QYZYLQOǴADAǴY ALAÝ

Oblys ortalyǵynan 400 shaqyrymdaı  qashyqta ornalasqan aýdannyń Saǵyz ben Muqyr aýyldarynan basqa­laryna ne poıyz barmaıdy, ne tikeleı salynǵan avtokólik joly joq. Aýdan ortalyǵy –Mııaly aýylyna bet alǵan júrginshiler Maqat ne, Inder aýdandary arqyly qııalaı júretin jolmen jetedi.

Qalaı aıtqanda da, Qyzylqoǵaǵa jetýdiń mashaqa­tyn kólikpen barǵan adam ǵana biledi. Oıqy-shoıqy joly óz aldyna, bul aýdan turǵyndary tabıǵı gazdyń qyzyǵyna qol jetkizýdi armandaǵaly qashan. Burnaǵy jyly aýdanǵa tabıǵı gaz jelisin tartý máselesi qozǵalyp, oblys ákimi B. Rysqalıevtyń aıtýynsha, bul maqsatqa bıýdjetten 31 mıllıard teńge jaratý  qarastyrylypty. Osynaý qomaqty qarjy bólingen joba sheńberindegi tabıǵı gaz jeli­simen jetetin “kógildir otynnyń” alǵashqy alaýy jaqynda Qarakól aýylynda jaǵyldy. Osy salta­natta oblys ákimi B. Rysqalıev qyzylqoǵalyqtardy kópten kútken qýanyshymen quttyqtap, bylaı dedi: –Elbasy Nursultan Nazarbaev jyl saıynǵy joldaýlarynda halyqtyń turmysyn jaqsartý máselesine erekshe nazar aýdaryp keledi. Mine, Elbasynyń osy tapsyrmasyn oryndaý maqsatyn­daǵy júıeli jumysymyzdyń bir parasy retinde Qyzylqoǵa aýdanyna tabıǵı gaz jelisin tartýdy qolǵa aldyq. Jaqyn kúnderi tabıǵı gaz alaýy 16 eldi mekende jaǵylyp, aýdan jurtshylyǵy “kógildir otyndy” paıdalana bastaıdy. Sonymen birge, 114 shaqyrymdyq Inder-Qarabaý-Mııaly-Saǵyz baǵytyndaǵy joldy kúrdeli jóndeýden ótkizýge 16 mıl­lıard teńge qarjy bólinip otyr. Bul baǵyttaǵy joldy jóndeýdiń bastapqy jumys­tary bastaldy. Osy jumys­tardyń barlyǵy Elbasynyń qamqor­lyǵymen qolǵa aly­nýda. Qarakól– bir kezdegi iri keńshardyń, endi Jambyl okrý­giniń ortalyǵy. Qazir munda 321 otbasynda 2000-daı adam tura­dy. Okrýg ákimi Qanat Haı­rýl­lınniń aı­týyn­sha, aýylda  jas­­tar jaǵy kóp turaq­ta­maıdy. Sebebi san alýan. Aldymen, aýyl­da kóńilge qo­nymdy jalaqy tóleıtin jumys berýshi joq. Sha­rýa qoja­lyqtary bol­ǵan­men, olar­dyń jalaqy­syna jastar jaǵy qa­naǵattanbaıdy. Aýyldaǵy tezek terip, qı jaǵý sekildi kúndelikti kúıbeń tirlikti qıynsynatynǵa uqsaıtyn jastar óńir ortalyǵynda  turaqtap qalýdy qolaıly kóredi. Aýylǵa kómir jetkizilmegeli 10 jyl­dan asyp barady. Kómirdi jetkizgen­niń ózinde 1 tonnasyna 15 000 teńgeden kem tólemeıdi turǵyndar.  Kómir baǵasy osylaı sharyqtaǵanda mal qıynyń quny da arzan emes. Máselen, 1 tirkeme qıdy 7 000 teń­geden satyp alýǵa týra ke­ledi. Qys aılarynda bir ot­basyna kem degende 3 tir­kemelik qı qajet kóri­nedi. Ony alý úshin 21 000 teńge shyǵyndaý qajet. Endi Qarakól aýylyndaǵy baıyrǵy turǵyndar osy qıyndyqtan birjolata qutyldy. Sebebi, aýylǵa tabıǵı gaz jelisi jetti. Aýylǵa deıin qubyr boıyn qýalaı kelgen “kógildir otynnyń”  alǵashqy alaýyn óńir basshysy jaǵyp, alǵashqy tutynýshy Amanǵalı Mamashevtyń otbasyndaǵy qýanyshpen  bólisti. Alys aýylǵa gaz jelisiniń jetkeni bir otbasynyń emes, Qyzylqoǵa aýdanynyń barlyq turǵyndaryn qýantqany jasyryn emes. Aýyl, aýdan turǵynda­rynyń qaı-qaısysymen tildessek te, aıtary bireý – tabıǵı gaz endi qıyndyqtan qutqarady. Jastardyń aýylda turaqtaýyna yqpal etedi. Al aýdannyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri Jádiger Qýanyshev sońǵy 60 jylda aýdanda mundaı iri joba qolǵa alynbaǵanyn aıtady. –Bul aýdan turǵyndarynyń eldiń keleshegine senimin nyǵaıtty. Ásirese, álemdi shyrmaǵan qarjy daǵdarysynyń Qazaqstanǵa áser etpegeniniń dáleli bul. Áıtpese, bir aýdandy tolyqtaı gazdandyrý jumysyna 31 mıllıard teńge qarjy bóliner me edi?! Memlekettiń, ulttyq ekonomıkamyzdyń órkende­geniniń dáleli bul. Adamǵa aýa men sý qanshalyqty qajet bolsa, Qyzylqoǵa aýdany turǵyndarynyń turmysyna  tabıǵı gaz sonshalyqty qajet edi. Kóp jylǵy armanymyz oryndalyp, úlken shattyqqa keneldik. Bul bir jaǵynan tabıǵı baılyqty halyq ıgiligine jaratý bolsa, ekinshiden, 60 jyl boıy qıyndyqqa tózgen jergilikti halyqtyń áleýmettik turmysyn jaqsartýǵa jasalǵan ıgi qadam. Bul –elimizdegi jasampaz isterdiń jemisi, –deıdi  aýdannyń qurmetti azamaty. Qyzylqoǵa aýdanynyń ákimi Berikqalı Sársenǵalıevtiń aıtýynsha, bul Elbasynyń aýyldardy eńselendirý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes jasalǵan keshendi baǵdarlama sheńberinde atqarylǵan aýdandaǵy eń iri joba sanalmaq. Aýdan aýmaǵynda 198 shaqyrymdyq tabıǵı gaz jelisi tartylǵan. Bul jelimen aýdannyń 16 eldi mekenine tabıǵı gaz jetkizildi.  Aýyz sý máselesi de sheshimin tapty. Jóndeý jumystary bastaý alǵan jol úsh jyl­dan soń aýdannyń óńir ortalyǵymen qatynasty jaq­sartady. Osynyń bári aýdannyń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa, halyqtyń Elbasynyń, memleket­tiń saıasatyna, eldiń keleshegine senimin nyǵaıta tústi. Joldasbek ShО́PEǴUL,  Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany, Qarakól aýyly.

KEDENDIK ODAQ QARYM-QATYNASTARǴA KEŃ JOL AShADY Oblystyq kedendik baqylaý departamentiniń bastyǵy  О́mirzaq Beıisbekovpen áńgime – О́mirzaq Kóbegenuly, suhbat taqyry­byna oraı  keler bolsaq, árıne, bul qury­lym­nyń Reseımen shekaralas ornalasqan bizdiń oblys úshin  de mańyzdy ekeni belgili. Degenmen  osyndaı aýqymdy bastamanyń ózindik sebepteri de  bar bolar?.. – Jalpy, bul Kedendik odaqtyń qury­lýy  áýelden TMD, EýrAeEQ sııaqty ekonomıkalyq jáne saıası qaýymdastyqtar negizinde asyqpaı, birtindep  baryp, damyp, jetilgeni belgili. Sebepteri degende de onyń ózi bep-belgili emes pe, aıtalyq, mynaý júrip jatqan daǵdarys ýaqyty, alys-beristiń, barys-kelistiń qajettiligi, Búkilálemdik saýda uıymyna ótý sııaqty mańyzdy máseleler bar. Mundaı júıe Dostastyq elderi arasyn­daǵy  biryńǵaı ekonomıkalyq keńistiktiń ashylýyna jol ashady, ónim óndirýshilerge, kásipkerlerge, halyqqa paıdasy tıedi  degen sóz. Elimizdiń keden salasynyń ha­lyq­aralyq talaptarǵa saı jańa belesterge ótýine de birden-bir jol bolyp tabylady. Sondyqtan da, Kedendik odaqqa enýimizdiń ózi áp degen­nen-aq birden jolǵa túspeı, kezeń-kezeńmen  júrgiziledi. Bul da bolsa, jańa qurylymnyń táı-táı basyp júrip ketýi úshin araǵa aılar, jyldar salatyn ýaqyt kerek bolǵanyn kórsetedi. Iаǵnı, birinshi kezeńi bıylǵy birinshi qańtardan bastap biregeı kedendik tarıf júıesi iske qosyldy. Bul degenimiz, baj salyqtary­nyń baǵalary birdeı bolady degen sóz. Al ekinshi kezeń bıylǵy jyldyń 1 shildesinen bastap ári qaraı jalǵasady, ıaǵnı, Keden kodeksi kúshine enedi, sóıtip, atqarylýǵa tıisti barlyq talaptar júıesi tolyq jolǵa túsedi. Odan ári qaraı, Eýroodaq sııaqty, osy úsh eldiń basyn qosqan Keden odaǵy arqyly ekonomıkalyq odaqtyń da óris alýy múmkin. Bul aımaqtaǵy elderdiń erkin saýda jasaýyna, taýar almasýlaryna múmkin­dik týǵyzady. Jańa júıe bir jyl jumys jasaǵannan keıin baryp oǵan baǵa beriletini belgili. Ýaqyt kórseter. Jańa bastalǵan qurylym bizdiń elderimiz úshin tıimdi. – О́zińiz basqaryp otyrǵan kedendik baqylaý departamenti úshin 2009 jyl qalaı ótti? Kedendik odaqtyń qurylýyn qyzmetkerlerińiz qalaı qabyldaýda? –Jańa sóz basynda aıtyp ótkenińiz­deı, bizdiń oblystyń Ertis, Jelezınka, Ýspenka, Sharbaqty aýdandary kórshiles Reseı elimen shekaralas ornalasqan. Keden beketteri aýdandardyń baıyrǵy ataýlary­na laıyqta­lyp el men jerdiń eldigin, ege­mendigine saı Úrlitóbe, Naıza, Qosaq, Ama­n­keldi, Sharbaq­ty dep ataldy. Osy jerlerde qazirgi zamanǵa saı jabdyqtalǵan jańa keden beketteri salyndy. Jalpy, osy kúnge deıin bizdiń kedendik baqylaý departamentine qarasty 4 basqarma, 9 bólim jumys istep keldi. Sony­men qatar, 13 keden beketimiz bar. Bulardyń jeteýi shekaralyq keden beketteri bolsa, qalǵan­dary ishki keden beketteri retinde oblys ortalyǵynda, Aqsý jáne  Ekibastuz qalala­rynda ornalas­qan. Elimiz egemendigin alǵan 90-shy jylda­ry kedendik qurylymdar da jańadan ashyla bastady. Sol kezde bizdiń oblystaǵy keden­dik qurylymda 3-aq keden­shi bolsa, qazir jalpy sany 330-daı  adam jumys jasaıdy. О́tken jyldardyń deń­geıin­de alyp qaraı­tyn bolsaq,  2008 jyly oblys kedenshileri elimiz­diń bıýdjetine 23 mlrd. 518 myń teńge kiris túsirdi. Depar­ta­menttiń kontrabandaǵa qarsy kúres bas­qar­masy sol kezderde 39 kılodan astam esirt­ki zattaryn tárkiledi. Sonymen qatar, ekono­mıkalyq kontraban­damen kúres barysynda 52 qylmystyq is, 483 ákimshilik is qozǵaldy. Al endi, salys­tyrmaly túrde aıtar bolsaq,  ótken jyly da jaman bolǵan joq. Oblys­tyń syrtqy saýda aınalymy 4,8 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, bıýdjetke 47,7 mlrd. teńge aýdaryl­dy. Qarjy mınıstrligi Kedendik ba­qylaý komıtetiniń bastamasymen Elbasy­nyń jyl saıynǵy joldaýlaryn iske asyrý jáne keden qyzmetindegi is-sharalar men jańa­shyl baǵyttardy halyqqa túsindirý maqsa­tynda, keden qyzmetindegi ózgeristerdi jetkizý úshin elimiz boıynsha “Keden kelbeti aıqyn” atty buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen birlesip jýrnalıster aksııasyn ótkizý de daǵ­dyǵa aınaldy.  Buqaralyq aqparat quraldary ókilderi ózderine qajetti málimetter ala aldy. “Ekibastuz” kedeniniń basty nysany “Bogatyr Kómir” jaýapker­shiligi shekteýli seriktestigi bolyp tabylady. О́tken jyly keden beketiniń syrtqy saýda aınalymynyń kórsetkishi 410,89 mıllıon dollardy quraǵan. Iаǵnı, eksport tasymaly Reseıge jáne Qyrǵyzstanǵa kóbirek tıesili bolyp shyqty. Al, mamandardyń aıtýlaryn­sha, kómir eksportynyń azaıýyna daǵda­rystyń kóp áseri tıipti. – Kedendik odaq qurylýyna baılanysty departamentte  qandaı ózgerister bolýda? Kezinde qyrýar qarajatqa salynǵan keden beketteri talan-tarajǵa túspeı me? –Bul máselege, Kedendik odaqtyń qury­lýyna, árıne, bizdiń  barlyq qyzmetkerler de túsinistikpen qaraýda. Memleketaralyq saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı oryn alǵan soń, bul jerde árıne, ózgerissiz bolmaı qoımaıdy. Ázirshe, múlde keden beketteri alynyp tastalynady deýge de bolmaıdy. Ol jerlerde 5-6 kedenshi bolady. Biraq, 5-6 kedenshige bola, záýlim salynǵan keden beketterin ustap turý da ózimizge tıimsiz. Bular aldaǵy ýaqyttyń jumysy. Al, endi resimdeý, tekserý júıeleri joıylǵanymen, baqylaý tártibi saqtalady. Joǵaryda ózińiz aıtqandaı, kezinde qyrýar qarajatqa sol keden beketterin saldyq. Endi olardy aıdalaǵa qaldyryp tastap ketpeımiz ǵoı. Bular múmkin, aýdannyń ba, oblystyń ba, shekaralyq qyzmetterdiń be, bireýleriniń quzyryna ótkiziler degen oıymyz bar. Qysqartýlar da bolady. Keminde keden qyzmetkerleriniń sany 30-paıyzǵa deıin azaıady dep otyrmyz. Bul jerde adam fak­tory, jumyssyzdyq degen oryn almaıdy. Qazir endi bul másele Úkimette de qaralyp jatyr. Iаǵnı, osy soltústik keden beket­teri­nen bosaǵan tájirıbeli keden qyzmet­ker­leri ońtústiktegi keden beketterine ju­mys­qa barýy múmkin. Olar  pátermen, ja­taq­hanalarmen qamtamasyz etilgen ýaqytta, árıne, bizdiń keden qyzmetkerleri el shetin qyraǵylyqpen qorǵaýdan bas tartpaıdy. Máselen, osy jyldar ishinde bizdiń kınologııalyq qyzmet jaqsy jetistikterge qol jetkizdi. Olardy saqtap qalýǵa bolady. Bizdiń “Úrlitóbe” keden beketiniń qyzmet­keri Talǵat Qulboldy qyzmettik ıisshil ıtti paıdalanyp, “Opel” avtokóligine tekseris júrgizdi. Avtokólikten polıetılen paketter tabyldy. Olardan 30 kıloǵa jýyq esirtki zaty  apıyn jáne 5 kılodan astam  geroın tárkilen­di. Asa iri mólsherde esirtki zatyn tárkilegeni úshin kınolog-maman Talǵat Qulboldy “Erligi úshin” medalimen marapat­taldy.  Sondaı-aq, kınolog-maman Erik О́lme­sekov óziniń “Oskar” atty ıtimen jarysqa qatysyp, júldeli 1-shi orynǵa ıe boldy. Bıyl Astanada  Dúnıejúzi­lik keden uıymynyń aýmaqtyq oqý ortalyǵy ashyldy. Osy saltanatty jıynnyń alǵashqy án-shashýyn bizdiń kedenshiler jasap berdi. Bul is-sharanyń ashylý jáne jabylý  saltanatyna bar ónerlerin saldy. Olar keden qyzmetinde, eńbekte jaýapkershilikteri mol, al ónerde “segiz qyrly, bir syrly” jandar ekenine kóz jetkizdi. –Kedendik odaq Reseı, Belarýs elderi úshin tıimdi, azyq-túlik baǵalary ósip kete me degen  sózder de estilip qalady. –Bul endi belgili jaı. Jalpy, ózi jańa nárse alǵash bastalǵan­da halyqqa onsha túsi­nik­ti bola bermeıdi  ǵoı. Ártúrli sózderdiń de bolatyny sodan.   Kedendik odaqqa jol ashyldy. Endi bizder – jergilikti kedenshi­ler úshin  de jumys  toqtamaıdy, jalǵasa bere­di, alda atqarylar jumystar kóp. Sonyń bastysy kedennen ótetin taýarlar­dyń bas­tapqy baǵasynyń qymbattamaýyn nazarǵa alý bolyp otyr. Bul úshin oblystyq ákimdik tarapynan kedenmen birlesken arnaıy ko­mıssııa da qurylyp qa­lýy múmkin. Iаǵnı, baǵa saıasatyn baqylaýda ustaımyz. Qazirgi kún­deri bizdiń el, onyń ishinde bizdiń oblys Re­seıden áke­linetin azyq-túlik ónim­derin kóp eksport­taıdy. О́tken jyly, oblysqa 600 mıllıon teńgeniń kó­leminde  azyq-túlik, tamaq ónim­deri ákelin­gen. Al, qazirgi jaǵ­daıda buryn­­­ǵydan da kóp sheteldik ónimder aǵyny bas­talady. Keden­dik odaqqa enbeı turyp-aq, búkil tutynatyn zattarymyz, azyq-túlik  sol jaqtan kelip turdy. Ekinshiden, azyq-túlikten basqa, aı­ta­lyq, oblys ımportynyń 72 paıyzǵa jýyǵy Reseıdiń úlesinde desek, bunyń  60 paıyzǵa jýyǵy munaı ekeni belgili. Qal­ǵan 10-12 paıyzdaıyn metall qurastyrý buıymdary, qara metall túrleri jáne organıkalyq hımııa ónimderi quraıdy. Endi qazir bizdiń óndirýshiler men sol jaqtyń óndirýshileri arasynda árıne báseke týady. Eger bizdiń el, bizdiń taýar óndirý­shiler Re­seıdiń rynogyna shıkizat ónimderin kóptep shyǵaratyn bolsa, biz budan mol paıda kózin taba alamyz. Al, belorýstarǵa ke­letin bolsaq, olarda kolhozdar áli saqtal­ǵan. Azyq-túlikteri arzan. Bizdiń óndirý­shilerge de, ásirese, aýyl sharýashylyǵy boıynsha óz ónimderin óndirip, ótkizýge, óndirýge talpynatyn kez jetti. –Kedenshilerdiń quqyq buzýlary týraly da ártúrli áńgimeler az emes... –Bul jaıdy da joqqa shyǵara almaı­myz. Bir bıeden ala da týady, qula da týady demek­shi, osy jaıynda men ylǵı jigitterge jıi-jıi aıtyp júremin. Qazaqpyz, ımandy jurttyń ul-qyzdarymyz, taza bolaıyq, atqarǵan qyzmetimizge adal bolaıyq dep. Úlkender aıtady ǵoı jaqsy atty bolaıyq dep. Men ózim Qaraǵandynyń Jańaarqa aý­danynda týyp-óstim. Marqum Aqseleý aǵam­nyń kitap­taryn, jazǵan shejirelerin oqyp júrmin. Bári birdeı oqyp, túsinse deısiń. Mysaly, sybaı­las jemqorlyqqa qarsy  qyzmet jelisi boıyn­sha ótken jyly oblys­ta laýazymdy tul­ǵa­larǵa qatysty 29 qyz­mettik tergeý men tek­seris ótkizilse, sonyń ishinde tártiptik jaýap­­kershilikke bizdiń 43 qyzmetker tartyldy. Eki qyzmetkerge qylmystyq is qozǵaldy. Bizdiń tarapymyz­dan kedenshi degen jaqsy atty taza saqtap qalaıyq degen maqsatta departamenttiń jeke quramymen 76 ret áńgimelesý men  jına­lys­tar ótkizildi. Kedenshiniń bári birdeı jaman deýge bolmas, olardyń arasynda óz isin adal atqaryp júrgen jigitter az emes. Depar­tament  qyzmetkerleriniń  qyraǵylyǵy arqasynda 72 qylmystyq is qozǵaldy, olar­dyń ishinen sotqa 30 qylmystyq is  jibe­rildi. Qozǵalǵan qylmystyq ister  boıynsha  1,9 mlrd. teńge  somasyna  kólik quraldary, va­lıý­ta jáne taýarlar tárkilendi, 326 mln.teńge shyǵynnyń orny toltyryldy. Keden shekarasy arqyly  esirtki zattaryn  zańsyz tasymaldaýdyń 25 deregi anyqtaldy. Nátı­jesinde, zańsyz aınalymnan 78 kg. esirtki zattary  tárkilendi. Kedenshiler endi jańa qurylymdyq júıe boıynsha iske kirisedi. О́zgeristerge toly bul qurylymnyń bizdiń jumysymyzǵa da birtalaı jańa ózgerister, jańasha jumys jasaýǵa   úlken múmkindikter týdyrady dep oılaımyz. –Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy.

О́ŃIR ShARÝAShYLYǴY О́RLEÝ ÚSTINDE Elimizdiń shalǵaı jatqan oblystarynyń biri – Mańǵystaý oblysy. Shette jatsa da sharýasyn yńǵaılap, barys jylyn jınaqy qarsy alyp otyrǵan oblystyń aýyl sharýashylyǵynda oń úderister baıqalýda. Elbasymyz jyl saıynǵy jol­daýlarynda elimizdiń agroónerká­sibiniń damýyna erekshe mańyz berip, ony durys jolǵa qoıyp, damytý isin nazardan tys qaldyr­maıdy. О́ıtkeni aýyl sharýashy­ly­ǵy el ekonomıka­synyń ishki negizgi qazyqtarynyń biri bolyp esep­teledi. Sondyqtan salany qazirgi zaman talabyna saı damytý, ozyq tehnologııany engizý, qarjy tartý, mal tuqymdaryn asyl­dandyrý má­seleleri óz kókeı­kestiligin kúsheı­tip otyr. Nátıjesin­de el aýyl sharýashylyǵy, agroóner­kásip kesheniniń damýy ilgerilep, alys óńirlerde de, ındýstrııa­landyrý úderisi belgili bir dárejede óz jemisin berýde. Bul úrdis shóleıtti aımaq sanalatyn Mańǵystaý óńirinde de qalyptasyp otyr. 362 áýlıe jatqan kıeli óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda so­­ny izdenister men jetistikter, alǵa basýshylyq bar ekenin joǵa­ryda aıtyp óttik. Endi sózge súıenbeı, derektermen sóılesek. Aımaqtyń agroónerkásibiniń negizgi kózi mal sharýashylyǵy ekeni belgili. 2009 jyly óńirdegi mal basyn artty­rýda birqatar tabystarǵa qol jet­ken. Tórt túlik maldyń qaı-qaı­synyń da basy óskeni baıqalyp otyr, deıdi bul jóninde oblystyq aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasy­nyń bastyǵy Tú­menbaı Qaljanov. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda ob­lystaǵy qoı-eshki basy – 587 000, jylqy ­– 41 000, túıe – 42 500, múıizdi iri qara 10 400 basqa jetip otyr. Sondaı-aq et óndirý 2,3 paıyzǵa(tirideı salmaqta – 10 100), sút 1,6 (6700 tn.) paıyz­ǵa, jún 4 paıyzǵa (751 tn.) artqan. Oblystyń mal sharýashylyǵyn damytýda birinshi kezekte mal tuqy­myn asyldandyra otyryp, olar­dyń jergilikti tuqymdyq jáne ónim­dilik sapasyn arttyrýǵa, qara­kól qoıy, túıeniń qazaqy baktrıan tuqymyn jáne adaı jylqysyn jetildirýge baǵyt ustalady. Qazirgi kúni Mań­ǵystaý oblysynda 10 asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy bar. Atap aıtsaq, adaı tuqymdy jylqy ósiretin – 5, qazaq baktrıany ­– 2, qara qarakól qoıyn ósiretin 3 sha­rýashylyq óz jumystaryn dóńge­letýde. Onda elimizdiń ǵylymı ortalyqtarynyń jetekshi ǵalymda­ryn tarta otyryp, adaı tuqymdy jylqylardan dara tuqym shyǵarý baǵytynda jumystar jalǵasty­rylýda. О́ńirdiń mal ósirý tarı­hynda tuńǵysh ret memlekettik komıssııa adaı jylqysynyń 3 túr-turpatyn maquldady. Bul jylqy­lardy 2010-2011 jyldary respýb­lıkalyq, halyqaralyq synaqtan ótkizý josparlanýda. Mal sharýa­shylyǵyna respýblıkalyq bıýdjet pen jergilikti bıýdjetten barlyǵy 60,5 mln.teńge bólinip, qarjylyq qoldaý kórsetilý ústinde. Oǵan qosa ónimniń ózindik qunyn arzandatyp, tabıǵı pishen daıyndaý shyǵynda­ryn ishinara jabý maqsatynda jer­gilikti bıýdjetten 30,0 mln.teńge sýbsıdııa bólinipti. Bólingen qarjynyń ýaqytyly, tıimdi ári maqsatty baǵytta jumsalýy onyń ıgerilýine oń áserin tıgizgen. Mal sharýashyly­ǵyn damytýda da birqatar mindetter tur. Mysaly, qarakól qoıyn quı­ryqty edilbaı tuqymyna aınaldyrý qolǵa alyný ústinde. Mal bordaqylaý alańda­ryn qoldanysqa engizý jos­par­lanýda. Ol úshin aldymen qurama jem jasaıtyn sehtar ashylmaq. Alǵashqy sehty “Mańǵystaý ag­roservıs” MKK ústimizdegi jyl­dyń qarasha aıyna deıin iske qospaq. Basty maqsat – aýylsha­rýashylyq taýarlaryn óndirýshi­lerge taýarly lızıngtik nesıe berý. Qurama jem mal bordaqylaýdy qolǵa alǵan kásip­kerlerge beril­mek. Eger josparlar oıdaǵydaı júzege assa 2012 jylǵa deıin ob­lys halqyna qajetti azyq-túliktiń 50 paıyzy óz ishki ónimmen qam­tamasyz etiletin bolady degen sóz. Osyǵan deıin gazetimizde Mańǵys­taý oblysynyń ákimdigi et ónimderi satylatyn jerde arnaıy oryndar ashqandyǵy jóninde habar­laǵan bolatynbyz. Bul ónimderdi satý oryndaryna jetkizýdi de jeńil­detedi. Bul jóninde Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstri Aqylbek Kú­rish­­baev oblystardaǵy mal soıý oryn­darynyń sanepıdstansa talaptaryna oraı uıymdastyrý máselesine oraı Premer-Mınıs­trdiń qatysýymen ótken selek­torlyq keńeste joǵary baǵalaǵan bolatyn. О́ńirdiń ósimdik sharýashylyǵy da jaqsy jolǵa qoıylýda. Kók­ónis-baqsha salý kólemi ulǵaıyp 1200 gektarǵa jetken. Ol 2008 jylǵy kólemnen 14 paıyzǵa artyq. Ylǵal saqtaı otyra tamshylata sýa­rý ádisi qoldanylatyn egis kó­lemi de 130 gektarǵa jetken. Oblystyń tabıǵat erekshelikterin eskersek, bul joǵary jetistik ekeni daýsyz. Negizgi ónim óndirýshi “KaspııAgroKompanı” JShS óz óndirisin jańǵyrtyp, tamshylata sýarý ádisine kóship, jylyna 1200 tonna ónim alýǵa qol jetkizbek nıette. Atalmysh JShS Aqtaý qala­synda ornalasqan 4 gektar jy­lyjaı kólemin 2 gektarǵa ulǵaı­týdy kózdep otyr. Bul óz kezeginde qysqy ýaqytta halyqty kókónis jáne jemispen kóbirek qam­tamasyz etýge múmkindik ber­­mek. Baý-baqsha salmaıtyn óńir úshin bul óte tıimdi bolyp otyr. Oblystaǵy astyq keshenin salý máselesi de óz sheshimin tapqan sekildi. Qazaqstan Astyq odaǵynyń qoldaýymen, “QazAgro” ulttyq holdıngi jáne Azyq-túlik korpora­sııasymen birlese otyryp, Beıneý selosynda iri astyq óńdeý óndirisi iske qosylmaq. Quny 6,7 mlrd. turatyn, qýattylyǵy jylyna 1,5 mln.tonna júk aınalymyn qam­tamasyz etetin astyq termına­lynyń qurylysy bastalyp ketti. Keshen 2010 jyldyń 1-jarty­jyldyǵynda, maýsym aıynda qoldanysqa beriledi. Onda 16 gektar aýmaqta 100 myń tonnalyq astyq qoımasy, jylyna 90 myń tonna un jáne 30 myń tonna jem óndiretin seh jumys isteıtin bolady. 2010 jyly jobanyń ekinshi kezeńinde nan jáne makaron ónimderin shyǵaratyn zaýyttar salynady. Bul iri joba oblysta un baǵasynyń arzandaýyna jáne batys óńirdi astyqpen qamtamasyz etýge múmkindik bermek. Búgingi kúni oblys ortalyǵynda árbir senbi-jeksenbi kúni azyq-túlik jármeńkesi turaqty ótip turady. Jármeńkedegi azyq-túlik ónimderiniń bási bazar baǵasynan 15-30 paıyzǵa tómen. Negizgi azyq-túlik túrleriniń baǵasyn turaqtan­dyryp, qymbat­tatpaýǵa jol bermeý maqsatynda “Be­reket” MKK ju­mys jasap ke­ledi. Sonyń arqa­synda oblys tur­ǵyndarynyń tutynýyndaǵy negizgi azyq-túlik qaýipsizdigi qamtamasyz etilip otyr. “Bereket” MKK óńirge ákelinetin ónimderdi jetkizip turý jónindegi qoldanystaǵy memoran­dým­dardyń merzimin odan ári uzart­qan. Buǵan kásiporyn bazasynyń qurylýy septigin tıgizýde. Qýatty ári zamanaýı jabdyqtalǵan, quny 192,0 mln.teńge turatyn aýmaǵy 500 tekshe metr jemis-kókónis qoımasy kásiporynǵa ónimdi sapaly ári uzaq saqtaýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa, MKK kórshi oblystar men jaqyn shetelderden azyq-túlik taýarlaryn satyp alý máselesimen aınalysyp keledi. Bul maqsatta jergilikti bıýdjetten 470 mln. teńge bólinipti. Elimizdiń baıtaq dalasynyń bir qıyrynda ornalasqan oblystyń aýyl sharýashylyǵy izdenis pen ilgerileý, jańa tehnologııany óndi­ris­ke engizý nátıjesinde órleý ústin­de. О́ńir tek munaı men gazdan tú­setin tabysqa alaqan jaıyp otyrǵan joq, qaıta Mańǵystaýdyń munaısyz da sharýaǵa muqııat ekendigin ýaqyt ótken saıyn dáleldeı túsýde.

KÁSIPKERLIKKE О́RIS KEŃ Memleket basshysy Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda kásipkerler ekonomıkany jańǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsete kelip, osyǵan baılanysty Úkimetke 2010 jyldan bastap óńirlerde kásipkerlikti damytý jóninde biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlama engizilýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy.  Joldaýda “Qazaqstan -2030” Strategııasynyń alǵashqy on jylynyń tabysty aıaqtalǵany naqty mysaldarmen atap kórsetildi. Onyń mysalyn Semeı qalasynyń da ómirinen, onyń ishinde shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynan kórýge bolady. Soǵan oraı, qalalyq kásipkerlik bóliminiń bastyǵy Serikbek BAQTAJAROVTAN  atalǵan salanyń ótkeni men búgini týraly aıtyp berýin ótingen edik. – Kezinde ońtaılandyrý saıasatymen elimizde kórshiles birqatar oblystar biriktirilgende, qaısybir qalalardyń alǵashqy bette qınalyp qalǵany ras.  Sondaı qıyndyqtan Semeı de syrt qalmaǵan bolar. Solaı deı turǵanmen, basqalarmen salys­tyrǵanda ejelgi qalanyń eńsesi sonshalyqty túse qoımaǵan. О́z basym onyń sebebi mynada ma deımin. Birinshiden, sonyń bári eń aldymen adamdardyń rýhy men jigerine baılanysty. Iаǵnı, semeılikter Elbasynyń bul oraıdaǵy ustanǵan baǵytyn durys túsingen. Memleket basshysy da Semeıge jyl saıyn atbasyn tireı otyryp, ulylardyń tabanynyń izi qalǵan  qalaǵa qamqorlyq tanytýdan tanǵan emes. Semeıdiń sol shaqta jadap-júdep ketpeýiniń basty bir sebebi osy bolsa, ekinshiden, toǵyz joldyń tora­byndaǵy bul qalaǵa naryq jat emes-ti. Sony jete paıymdaǵan jergilikti bılik pen jekelegen kásipkerler munda shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa erekshe kóńil aýdardy desem, artyq aıtqandyq bolmas. Sóıtip, qalamyzda bazar da, basqasy da jańbyrdan keıingi sańyraý­qulaqtaı qaptap shyǵa keldi. –  Olaı bolsa, daǵdarys sal­darlary  sezilgen ótken jyly qa­ladaǵy shaǵyn jáne orta kásip­kerlik sýbektileri qandaı kórset­kishterge qol jetkize aldy? – О́tken jyldyń aıaǵyna deıin bizdegi shaǵyn kásipkerlik kásip­oryndarynyń sany 1852-ge jetti. Bul onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 20 paıyzǵa jýyq artyq. Jyl ishinde eki myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. “Semeıplastkom”, “Áser”, “In­tel­kabel” syndy úsh kásiporyn halyqaralyq sapa standartyna engizildi. Onyń syrtynda taǵy úsh kásiporyn halyqaralyq sapa standartyna enýden úmit kútip otyr. “Samuryq-Qazyna” jáne “Damý” qorlary arqyly 141 jobaǵa 3597,7 mıllıon teńge mólsherinde nesıe bólindi. 10 shaǵyn kásipkerlik sýbektileri oblystyq “Altyn sapa- 2009” konkýrs-kórmesine qatysyp, sonyń ishinde beseýi jeńimpaz atandy. Jeke kásipkerlik sýbektileri munyń syrtynda respýblıkalyq kórme-jármeń­kelerge jıi qatysyp keledi. 2009 jyly ımport almastyrý­shy ónimder shyǵaratyn eki zaýyt ashyldy. Muny da jyl tabysy desek artyq aıtqandyq bolmas. Aıtalyq, “Belarýs” traktoryn jınaqtap shyǵara bastaǵan kásiporynnyń qatarǵa qosylýyna baılanysty – 85, al penepo­lıýretan shyǵaratyn “Alfom” kásipornynyń paıdalanýǵa berilýine oraı jańadan 115 jumys orny ashyldy. Munyń syrtynda elý adamǵa deıin jumys isteıtin shaǵyn kásiporyndar álsin-áli ashylyp jatyr.  Al bıylǵy jyly álemdik standartqa saı jańa kásiporyndar, sonyń ishinde dıirmen jáne kabel óndirisiniń qurylysy bastalmaq. – Semeı elimizdegi kóne qalalardyń birinen sanalady. Soǵan oraı týrızmdi damytý barysynda atqarylyp jatqan sharalarǵa toqtalsaq.... – Búginde qala halqynyń  sany 300 myńnyń ústinde. Sonyń otyz myńy kásipkerlik salasynda júr. Qalada týrızmdi damytý maqsatymen qonaq úıler kóptep salyna bastady. Sonyń aıǵa­ǵyndaı, qazirde mundaǵy qonaq úı sany jıyrmaǵa jýyqtap qaldy. Osydan birer jyl buryn tórt juldyzdy “Nomad” qonaq úıi paıdalanýǵa berildi. Semeı, sondaı-aq dámhana, meıramhanalardan da kende emes, olardyń jalpy sany úsh júzden asyp ketti. Ondaǵy ulttyq, azııalyq jáne eýropalyq as máziri jurtshylyq kóńilinen shyǵýda. Sondyqtan qala qonaqtaryn tamaqtandyrýda eshqandaı másele joq dese de bolady. Sońǵy jyldary mundaǵy týrıstik fırmalar óz jumysyn shırata túsip keledi. Ertis boıy, qaraǵaıly orman arasyndaǵy “Stroıtel” jáne “Borovlıanka” shıpajaı demalys oryndaryna shetten qonaqtar jıi kele bastady. Sondaı-aq qonaqtar tarapynan qazaq poezııasynyń Mekkesi – Jıdebaıǵa, emdik qasıeti erekshe Alakól, irgedegi Shúlbi sý qoımasyna baryp qaıtýǵa tilek kóbeıe túsip keledi. – Elbasy Qazaqstan halqyna Joldaýynda óńirlik damý reformalarynsyz biz jedel ártaraptandyrýǵa qol jetkize almaımyz dep aıtty. Memleket basshysynyń osy talabyna oraı  qandaı is-sharalar júzege asyrylmaq? – Iá, Elbasymyz ekinshi onjyldyqtyń sońynda shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́ -degi úlesi 40 paıyzǵa deıin kóterilýi tıis ekendigin de atap kórsetkeni barshamyzǵa málim. О́ńirlerde shaǵyn kásipkerlik damysa, elimiz de gúldenip, kórkeıe túspek. Soǵan biz de óz úlesimizdi qosýǵa tıispiz. Osy oraıda, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý qala jáne oblys basshylyǵynyń udaıy nazarynda ekendigin aıta ketsem deımin. О́tken jyly soǵan oraı 2009-2010 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary qala ákiminiń qaýlysymen bekitildi. Al osydan tórt jyl buryn kásipkerlik máselesi jóninde sarapshylyq keńes qurylǵan bolatyn. О́tken jyly osy keńestiń bes otyrysy ótkizildi. Endi mine, bıylǵy jyly oblys tarapynan  Semeı qala­syndaǵy kásipkerlikti damytýdaǵy ákimshilik tosqaýyldardy joıý jóninde jumys tobynyń jospary ázirlenip otyr. Munyń syrtynda oqytý semınarlary men aqparat­tyq-kórmelik is-sharalar jıi ótkizile bastady. Al keler aıda bizdiń bólimniń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerimen jumysy qalalyq máslıhat sessııasynyń kezekti otyrysynda qaralmaq. Bir sózben aıtqanda, osy salany damytý jergilikti ákimdiktiń de, depýtattardyń da udaıy na­zarynda. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken, Dáýlet SEISENULY, Semeı.

ORTALYQ MEMLEKETTIK ORGANDARDYŃ INTERNET-SAITTARY Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti  www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.nature.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.dari.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.kz Qarjy mınıstrligi           www.mf.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi            www.sana.gov.kz Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrligi           www.memr.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi              www.mit.kz Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi             www.auzr.kz Baılanys jáne aqparattandyrý agenttigi   ww.alc.gov.kz Statıstıka agenttigi    www.stat.kz Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi    www.demomigration.kz