«Jerdiń kórki tal bolar» deımiz, «Artyńda mal qalǵansha, tal qalsyn» deıtinimiz jáne bar. Sol taldyń, ormannyń mánin túsindirip jatý da artyqtaý shyǵar. El sol aǵashqa, ormanǵa kómilip jatsa, jeri jaqsy eken deımiz. Jeri jaqsy bolǵan soń, eli de jaqsy. Sol jaqsylyq adamdarǵa baılanysty. Orman-toǵaıyn kútpese, el sol baılyǵynan aıyrylady. Al halqy sol tal-daraqqa, orman-toǵaıyna qamqor bolsa, ondaı eldiń jasyl jelegi, kók kórpesi keńeıe túsedi.
Bizdiń elimiz aýmaǵynyń tek 4,6 paıyzy ǵana ormandy eken. Bul 28 mln gektar. Syrt qaraǵanda az emes sııaqty. Biraq jerimiz úlken ǵoı. Halqymyzdyń kópshiligi sol jasyl jelekten syrt jaqta turady. Onyń ústine sol orman degenimizdiń bári syńsyǵan bıik aǵashty orman emes eken. Aǵashy sırekteý sekseýildi aımaq, túrli ózen-kól aımaǵyndaǵy butaly toǵaılar da ormanǵa qosylady. Shyn mánindegi emendi, qaraǵaıly, shyrshaly, qaıyńdy syńsyǵan orman 1,2 paıyz ǵana kórinedi. Az, óte az.
Áste de bizde ormandarymyz qorǵaýsyz, kútimsiz qaldy, suǵanaq qolǵa olja bolyp jatyr deýden aýlaqpyz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti bar. Esep júrgizip qana qoımaıdy, sharalar da júrgizedi. Aǵashtar egiledi, belgili dárejede ormannyń kólemi az da bolsa, jyl saıyn ulǵaıyp jatady. Izdegenge jap-jaqsy tájirıbelerimiz de bar. Aıtalyq, Astana qalasynyń aınalasyndaǵy ormandy alqaptardy álemdegi eń úzdik tájirıbeler qataryna qosýǵa bolar edi. Biraq bul úlken qarjymen júzege asyp jatqan is. Ondaı sharalardy jappaı júzege asyrý qıyn. Bizdi qyzyqtyratyny − aldymen qoǵamdy qatystyra otyryp tyndyrýǵa bolatyn sharalar. Sonda onyń materıaldyq sıpatynan buryn qoǵamdyq sıpaty joǵaryraq turar edi.
Qaı jerge, qaı óńirge barsań da, eldi mekenderde túrli kóriniske tap bolasyń: bir úıdiń aýlasynda aǵash ósip turady, ekinshi úı jasyl jelegi joq, jyp-jylmaqaı, suryqsyzdaý. Soǵan qarap-aq úı ıelerin tanyǵandaı da bolasyń. Ras, bir óńirde sol aǵash ósirý, ony kútý aıtarlyqtaı taýqymeti bar sharýa. Sý da tapshy bolýy múmkin, kóshetin tabý da ońaı bolmas. Áńgime sonda ǵoı. Bireýler sol qıyndyqqa qaramaı ósiredi, sonysy úshin de baǵaly.
Erterekte uly Abaı eline, Qaraýyl aýylyna jıirek baratynbyz. Sonda syrttan kelgen qonaqtardy qasıetti shańyraq – jazýshy Kámen Orazalın úıiniń boıshań terekteri alystan qarsy alatyn. Sol terekter «Abaıdan soń» romandarynyń keıipkeri uly Muhtar Áýezovti de talaı qarsy alǵan. Bul aýylda biraz úıde osyndaı terekter ósip tur. «Kákeńniń ónegesi ǵoı» der edi aýdan basshylary. Aǵyp jatqan sý joq, tastaq jerde qudyqtan sý tartyp sýarady. Biraz beıneti bar isti júzege asyrýdy kókiregi oıaý jazýshy aǵamyz ózine paryz sanaǵan.
Mundaı mysaldardy elimizdiń ár aımaǵynan kezdestirýge bolady. Sol Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tarbaǵataı taýynyń teriskeı bókterindegi Aqsýat aýylynda Baıǵalı Butabaev aqsaqaldyń jemis baǵyn kórip, tańdanǵanbyz. Jaı aǵash emes, jemis baǵyn ósirip, jemisin jurtqa jegizip otyrdy. О́zi qorshap alǵan jerde bul aımaqta joq basqa dúnıe ornatqan. Jurttyń bári sondaı bolsa, ómirimiz kórkeıe túser edi degen oı birden kóńilge oralady.
Qıyr ońtústigimizde Maqtaaral degen aýdan bar. Jaz boıy aptap ystyq basylmaıdy. Sonda jurttyń, tipti maldyń da, janyn saqtaıtyn aǵash, aǵashtardyń kóleńkesi. Sodan da bul óńirde basqa jerge qaraǵanda aǵash kóp. Sóıtse de sol aǵashtar ózi óse salmaıdy. Adamdar egedi, ósiredi. Aýdan ortalyǵy Jetisaı qalasynan Shardaraǵa qaraı jolda kanal boıynda qalyń ný bar. Jurt ony Shalǵynbaıdyń baǵy deıdi. О́tken-ketken aıaldap, kóleńkelesin dep aldymen onshaqty túp tal ekse kerek. Keıin qoly qalt etkende sol aǵashtardan shybyq kesip alyp, ege bergen, ege bergen. Sodan úlken baqqa aınalǵan. Shaqań bul úshin eshkimnen aqy da suramaǵan, atym shyqsyn da demegen. Bul óńirde biraz aýqatty adamdar da ótken. Týystary bolmasa, olardy eshkim bilmeıdi. Al Shalǵynbaıdy jurttyń bári biledi. Artyńda mal qalǵansha, tal qalsyn degen, sirá, osyndaıdan aıtylǵan shyǵar.
Aǵash egip atyn shyǵarǵandar, eldiń alǵysyn alǵandar buryn bolǵanyna mysal barshylyq. Qazir de bar. Bar bolǵanda, úlken qurmet kórsetip, erteń eldiń aýzynda qalatyn adam mynaý dep kórsetetinderi de bar. Bul jerde kóziqaraqty adamnyń bári biletin, ásirese, ekologııaǵa qatysy barlardyń, jerin kórkeıtýdi paryz sanaıtyndardyń bári biletin isker qyzymyz Gózel Quljabaeva kóńilimizge aldymen oralady. Tym artyq aıtqan joqpyz ba, men bilmeýshi edim deıtinder de tabylar. Olarǵa aıtar ýáj: bilgenińiz jón-aý, sol qyzymyzdyń ónegeli isin bilip qana qoımaı, laıyqty baǵalaıyq ta degiń keledi.
Osy Gózel qaryndasymyzdyń isin kórip, bir adamnyń qolynan da osynsha kóp nárse keledi eken-aý deısiń. Ol kezinde mektepte eńbek páninen sabaq bergen. Sodan gúl egýge ańsary aýdy. Ony kásipke aınaldyrdy. Almatydaǵy talaı mektep, turǵyn úıler, keńseler aýlalary Gózel qyzdyń qatysymen gúlge orandy. «Gúlstan» deıtin tamasha jýrnal shyǵardy. Bul óz aldyna jeke áńgime. Búgingi bizdiń aıtpaǵymyz onyń basqa bir qyry – Almaty oblysy, Kerbulaq aýdanyndaǵy óz aýyly Basshıdi ormanǵa, baý-baqshaǵa oraǵany, perzenttik paryzyn basqalardaı aýylyn umytpaýmen ǵana shektemeı, jasyl jelekke bólegeni. Mundaı is tipti qolǵa alǵan kúnde de ondaǵan adamnyń qolynan kelmes. Al Gózel qyz ony jalǵyz ózi júzege asyryp otyr.
Osydan 7-8 jyl buryn Gózel óz aýylyna baryp, ondaǵy el basshylaryna aýyldy aınaldyra kókterek egýdi usynǵanda, oǵan kópshiligi kúmándana qaraǵan. Qulshynyp quptaǵandar bola qoımaǵan. Ásirese, oǵan birshama qarjy qajettigi alǵa tosylyp, onyń kózi joqtyǵyn aıtqan. Aýylyn janymen súıetin qyz qarjyny da tapty, istiń kózin de tapty. Istiń ońǵa basqanyn ańǵarǵan aýyl endi sol qyzdaryna bet burdy. Aýyl basshylary, jastar qoldady, mektep oqýshylary kómekke keldi. Sonyń bárin ejiktep aıtsaq, áńgime tym uzap ketedi. Qysqasy bylaı: 2011 jyly 2 gektar jerge qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzyldy, 7 gektar jerge kókterek shybyqtary shanshyldy, 2013 jyly ataqty ánshi Nurǵalı Núsipjanov atyndaǵy 5 gektar jerge alma baǵynyń, 10 gektar jerge «Batyr analar» saıabaǵynyń irgesi qalandy. Byltyr olardyń qataryna «Abaı baǵy» qosyldy.
Qylqan japyraqty aǵashtar baıaý ósedi. Sóıtse de búgin olar kisi boıyna jeteǵabyl. Al kókterek jerdi kómkerip, jeldiń ekpinin basatyn halge jetken. Erteń olar ózderin ómirge ákelgen Gózel Quljabaevanyń altyn qoly jaıynda álemge jar salyp aıtyp turady. Barshamyz, ákimshilik deıtin qaýym, odan da bıigirektegi bılik jaǵy da sony kórse, azamattyń eńbegine tıisti baǵa berse, laıyqty qurmet te kórsetilse, Gózel Quljabaevanyń mereıi óseri óz aldyna, onyń ıgi isi barsha jurtqa ónege bolar edi.
Qalaı da jeke adamdardyń bastamashylyǵy, olarǵa nur jaýsyn deıik te, báribir azdyq etedi. Bul qoǵam aralasatyn is. Tipti ulttyq deńgeıde qolǵa alatyn sharýa. Sonda ol shyn máninde órken jaıady. Solaı etip jatqan, sonyń jemisin kórip jatqan elder de az emes.
Kóp elderde orman kóleminiń kóptigi ondaǵy tabıǵattyń qolaılylyǵynan ǵana emes, ulttyq deńgeıde júrgizilip jatqan sharalardyń da nátıjesi ekeni daýsyz. Olar aǵashty, ormandy aıalaıdy. Olar da aǵash egý merekege qýanyshqa aınalǵan. AQSh-ta mundaı mereke 1872 jyldan beri ótkiziledi. Italııada bir ǵasyrdan beri ótip keledi. Jáne ol «Jańarý jáne tabıǵat» dep atalady. Al Ońtústik Koreıada aǵash egý merekesine búkil otbasy bolyp qatysý paryz. Bir elderde aǵash egýdiń zańdyq ta kúshi bar. Alys emes kórshi Qytaı elinde 11 jas pen 60 jas aralyǵyndaǵylarǵa jylyna 3-5 túp aǵash egý mindet sanalady. Fılıppın elinde jyl saıyn 5 túp aǵash ekpegen adam azamattyǵynan aıyrylady. Vetnam elinde baspasóz basylymdaryn tirkegende oǵan aǵash etýdi nasıhattaý mindetteledi. Ony oryndamaǵan gazet-jýrnal jabylady.
Aǵash egý, shybyq shanshý kóktemde, ne kúzde júrgiziledi. Al jaqsylyq jasasam degen nıette júrgen adamǵa aǵash egý, shybyq shanshý eń ońtaıly úrdis. Ondaı adamdarǵa aıtaryń: basqalarǵa, eń aldymen aýyl, mektep basshylaryna, aýyl aǵalaryna oıyńdy jetkiz. Bireý bolmasa, bireý qoldaıdy. Aýyldyń ár adamy, mekteptiń ár oqýshysy jylyna bir top aǵash otyrǵyzyp, bir shybyq shanshyr bolsa, on jylda aýyl ózgerip sala beredi. Tipti bir kóshe bastama kóterse, ekinshisi qoldaıtyny anyq.
Alda aǵash egetin, shybyq shanshıtyn kez kele jatyr. Sony umytpasaq. Bireýimiz umytsaq, ekinshimiz eske salsaq, sonda bir ıgi iske negiz qalanar edi-aý deısiń.
Mamadııar JAQYP,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi