Iаdrosyz álem – jahandyq qaýipsizdik kepili

Erteń Astanada Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ıadrosyz álem qurý máselesine arnalǵan eki kúndik aýqymdy halyqaralyq forým bastalady 12-13 qazanda Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasyn elimiz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵynda odan ári damytý maqsatynda jáne Semeı ıadrolyq synaq po­lı­go­ny jabylýynyń 20 jyldyǵyna oraı Astana men Semeıde «Iаdrosyz álem» dep atalatyn asa aýqymdy shara ótetin bolady. Táýelsizdik saraıynda óte­tin forýmnyń taqyryby halyq­ara­lyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerin Iаdrolyq synaqtarǵa jap­paı tyıym salý týraly shartqa (IаSJTSh) tezirek qosylý úshin serpin berýge arnalyp otyr. Sonymen qatar, Iаdrolyq qarý­lar men ózge de ıadrolyq jary­latyn qurylǵylar úshin ydy­raıtyn materıaldar óndirisine tyıym salý týraly shart (YMО́TSh) jasaý máselesi de kún tártibine shyǵarylatyn bo­la­dy. Osynyń barlyǵy, túptep kelgende, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Iаdro­syz álem jalpyǵa ortaq  dek­la­ra­sııasy bastamasyna sáıkes, ıadro­lyq qarýdan azat aımaq qurý qaǵıdattaryn tıimdi en­gizý­diń praktıkalyq usynym­da­ma­laryn jasaý qajettiginen týyn­daıdy. Forým qorytyn­dy­synda Iаdrosyz álem úshin dep atalatyn Astana deklara­sııa­syn qabyldaý josparlanyp otyr. Semeıdegi shara aıasynda ha­lyq­aralyq forým meıman­da­ry­nyń burynǵy Semeı polıgony aýmaǵynda, Kýrchatovtaǵy Ult­tyq ıadrolyq ortalyq nysan­da­rynda bolyp, Semeıdegi  ıadro­lyq synaqtar qurbandyqtaryna arnalǵan jańartylǵan eskert­kish-memorıaldyń ashylýyna qa­tysýy josparlanǵan. Halyqaralyq forým antııa­dro­lyq qozǵalystyń basynda turǵan Qazaqstanǵa, sondaı-aq basqa da áriptes memleketterge qurmet kórsetýdiń de bir parasy bolmaq. О́ıtkeni, munyń ıadro­lyq qaterge qarsy kúsh-jiger jumsap júrgen kim-kimge de tikeleı qatysy bar. Forýmǵa halyqaralyq uı­ym­dardyń jetekshileri, ıadro­lyq qarýsyzdaný salasyna qa­ty­sy bar elderdiń saıası qaı­rat­kerleri, qarýsyzdaný jáne taratpaý isine aıtarlyqtaı úles qosqan nemese Qazaqstan Táýel­sizdiginiń alǵashqy jyldarynda onyń qarýsyzdaný baǵytyndaǵy kúsh-jigerin júzege asyrýǵa kó­mektesken halyqaralyq saıa­sat­tyń kórnekti ardagerleri, son­daı-aq álem elderi úkimetteri men parlamentteriniń, akade­mııa­lyq toptarynyń, sarapshy­lar qoǵamdastyǵynyń, taratpaý jáne qarýsyzdaný salasynda ju­mys isteıtin halyqaralyq jáne otandyq ÚEU-lar men dıp­lomatııalyq korpýstyń ókil­deri shaqyrylyp otyr. Qazaqstannyń qarýsyzdaný jáne jappaı qyryp-joıatyn qa­rý­dy taratpaý (JQT) salasyn­daǵy saıasaty elimizdiń negizinde halyqaralyq qaýipsizdikti ny­ǵaı­tý, memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý, ja­han­dyq problemalar men jan­jal­dardy retteýdegi halyq­ara­lyq uıymdardyń rólin arttyryp jatqan syrtqy saıası baǵy­ty­men aıqyndalady. Qazaqstan Respýblıkasy taratpaý rejimin nyǵaıtý jo­lyn­da birqatar naqty qadamdardy júzege asyryp, óziniń nıetiniń bekemdigin aıqyn kórsetti. Qa­zaq­stannyń taratpaý saıasaty­nyń negizin qalaǵan alǵashqy qa­dam retinde KSRO taramaı tur­ǵan 1991 jyly-aq Semeı ıadro­lyq synaq polıgonyn japqa­nyn atap aıtýǵa bolady. Sol 1991 jyly Belarýs, Qazaq­stan, Reseı, Ýkraına basshy­la­ry Almaty deklarasııasyn qa­byldap, burynǵy KSRO aýma­ǵyn­daǵy ıadrolyq arsenaldyń qyzmetine birlesip baqylaý ja­saýdyń tetigin aıqyndaǵan edi. Osylaısha, KSRO-nyń stra­te­gııalyq shabýyldaýshy qarý-jaraqty qysqartý salasyndaǵy halyqaralyq mindettemelerine jaqyndyǵyn qýattaǵan-tyn. 1992 jylǵy 23 mamyrda Por­týgalııanyń astanasy Lıssabon qalasynda atalǵan 4 el men AQSh ókilderi besjaqty hat­­tamaǵa qol qoıyp, Stra­t­e­gııalyq shabýyldaýshy qarý-ja­raqty qysqartý týraly shart erejelerine jaýapkershiligin naq­tylady. Lıssabon hatta­ma­syn­da sondaı-aq Belarýstiń, Ýkraına men Qazaqstannyń Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa ıadrolyq qarýlary joq memleketter retinde qosylýyn mindetteıtin mazmun kórinis tapty. 1994 jyldyń 5 jeltoqsa­nyn­daǵy EQYU-nyń Býdapesht sammıti kezinde Reseı, AQSh, Uly­brıtanııa Qazaqstannyń, Be­larýs pen Ýkraınanyń ıadro­syz memleketter retinde osyǵan qa­tysty shartqa qosylýyna baı­lanysty qaýipsizdik kepildigin berý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Keıinirek Qazaqstanǵa mundaı kepildikti Qytaı men Fransııa berdi. Iаdrolyq arsenalyn shyǵarý jónindegi óziniń mindettemelerin oryndaǵan Qazaqstan óz jerindegi ıadrolyq qarý ınfra­qu­rylymdaryn joıý jáne buryn­ǵy áskerı óndiristerdi azamat­tyq maqsattarǵa konversııalaý problemalarymen aınalysty. Bul maqsatta MAGATE-niń bas­shy­lyǵymen Qazaqstanǵa ıadro­lyq materıaldardyń esebi men baqylaýyn uıymdastyrýdyń, AES-terdi paıdalanýdyń, ıadro­lyq materıaldar men qondyr­ǵy­lardan qorǵanýdyń memlekettik júıesi jónindegi tehnı­ka­lyq kómek kórsetýdi  úıles­ti­rýdiń jospary jasaldy. Buǵan Ulybrıtanııa, AQSh, Shvesııa jáne Japonııa qatysty. Budan keıingi kezeńderde de Qazaqstan ıadrosyz álem qurý, taratpaý salasyna qatysty bir­qatar halyqaralyq qujattarǵa qol qoıyp, óziniń tańdaǵan ba­ǵy­tynan aınymaıtyndyǵyn aıǵaqtady. 2010 jyldyń 15 qara­sha­synda  Qazaqstan taraby AQSh-pen, Reseımen jáne MAGATE-men tyǵyz yntymaqtastyqta Aqtaý qalasyndaǵy BN-350 reaktorynan paıdalanylǵan ıad­ro­lyq otyndy Kýrchatov qala­syn­daǵy Ulttyq ortalyqta ar­naıy uzaq merzimdi saqtaýǵa arnalǵan alańǵa tasymaldaý jobasyn támamdady. 2009 jyly Qazaqstan Prezıdenti Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda alǵashqy jarylys jasalǵan jáne arada 40 jyl ótkende polıgon jabylǵan kún – 29 tamyzdy Iаdrolyq synaq­tar­ǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyq­aralyq kúni dep jarııalaý týraly bastama kótergen bo­la­tyn. Sol jyldyń 2 jeltoq­sa­nyn­da BUU Bas Assam­bleıa­sy­nyń 64-shi sessııasy Qazaqstan ilgeriletken qarardy qabylda­dy. Qazaqstan usynǵan qarar­dyń teń avtorlary arasynda Armenııa, Belarýs, Brazılııa, Katar, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Saýd Arabııasy, Tájikstan, Túr­kimenstan jáne Japonııa bar, barlyǵy 26 el boldy. Qazaqstan 29 tamyzdyń BUU pishininde Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqara­lyq kúni dep jarııalanýy beıbitshilikke qol jetkizý, búkil álemde ıadrolyq synaqtarǵa tyı­ym salý maqsatyna oń yq­pal etetin qadamnyń biri bo­lady dep sanaıdy. Atalǵan qarardy júzege asy­rý maqsatynda ótken jyldyń 10 tamyzynda Astanada halyq­ara­lyq konferensııa ótse, qyr­kúıek aıynda BUU-da Bas hat­shy Pan Gı Mýnnyń qatysýy­men BUU Bas Assambleıasynyń Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnine arnalǵan arnaıy sessııasy uı­ymdastyryldy. Qazaqstan basshysynyń 2010 jyldyń sáýirinde Vashıngtonda bolǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jó­nin­degi jahandyq sammıtte ja­rııalaǵan bastamalarynyń biri bolashaqta Iаdrosyz álem jal­pyǵa ortaq deklarasııasyn qa­byl­daý týraly máseleni tal­qy­laýdy bastaý týraly usynysy bolyp tabylady. Ústimizdegi jyldyń 29 ta­myzynda Jenevada Semeı Iаdro­lyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 20 jyl tolýyna jáne Iаdrolyq synaqtarǵa qar­sy is-qımyldyń halyqaralyq kúnin merekeleýge arnalǵan kon­ferensııa uıymdastyryldy. Onda BUU Bas hatshysynyń oryn­basary – BUU-nyń Jene­va­daǵy bólimshesiniń bas dı­rektory Qasym-Jomart Toqaev sóz sóıledi. Al 30 tamyzda Ga­aga­daǵy Beıbitshilik saraıynda Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi Nıderlandynyń syrt­qy saıasat vedomstvosymen birlesip, IV (jyl saıynǵy) ıadro­lyq qaýipsizdik jáne taratpaýǵa arnalǵan «Iаdrolyq dılemmalar: búgini jáne bolashaǵy» ha­lyqaralyq konferensııasyn ótkizdi. Saıasatkerler men dıplomattar, sarapshylar men jýrnalıster qatysqan forýmda elimizdiń Memlekettik hatshysy Qanat Saýdabaev sóz sóıledi. Samat MUSA.