, adam qusap! Osyndaı baq qusy maǵan da qonyp, bir-aq márte sáttilik syılasa ǵoı, shir­kin-aı!.. Eh, shirkin-aı, shirkin-aı! Quryp ketkir, ómir-aı! Qolymen betin basyp, eki ıyǵy selkildep óńkil­deı jylaǵan Bekmetti qa­pe­limde jubatý­dyń ama­lyn tap­paı daǵdarǵan Mur­sálim basy salbyrap sál únsiz otyr­dy da, qo­lyn bir silteı salyp, ornynan tu­ryp syrtqy esikke qa­raı bettedi. Jazǵy uzaq keshtiń ja­ryǵy áli tolyq seme qoı­maǵan, tún qoınaýy búrke­melenbegen qońyr­qaı shaq­ta dál ta­baldyryqtyń al­dynda tum­syǵyn qa­na­tynyń astyna ty­ǵyp, qorǵalap otyr­­ǵan sary­ala qazdy kórgende Mur­­­sálim mastyǵynan aıyǵyp ketti. – Búgin ushyp ketpepsiń ǵoı, baq qusym-aý! Neǵyp ushpaǵan­syń, a? – Mursálim tańǵalǵan kúıi qusqa qa­raı qolyn soza tú­sip, qalt turyp qal­dy. Búgin muny da jemdemegeni, Prıns­tiń de ıtaıa­ǵyna as quı­maǵany osy sátte esine sap ete tústi. Úıge dereý qaıta kirip, bir tostaq ar­pa alyp shyqqansha, otúı­rek aýladan kún­degi ushyp júrgen baǵyty­men shat­qal­dyń arasyndaǵy kólge qaraı qana­ty­men sýsyl qaǵyp, samǵap kete bardy. Mursálim aýlanyń ortasynda ań­tary­lyp, kóńili álem-jálem bolyp, samsoz turyp qaldy. «Osy joly birjola, bul araǵa endigári qaıtyp oralmastaı bolyp ushyp ketken shyǵar. Qýanǵan kóńilin ashy sýdyń býymen esirtkendi qanaǵat tutar, tirshiligi berekesiz, joly bolmaı júrgen adamnyń basyna baq qusy bolyp jaryt­paıtynyn bilgesin ushyp kettiń-aý qa­sıetiń­niń aınalaıyn, qusym-aý!» Kóńil saraıy jelpinip,sátti bastalǵan kúnniń bulaısha kóńilsizdeý támamdalǵanyna ol kádim­gi­deı nalydy. Tozyǵy jetken eski dıvanda otyrǵan kúıi, jaqtaýyna basyn qısaıta salyp qannen-qapersiz uıyqtap jatqan Bekmetti ıyǵy­nan ári-beri túrtkilep oıatqysy kelip edi, oıanbady.... ... Oıansa, talma tústiń shańqıma kúni tesireıip talmaýraǵan kez eken. Basy qorǵasyn quıyp qoıǵandaı, zil batpan. Bekmet turyp ketipti. Sheberhananyń ishi temekiniń ysy men araqtyń kermek aralas jaǵymsyzdaý kúıik ısine byǵyp tur. Ornynan yrǵala turyp, keýdesin zorǵa kóterip, eseńgiregen qalpy esik aldyna shyqqany sol edi, kári úıeńkiniń túbindegi sáki jaqtan «ǵaq-qur, ǵaq-qur» degen saryala qazdyń tamaǵynan sál jyrtyla shyqqan dybysy qulaǵyna shalyndy. «Mine, ǵajap! Baq qusy qaıtyp oralypty aýlaǵa, bir­jola ushyp ketpepti». Mursálimniń kóńil-saraıy kenetten jaıma-shýaq kúıge bólenip, jadyrap sala berdi... Sol kúni ol «Sharyn qubylysy» trıptıhyn Beıneleý óneri mýzeıindegi ónertanýshy, eski tanysy Quryshjanǵa kórsetýdi uıǵaryp, qońyraý shaldy. Mursálimdi talantty, ózindik qoltańbasy bar keskindemeshi dep baǵalaıtyn edi ol. – Qaıda joǵalyp ketti dep oılap júrgem, habar­lasqanyń jaqsy boldy, – dep Quryshjan mu­nyń shaqyrýyn quba-qup aldy. – «IýNESKO» aıa­syn­da úlken halyqaralyq konkýrs jarııalandy, qazir soǵan daıyndyq jumysy júrip jatyr, Qazaq­stan keskindemeshileriniń jańa sýretterin irikteý úshin arnaıy komıssııa qurylǵan, jańa jumysyń sátti shyqsa, soǵan usynyp kórmeımisiń... – Aldymen muny sen kórýge tıissiń. Laıyqty deseń ǵana oılanyp kórýge bolady... Trıptıhtyń Quryshjanǵa unaǵany sonshalyq, buny osy bedeldi konkýrsqa jiberý jumysyna qolynan kelgenshe kómek berýdi óz moınyna aldy. Mursálim buǵan kádimgideı marqaıyp qaldy. Ha­lyq­aralyq konkýrsqa qatysty degen ataqtyń ózi keıin óziniń jeke kórmesin uıymdastyrýǵa da jol ashyp qalar degen dámeden de qur alaqan emes edi. Sýretshilik qareketindegi osyndaı az-muz sáttilikterge kóńili ósken Mursálim óz-ózimen ońashalanǵan buıyǵylaý tirliginen kádimgideı seıilip, aýladaǵy ony-muny tirlikpen aınalysty. Kári úıeńkeniń kóleńkesindegi tozyǵy jetken sákini jóndedi. Jaz shyqqaly tym jadaý tartyp, bóksesi maıysyp, basy salbyrap, úıshiginde sulq jata beretin Prınsti qalanyń bir shetindegi veterınar­lyq emhanaǵa aparýǵa da bir kúnin arnady. Jez murtty, kekseleý orys veterınar ıtti olaı qarap, bulaı qarap, eshqandaı aýrýy joq degen uıǵarym jasady. – Itińiz ábden qartaıǵan, buǵan qoldan keler eshbir shara joq. Baılaýda tursa, budan bylaı qarǵybaýyn aǵytyp, jaqsylap tamaq berip, kúti­ńiz. Bálkim, sonda ǵana birazǵa deıin júre turar esigińizdiń kózinde serik bolyp... Burynǵy qojaıyny satqan úıiniń jurtyna, Mursálimge tastap ketken bul ıt oǵan kádimgideı-aq es edi. Úsh jyldan beri ózine serik ári úıge adal kúzetshi bolǵan tilsiz maqulyqtyń múláıim keıpi onyń júregin eriksiz shym etkizdi. Shynjyrdan bosanǵan Prıns úıshigin tastap, úıdiń kire berisindegi jaıpaq aǵash tabaldyryqty ózine jatyn orny etip aldy. O bastan ekeýiniń juldyzy jaraspaǵan saryala qaz bunyń úıshiginiń mańyna múldem jýymaıtyn edi, ol da endi, nege ekeni, osy jerge kelip ıttiń qasyna kelip qonaqtaıtyn boldy. Jáne ǵajaby, baq qusy burynǵydaı keshke ushyp ketýin sıretip, únemi Prınstiń tóńireginen uzamady. Mursálim qos maqulyqtyń – qus pen ıttiń bul úndestigine eriksiz qaıran qaldy. «Tabıǵattyń bul da bir adam sanasyna bımálim tylsym-jumbaǵy bolar, – dep oıǵa qaldy bir sát – músirkeý men aıaýshylyq túısigi, sirá, bularǵa da erekshe tán eken-aý. Ǵajap!..» As ishýden qalyp, búıiri qabysqan Prıns eki-úsh kún boıy tapjylmaı jatyp aldy. Saryala qaz da bul kúnderi ıttiń janynda jatyp, baýyryn kótermedi. Itshilik tirliginiń sońǵy mezetterin tym-tyrs múl­gı kútken Prıns sol túni aqyrǵy dármenimen tirsek­teri táltirektep, súıretilgen kúıi tabal­dy­ryq­tan uzap, qaqpa syrtynan bylaıyraq shyǵa bere, kósheniń arǵy bet jıegine jetip jantásilim boldy. Tabaldyryqtyń aldynda jetimsirep jalǵyz qalǵan otúırek-saryala qaz tań bozarǵansha tamaǵyn jyrtyp, damylsyz «ǵaq-qur, ǵaq-qur» dep qıqýlap shyqty. Áldenege tynyshsyzdanyp, jaısyz uıyqtaǵan Mursálim tań syz bere qazdyń qıqýynan selt etip oıanyp ketti de, kirpigi ilinbeı qoıdy. Tóseginde ári aýnaqshyp, beri aýnaqshyp jatty da, kúnniń ilkim shapaǵy terezeden syǵalaı bastaǵan kezde ornynan turyp, syrtqa shyqty. Itti aýlanyń ishinen izdep taba almaı qaqpanyń syrtyna shyqqan Mursálimge qarsy aldynan Ǵabdrahım shal kezikti. Saryla qazdyń qıqýy ony da uıyqtatpapty. – Bu qus nıgá osýnsha qıqý salad dısám, ana ıttiń merttıkkánin sızıp qıqýlagan ekan da, o, qýdrat! Aıt­tym ǵoı sızga, bu qasıetti qýs, tıgın emes, qa­sıet­ti qýs! – Tatar shal qolyndaǵy uzyn taıaǵymen nus­qap, kósheniń arǵy jıeginde ólip jatqan Prınsti kórsetti. – Jaqsy ıt bolarǵa kırák, úıden ýzap ólipti... – «Jaqsy ıt ólimtigin kórsetpeıdi», deýshi edi bizdiń qazaqta, sóıtkisi kelip, biraq ál-dármeni jetpegeni ǵoı baıǵustyń. Qaıtersiń endi... Saryala qaz Prıns jatqan tabaldyryqtyń ma­ńynan ketpeı, birneshe kún boıy ony joqtaǵan­daı túısikpen sol jerde qonaqtap, qorǵalap júrdi. Kún artynan kún ótkizýmen sylbyr júrgen mezgil­deri­niń birinde Mursálimge sonaý Eýropa tórindegi Parıjden súıinshiletip, múldem kútpe­gen ǵaja­ıyp jaqsy habar jetti. Halyqaralyq konkýrs­tyń bas júldesin alǵan qazaq sýretshisiniń «Sharyn qubylysy» trıptıhy týraly habar tórtkúl dúnıe­niń túkpir-túkpirine tarap, Mur­sálimniń ataǵy bas-aıaǵy bir-eki kúnniń ishinde zoraıyp shyǵa keldi. Baspasóz, ǵalamtor­ arnalary buryn-sońdy esimi má­lim bolmaǵan jańa talanttyń keskindeme ónerin­de­gi ǵajaıyp týyndysyn madaqtaýmen boldy. Sol kúnderi taý baýraıyndaǵy úlken qala­nyń she­tindegi jasyl shatyrly bákene úıdiń aýlasyna ke­lip-ketýshilerdiń tasqyny tolas tappaı qoıdy. Jýr­­­nalıster, kamera jáne taǵy basqa asaı-múseı­lerin artynǵan telearnalardyń ókil­deri, kınoshy­lar, kóp­ten beri aralaspaı júrgen, onyń bar- joǵy­nan habar­syz qalǵan Mursálimniń kóp dostary men ataqty áriptesteri kún qurǵatpaı damylsyz kelýmen boldy. Baqsa, bul óziniń ómirde, ónerde kim ekenin bilmeı júripti... Mursálim syndy týma talanttar júz jylda bir týady eken... Baqsa, onyń keremet talant ekeni ony tanıtyn jurttyń bárine o bastan málim eken! Al jýrnalısterdi mundaı shedevr týdyrýdyń syry nede, ony qalaı jazdyńyz, qansha ýaqyt jazdyńyz, buryn-sońdy nelikten jeke kórmeleri­ńiz bolmaǵan, budan basqa ataqty sýretterińiz qaı mýzeıde tur degen sııaqty saýaldar yntyqtyrdy. Ne desin, bárin de qaz-qalpynda aıtyp berdi. Shedevr týdyram degen oı úsh uıyqtasa da, túsine kirmegenin jasyrmady. Jeke kórme jasaý úshin árkimderge baryp, bas ıip júrgisi kelmegenin de búkpeı ashyq aıtty. Bul jaýap reporterlerge unamady. Olardyń sýretshiden kútkeni sensasııa­lyq pafos edi. «Barym osy, – dedi qylqalam ıesi. Sender úshin jelpinip ótirik sóıleı almaımyn». Kúıeýiniń atyn shyǵaryp jatqan el aýzyndaǵy jańalyq habarǵa senerin de, senbesin de bilmegen Kúnaıym Astanadan jedeldetip ushyp keldi. Jáı kelgen joq, alystaǵy, jaqyndaǵy osy qalaı degen aǵaıyn-týysty habardar etip, qýanyshtaryn bólisýge shaqyra keldi. Mursálim áıeliniń toı jasaımyn dep jelikkenine úzildi-kesildi qarsy boldy. – О́mirinde ólip-talyp qoly jetken bir bol­mashy jetistigi eken, tyrashtanýyn qara baı­ǵustyń dep aldymen sol aǵaıyndaryń tabalaı­dy. Dabyra-shý ǵyp toı jasaıtyn bolsań, mensiz óziń jasa. Men ketip qalam, qalada bolmaımyn... – Omaı-aı degen, bul qarsy bolady eken, ketip qalady eken uıalyp, endi qaıttik?! – dep myrs-myrs kúlip keketken áıeline qolyn julqyna bir-aq siltegen Mursálim esikti tars jaýyp shyǵyp ketti. Kári úıeńkiniń túbine baryp, asyqpaı otyryp temekisin tutatqan ol, osy kúnderi óziniń ábden qaljyraǵanyn sezgendeı boldy. Kóńili túspegir áldenege ornyqpaı-aq qoıdy. О́zine, bas júldeni úkilegen kartınasyna qatysty aıtylǵan sózderdiń bári munyń adam retindegi tabıǵı myqtylyǵyn synaý úshin jasalǵan áldekimderdiń qasaqana áreketindeı kórindi. Bálkim, dańqty bolýǵa da adamnyń erekshe kúsh-jigeri qajet shyǵar, al men sol erekshelikten ada-kúde taza bop jaralǵan pendemin. Sol úshin nege zardap shegýim kerek?! Osy jurttyń menen ala almaı júrgen esesi bardaı, jan-jaqtan antalaýy nelikten. Álgi bir shıki bozókpe, ózińiz jóninde shyn sóılemeı, jurtqa kerek sózdi aıtýyńyz kerek dep aqyl úıretedi maǵan. Al paryqsyz qatynnyń sıqy mynaý. Menen kúderin úzip, balany saǵalaǵan aqylsyz neme alyp-ushyp jetip kepti. Toı jasamaqshy. Bos tirlikpen sandalǵan beısharalar. Já, jetti. Solarǵa bola bas qatyrýdyń jóni bolmas. Onan da Bekmetti ertip syrahanadan eki-úsh saptyaıaqtan tartyp jibergennen artyq eshteńe joq! Uıqydan basy isip, kózi qantalaǵan Bekmet Mursálimniń syrahanaǵa shaqyrǵanyna balasha qýandy. Sholaqjeń tar jeıdesin qýshyq ıyǵyna tyrystyra kıip, sandalshasyn jalań aıaǵyna ilip alyp, munyń sońynan ilesip júre berdi. Syranyń eki saptaıaǵyn birinen soń birin simirgen Bekmettiń mańdaıy tership, kózi demde jaınap shyǵa keldi. – Áı, degenmen de jaradyń sen! Kim ekenińdi dáleldediń. Ana baq qusy saǵan kep beker qonbapty. Málades, Mursaǵa! – dep elire bergeni sol edi, Mursálim oǵan ajyraıa qarap, shalt qımylmen búrip, ony jaǵadan aldy. – О́ı, sen-n, nemene jyndanǵanbysyń óziń! – dep qapelimde sasqalaqtap qalǵan Bekmet óń-túsi bozaryp shyǵa keldi. – Men seni syraǵa kim ekenimdi aıtqyzý úshin shaqyrǵam joq, osyny uq, ıgroman neme!.. – Kim «ıgroman», ne dep sandalap tursyń óziń! Búıtken syrańnyń tap ákesiniń aýzyn... Jany kúıip ketken Mursálim ón-boıyn kenet kerneı jónel­gen ashýdy ıgere almady. Mur­nynan saýlaǵan qannan Bekmettiń tar jıdesiniń óńiri qyp-qyzyl boldy. Arashaǵa túskender ekeýin eki jaqqa aıyryp jiberdi. – Joly bolmaǵan sorly boıaýshy. Qaraı gór óziniń kúsheıýin. Ataǵyń shyqpaı júr ekensiń ǵoı... Mursálim onyń baıbaılam salyp, qatynsha bajyldaǵan daýsyn estigisi kelmeı qulaǵyn basyp, moınyn burmastan kete bardy. Tósegine kelip sulq túsip jatyp, tula-boıy qaltyrap, birazǵa sheıin óz-ózine kele almady. Sóıtip jatyp júıkesi ábden qaljyraǵan ol kesh boıy, túnimen tuıaq serippesten, qalyń uıqyǵa bas qoıdy. Al tańerteńgisin Kúnaıym tur-turlap digirlemegende tapa-tal túske sheıin oıana qoıýy da neǵaıbyl edi. Shaı ústinde áıeli: – Ana asyrandy qusyń sańǵyryp, aýlanyń ishin ábden búldiripti, keshe kesh boıy aýla taza­la­dym, – dedi quddy bir úlken sharýa tyndyrǵandaı ekpinmen. – Qaramaǵansyń tipti. It te osynyń sańǵyryǵyn jep, ýlanyp ólgen ǵoı, men bilsem... Mursálim tyrs demedi. Áıeliniń sózin múldem estimegen adamdaı, shaıyn asyqpaı soraptaı berdi. – Endi aýlaǵa sańǵymaıtyn bolady, – dedi Kúnaıym, taǵy da bir áńgimeniń shetin shyǵaryp. – Ǵabdrahım kórshiniń artyq bir tor úıshigi bar eken, sony arzanǵa satyp alyp, ishine qamap qoıdym baq qusyńdy. Bir jaǵynan, ushyp ketpeıtin bolady, kim bilgen, kúz jaqyndap qaldy, túzdiń jabaıy qusy ushyp ta ketýi múmkin ǵoı!.. – Ne dediń, sen qatyn! – dep bar daýsymen zirk etip, ornynan atyp turǵan Mursálim alqyn-julqyn esikke qaraı umtyldy. – Torǵa seni qamaý kerek, qusty emes, seni, sendeılerdi!.. О́zi biletin Mursálimniń bulaısha tosyn minez kórsetkenin ómiri kórmegen Kúnaıym, tili baıla­nyp, meńireıgen qalpy eseńgirep otyryp qaldy. Bul burynǵy Mursálim emes, basqa Mursálim edi... Aýlanyń kózden tasa bir túkpirine ornatylǵan tor úıshiktiń esikshesin qırata-mırata, topsa­sy­men qosa julyp alǵan Mursálimniń ántek shalt qımylynan sekem alǵan otúırek-saryala qaz úrgelektep, buryshtan-buryshqa tyǵyldy. – Shyǵa ǵoı, baq qusy, shyǵa ǵoı ózińniń burynǵy erkindigińe, minekeı jolyń ashyq!.. Qamalǵan tor-qapastan qus emin-erkin úrkektemeı shyqsyn dep Mursálim kári úıeńkiniń kóleńkesindegi sákige qaraı ketti. Otúırek-saryala qaz tor úıshikti tastap erkindikke shyqqanymen, aýla ishindegi keńistikke bu­ryn­ǵydaı emes, boıyn úırete almady. Qoıtastyń ústine jaıbaraqat baryp qorǵalap otyrsa da, keshe ózin torǵa qamaǵan, bul aýlaǵa jat, bógde jan taǵy da buǵan taıap kelip qalardaı, selt etip úr­gelekteı berdi. Typ-tymyq, mamyrajaı tynysh­tyqtyń bázbaıaǵy keneýi ketip, aýla ishi áldenege qulazyp turdy. * * * Otúırek endigi bir mezette dúr silkinip qalyp, qanatyn birer qomdaı túsip, áýege sýsyl qaǵyp kóterile berdi. Temekisin shegip, óz-ózinen ty­nyp, oıǵa batqan Mursálimge ǵana qosh-qosh degendeı, aýlanyń, kári úıeńkiniń ústinen bir aınalyp ushty da, tamyz aspanyn­daǵy bultsyz, kógil­dir uly keńistiktiń aıasyna qaraı samǵaı jóneldi. ... Baq qusy basynan birjola ushyp ketkenin búkil bolmy­sy­men, jan-tol­qynysymen sezgen sýretshi Mur­sálim óziniń ómir­den joly bolmaı júr­genine osy bir sátte al­ǵash ret balasha qamyq­ty. Al otúırek-sary ala qaz bolsa, sol ketkennen japa­dan-jalǵyz uzaq ushty. Meıirban, aıaly mekenderdi izdep,  qanaty talǵansha uzaq ushty... Mádı AIYMBETOV.