Jetistikke jetý

Degenmen, jetistikke jetý degenimiz ne? Kóp aqsha, ádemi úı, qymbat kıim, saıahat, sońǵy úlgide shyqqan kólik t.s. sııaqty syrtqy belgiler arqyly maqtaný ma? Teledıdardan jıi-jıi kórinip, suhbat berý me, gazet-jýrnal, ınternet basylym betterinen túspeý me, «atyń shyqpasa, jer órte» dep qandaı jolmen bolsa da jurt aýzynda júrý me, ınstagrammda kóp qoldaýshy jınaý ma, álde óz isiniń kásibı mamany bolyp, tynysh qana jumysyn istep, aınalasyn jaqsartýmen, ózin-ózi damytýmen, bilimin jetildirýmen aınalysý ma? Dúnıe júzinde jetistikke jetýge arnalǵan mıllıondaǵan kitaptyń myń­daǵany shynymen tanymal bolar, al bizdiń qolymyzǵa tıgeni júzden assa, oqyǵanymyz odan da az shyǵar. Degenmen, osy kitaptarda aıtylyp jatqan oılar men berilgen anyqtamalar, keltirilgen túsiniktemeler men isker adamdardyń tájirıbelerinen alarymyz da, úırenerimiz de kóp. Dese de meniń júregime Albert Eınshteınniń «Jetistikke jetýge umtyl­ma, paıdaly bolýǵa tyrys» degen sózderi jaqyn. Qazirgi kezde jetistiktiń ólshemi tanymal bolyp, kópshiliktiń aýzynan túspeý bolsa da, onyń basqa jaǵyn da umytpaıyq. Jurtqa, elge, aınalaǵa paıdaly is jasaý mańyzdyraq ekenin balalarymyzdyń boıyna sińirý qajettigin jadymyzda ustaıyq.  Japon eli shaı rásimimen tanymal, ol HVI ǵasyrda shaı rásiminiń sheberi Senno Rıkıýdiń arqasynda talǵampazdyqtyń shyńyna jetken delinedi. Senno Rıkıý «jetistiktiń qupııasy – shynaıylyqta», ıaǵnı barlyǵy tabıǵı, shynaıy kórinip, ony isteýge ketken jumys syrt kózden tasa bolýy kerek degen oı aıtady. Senno Rıkıý týraly oqyǵanda, onyń sulýlyq pen ásemdikke degen kózqarasy jáne ony aınaladaǵy zattar men adam isinen kóre bilýi maǵan qatty áser etti. Birde Rıkıý balasymen tanysynyń úıine shaı rásimine kele jatady. Balasy kelgen úıdiń ádemi eski qaqpasy úıge oqshaýlyq pen ásemdik berip turǵanyn aıtady. Biraq ákesi: «Men olaı oılamaımyn. Bir qaraǵannan bul qaq­pany alystan, taýdaǵy ǵıbadathanadan ákelgeni túsinikti, ony ákelýge kóp aqsha jumsalǵan. Eger úı ıesi qaqpany ornatýǵa sonsha kúsh jumsasa, bul onyń shaı rásimine de áser etpeı qoımaǵany» deıdi. Shynymen de, qonaqtar shaı rásiminde uzaq otyra almaıdy, óıtkeni úı ıeleri qansha tyrysqanymen qınalysy men beınetin jasyra almaıdy. Taǵy birde tanysynyń úıinde shaı rásiminde otyrǵan Rıkıý úı ıesiniń baqshaǵa shyǵyp aǵashtan lımondy kesip alyp kelgenin kóredi. Ol úı ıesi lımonnyń hosh ıisi ákelgen shaıdy bezendire túsedi dep oılap, yryqsyz baqshaǵa barýǵa ıtermeledi dep oılaıdy. Bul tosyn árekettiń tabıǵılyǵy Rıkıýge tartymdy bolyp kórinedi. Biraq úı ıesi lımondy sońynan kúrish tortyna qosyp ákeledi. Osydan Rıkıý bunyń bári aldyn-ala josparlanǵanyn túsinedi. Úı ıesi barynsha óziniń talǵampazdyǵyn kórsetýge tyrysqany túsinikti bolady. Osyny túsingen Rıkıý tortty jeýden sypaıy bas tartyp, úıine qaıtyp ketedi. Árıne, joǵaryda keltirilgen mysalǵa «Ár eldiń salty basqa, ıti qara qasqa» dersizder, bizdiń tanymymyzǵa saı emes bolar. Dese de adamzatqa tán adamgershilik qundylyqtar bárimizge ortaq, sondyqtan mamandardyń keńesine súıenip, barlyq halyqtarǵa saı keletin jetistikke jetýge bastaıtyn keńesterdiń eń bastylaryn sanamalap kóreıik: 1. Maqsatty anyq qoıý, basymdy­lyqtardy belgileý; 2. Isińe jaýapkershilikpen qaraý; 3. О́zińniń jáne ózgeniń ýaqytyn baǵalaý; 4. Uqyptylyq, jumysty ýaqytynda oryndaý; 5. Ádemi sóıleý, oıyńdy jınaqy, dáleldermen jetkize bilý; 6. Taza jáne uqypty kıiný; 7. Densaýlyqqa kóńil bólý, durys tamaqtaný, sportpen shuǵyldaný; 8. Qatelik jasaýdan qoryqpaý. Jetistikke jetkisi kelgen adamnyń jumysyn nátıjesimen, tıimdiligimen baǵalap jatady. Biraq adam robot ta, óndiristik mashına da emes, sondyqtan onyń ártúrli sebeptermen kóńil-kúıiniń túsýi­ne baılanysty sharshaýǵa, qatelesýge, selqos­tyq, enjarlyq tanytýǵa, kúıgelek­tikke, ózine degen senimsizdikke boı aldyrýyna quqy bar. Degenmen, ár adamnyń maqsaty anyq, oıy naqty bolsa, óz mıssııasyn, ne úshin ómir súrip jatqanyn erterek anyqtap alsa júreginde meıirim, isinde bereke, ómirinde tynyshtyq pen baqyt bolady. Al men shynaıy ómirdiń ózi bergen sabaǵynan ózime mynadaı shaǵyn ereje jasap aldym: «Eshqashan bireý kelip kómektesedi dep úmittenbe, birge baramyz ǵoı dep kútpe, bireýmen birigip jumys isteımin dep aldanba, eshkimnen eshqashan eshnárse kútpe. Qajet nárseniń bárin óziń jasa. Múmkin bolsa qasyńa dos-jaran, áriptes, maqsattas adamdardy jına, bir maqsatqa jumylyp jumys istep kór. Nátıjesi bolmasa, eshkimge renjime». Jetistikke jetýdiń basqa joly joq.