Qazaq qoǵamy sóz joq, jańa tarıhı kezeńge aıaq basyp otyr. Saıası-ekonomıkalyq jańǵyrýlarmen qatar, el ómirinde ózge de eleýli oń ózgerister oryn alýda. Máselen, mádenıet salasynda bıyl qanshama aıtýly oqıǵalar ótti. Osy oraıda biz EKSPO kórmesi aıasynda bastaý alǵan Dúnıejúzilik «Astana» teatrlar festıvali, Plasıdo Domıngonyń «Operalııa» halyqaralyq baıqaýy, «Sahnadan sálem» halyqaralyq teatr festıvali, «Eýrazııa» kınofestıvali tárizdi iri jobalardy aıryqsha atap ótken bolar edik. Qazaq mádenıetin, ulttyq qundylyqtardy álem jurtshylyǵyna pash etýdiń jańa úlgisi degenimiz mine, osyndaı qundylyqtardy baǵalaı bilý jáne damytý bolsa kerek. Qazir «Jahanǵa jarııa etýge turatyn qandaı mádenı jaýharlarymyz bar, olardyń nazaryna aldymen qaısylaryn usynǵanymyz abzal, jalpy, qazir qaı salaǵa kóbirek mán bergen jón» dep, san-sapattyq turǵydan saralap, baǵamdaýǵa kóńil bólinýde. Taǵylymy mol tarıhı jáne erte zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerge negizdelgen asyl muralardy jahanǵa tanytýǵa múmkindik bergen iri jobalar eldegi reformalardyń jalǵasy ispetti áser etýde.
Jer betindegi birde-bir el qaqpa-terezesin tars jaýyp, tomaǵa-tuıyq ómir súrmeıdi. Sol sııaqty Qazaqstannyń mádenı kóshi de damyǵan eldermen tyǵyz qarym-qatynas jasasýǵa baǵyttalǵan deýge tolyq negiz bar. Bul rette Elbasy eń aldymen, maqalada básekelestikke qabiletti bolý máselesine aıryqsha kóńil bólgizedi. Qazaq qoǵamy úshin bul qazirgi tańdaǵy mańyzdy shart-talaptardyń biri ekenine mán bergizedi. Iаǵnı, mádenıet jańa baǵytqa burylyp, órkenıet kókjıegine bet túzep barady, degen oıǵa taban tiretedi. Qazaqstannyń álemdik deńgeıdi baǵyndyrǵan jekelegen óz tulǵalary az emes, árıne. Jyl saıyn ótetin halyqaralyq óner baıqaýlarynda olja salmaıtyn qazaqtyń balasy kemde-kem. Biraq ókinishke qaraı, klassıkalyq mýzykalyq aspaptarda oryndaýshylar arasynda, opera, balet óneri boıynsha ótken halyqaralyq iri baıqaýlarda «júzden júırik, myńnan tulpar» shyqqan dúldúlderimizdi jyǵa tanı qoımaıtynymyz jabyrqatady.
Olardyń nasıhaty men jarnamasy da sonshalyq kóp bolmaǵandyqtan kóptiń tasasynda eleýsiz qalyp qoıyp jatady. Mundaıda sırek taǵdyr ıeleri arqyly tutas bir halyq týraly, eldik bet-beıne týraly pikir qalyptasatynyn umytpaǵanymyz abzal sııaqty. Mysaly, kúni keshe ǵana taý bulaǵyndaı syńǵyrlaǵan ásem únimen álemdi dúr silkindirgen ánshi Dımashymyzdyń Qytaıda ótken án baıqaýyndaǵy jeńisi kúlli qazaqtyń kókeıine shattyq gúlin seppedi me? Taza talanttyń jeńisi tek qazaqtyń ǵana mereıi emes, adamzat balasynyń bárine ortaq qýanyshqa aınaldy. Tańdaı qaqty. Tapjylmaı tamashalady.
Biraq qalaı degenmen de bul eń aldymen, qazaq óneriniń órleýi, jemisi edi. «Bizde de álem moıyndaıtyn mynadaı tamasha jas tulǵalar bar eken-aý» degen el ishindegi asqaq sezimdi oıatyp, bolashaqqa senimdi nyǵaıtqan jeńis edi. Endigi jerde kim shynaıy ónerdi qoldaıdy, kim óz isine adaldyq tanytady, mine, sondaılardyń joly bolady. Sol halyqtyń juldyzy jarqyraıdy. Elbasynyń rýhanı jańǵyrýdaǵy alǵa qoıyp otyrǵan tapsyrmasy da soǵan negizdelgen – kez kelgen adam ósip-órkendeý úshin zaman aǵymyna ilesip, únemi jańaryp, jaqsy qasıetterin jetildirip otyrýy qajet. «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta tiriltýimiz kerek» delingen joldar men osyǵan qosa «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes» deıtin tujyrymǵa kim-kim de oılana mán bereri kádik. Qazirgi ýaqytta álemniń bar nazary bizdiń elordamyz Astanaǵa aýyp otyrǵan shaq. Elimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret ótip jatqan aýqymdy da mańyzdy oqıǵaǵa álemniń túkpir-túkpirinen qonaqtar aǵylyp kelýde. Barlyq kelýshiler EKSPO-nyń mádenı baǵdarlamalaryna belsendi túrde qatysyp, kórmeniń keremet mazmundy shyǵarmashylyq baǵdarlamalarynan lázzat alýda. Qazaqstan halqynyń biregeı ózindik tarıhı muralarymen, onyń qazirgi zamanǵy jetistikterimen tanysýda. EKSPO-ǵa arnaıy salynǵan «Etnoaýyl» ulttyq-mádenı keshenin kúnine júzdegen adam kelip tamashalaýda. «Non-stop» rejiminde jumys isteıtin «Etnoaýylda» qazaq halqynyń sándik-qoldanbaly óneriniń alýan túri, ulttyq sport túrleri, konserttik sharalar ótýde. Ulttyq mádenıetimizdiń ozyq úlgilerin irikteýde munyń kómegi kól-kósir dep oılaımyz. Bul rette Prezıdenttiń: «2017 jyl jer júzine mádenıet salasyndaǵy qaı jetistikterimizdi kórsete alatynymyzdy aıqyndap alý turǵysynan sheshýshi jyl bolmaq» degen oıyna oraılas baǵytty ańǵaramyz.
El jetistigin baıandaıtyn kınohıkaıattar men telejobalaryn qurý boıynsha «Máńgilik El» keshendi jospary júzege asyrylýda. Bul aldymen, úzdik mádenı týyndylardy tańdap alý ǵana emes, sonymen qatar muny shetelderde keńinen tanystyrýdan turatyn aýqymdy hám kóp ter tógýdi qajet etetin asa mańyzdy is. Bul qazirgi aýdarma qyzmeti, sondaı-aq, teatr, kıno, baspa ónimderi, beıneleý óneri, mýzykalyq shyǵarmalar t.s.s túrli saladaǵy mádenı jetistikterdi nasıhattaýdyń arnaıy sıpaty. Ol bir, eki kúnde, bolmasa qysqa merzimde atqaryla salatyn, ońaı óńgeriler olja emes. Sondyqtan da bıylǵy jyldyń júgi basqa kezden áldeqaıda salmaqty, óıtkeni, Elbasy aıtqandaı, bul jyl aldaǵy 5-7 jyl ishinde álemge ne tanystyrǵymyz keletindigimizdi anyqtaıtyn sheshýshi kezeń bolyp sanalady.
Biz ózimizdi áýeli álemge táýelsiz el retinde tanytsaq, endi mádenı-tarıhı qundylyqtarymyzdy, rýhanı qalybymyzdy kórsetetin kez keldi. «Ol qandaı el?» degende, qaı halyq bolsyn ol eldiń áýeli rýhanı baılyǵyna nazar aýdarary sózsiz. Sol úshin syrtqa shyǵaratyn jaýharlarymyzǵa jaı qaraı salýǵa qaqymyz joq. Mysaly, qazaq jazýshylarynan aldaǵy ýaqytta kimderdiń eńbekterin aýdarýymyz kerek? Kimderdiń jazǵandaryn aýdarsaq, álem nazaryn ózimizge jalt qaratamyz? Sol sııaqty dramatýrgııalyq shyǵarmalar men teatr ónerinde pash etetin qandaı jetistikterimiz bar? Búgingi tańda qazaq ádebıeti keńinen nasıhattalyp jatyr dep aıta almaspyz. Onyń ústine shetelde kitap shyǵarýǵa barlyq jazýshynyń birdeı qaltasy jete bere me? Biraq soǵan qaramastan sońǵy jyldary aýdarmada aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabystarymyz joq emes sııaqty. Máselen, bul oraıda qazaq qalamgerleri shyǵarmalarynyń túrik, orys tilderine aýdarylý jaıyna toqtalsaq ta kóp jaıtqa qanyǵatyn sııaqtymyz. Solaı degenmen de, qazaqstandyq qalamgerlerdiń kitaptaryna baılanysty sheshimin tappaǵan túıtkildi máseleler jetkilikti. Sonyń biri, máselen, qazir bizdiń kitap dúkenderimizdiń sóresi sheteldik ónimderden maıysyp tur. Kitap dúkenderine bas suǵa qalsańyz basym kópshiligi Reseıdiń, basqanyń baspa ónimderi ekenine kóńiliń qulazıdy...
Qazir sheteldiń kez kelgen galereıasynan qazaq qylqalam sheberleriniń ǵajaıyp týyndylaryn keziktirýińiz ǵajap emes. Biraq bul otandyq sýretshilerdiń týyndylaryn jahan jurtshylyǵyna tanystyrýdyń qajeti joq degen sóz emes. Sol sııaqty halqymyzdyń qolóner týyndylary – kilem toqý, kıiz basý, at ábzelderi, áshekeıli buıymdar sııaqty keıbiri umyt bola bastaǵan baǵa jetpes qundylyqtarymyzdy zamanaýı suranysqa saı damytýdyń tamasha sáti týyp turǵanyn aıta ketsek pe deımiz.
Kıno ónerine kelsek, árıne, Amerıka, Reseı, Túrkııa, Qytaı, Germanııa, Fransııa t.s.s. kınoındýstrııasy damyǵan elderge jetý úshin otandyq kınogerlerdiń áli qanshama ter tógýlerine týra keledi. Qazaq kınosynyń qazirgi syrtqy turpaty motory otalyp turǵanmen alǵa jyljyǵany baıqalmaıtyn mashınanyń áreketi sııaqtanady. Bir qaraǵanda, san-sapaty men shetelde ótetin túrli festıvaldarǵa qatysýy jaǵynan eshkimge ese jiberip qoıǵan sáti joqtaı kóringenmen, al ekinshi jaǵynan «jahanǵa jaýhar týyndy retinde qaı fılmdi usynar edińiz?» deı qalsaq, «mine, mynadaı shoqtyǵy bıik shoń týyndy joǵary baǵa alýǵa laıyq» dep, alshańdaı adymdaýymyzǵa áli erteleý-aý. Bul jerde aldymyzǵa túrli pikirler kóldeneń tartylýy múmkin. «Qazaqtyń kınosy qazaqtyń ózine unasa boldy emes pe, qalǵandaryn qaıtemiz?» dep kelte kesip pikir aıtýshylar tabylar, árıne. Sebebi, kıno óneri keńestik kezeńde sanamyzǵa tek tárbıe quraly retinde sińirildi. Shyn máninde buǵan sol turǵydan ǵana qaraıtyn bolsaq, onda álemdik kóshke ilesý, naryq zańy talaptaryna saı bolý kerek degen sózder oryndalmas jaı bos áńgime bolyp qala ma dep kúdiktenesiń. Sondyqtan kıno túsirýdi tek ekrandaǵy oıyndardan ǵana turady deý qısynsyz.
Sapaly ekrandyq týyndyǵa qol jetkizý úshin elimiz kásibı bilikti ssenarıısterge, sheber rejısserler men operatorlarǵa zárý. О́kinishke qaraı, ázirge qazaq kınosy sońynan ózimizden basqany ilestirip ákete almaı jatyr. Munyń bári kásibı mamandardyń tapshylyǵynan. Mundaıda onyń AQSh ekonomıkasyn kóterýdegi úlesi tolaǵaı Gollıvýd ónimderimen, bolmasa jylyna túrli janrlarda júzdegen fılm túsiretin Reseıdiń alpaýyt kınokompanııalary týyndylarymen ıyq tirestirýge qaýqary qalaı jetsin? Al keıbir elder kıno ónerin ulttyq ımmýnıtetti kóteretin qural dep sanaıdy eken. Jón-aq. Alaıda «bir eldiń sheńberinde qalyp qoıatyn fılm túsirý birtindep qalyp kele jatyr» degendi jeleýletip, ne taza batystyq, ne taza eýropalyq mánge ıe emes, dúbára fılmderge jumsalǵan esil aqshaǵa ishiń ýdaı ashyǵannan basqa qoldan keler dármen joq. Kóbine bularda til jutańdyǵy qynjyltady. «Biz ómirdiń ózgermegen óz beınesin kórsetkimiz keledi», «ómirde adamdar bir-birimen aýyzeki tilde osylaı sóılesedi eken» dep ana tilimizdiń shuraıly shúıginin tabanymen taptap, tilge qurmet kórsete almaı júrgender shynaıy ónerdiń kósegesin kógertedi dep kim aıtty?! Solaı degenmen de basqa óner túrlerine qaraǵanda onyń atqaratyn mıssııasy qaı kezde de jeńil bolmaǵan. Bul turǵyda, jaqynda ǵana EKSPO kórmesi aıasynda elordada ótken HHV Eýrazııa kınofestıvaline qaıta aınalyp soǵýymyzǵa týra keledi.
Álemniń ár shalǵaıynan bas qosqan dúldúlder EKSPO kórmesin, astanany tamashalady. Astananyń rýhanı júzine qan júgirdi. Erke Esildiń eńsesi tiktelip, eteginde kók maısaly shalǵyn jaıqaldy. Eýrazııa kınofestıvalinde qazaqtyń qos birdeı fılmi júldege ıe boldy. Qýandyq. Marqaıdyq. Tolyqmetrajdy fılmder baıqaýynda rejısser Sábıt Qurmanbektiń «Oralman» fılmi, al qysqametrajdy fılmder báıgesinde Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń túlegi Meıirjan Sandybaevtyń «It» anımasııalyq fılmi Gran-prıdi jeńip aldy. Kınofestıvalge túsken fılmderdi baǵalaǵan, sarapshylar tizimine úńilsek, Sýleıman Sısse (Malı), Kırıll Razlogov (Reseı), Elchın Mýsaogly (Ázerbaıjan), Rýsýdan Glýrdjıdze (Grýzııa), Iman Kamel (Mysyr), Kıro Rýsso (Bolıvııa), Sergeı Dvorsevoı (Reseı), Lýna Van (Qytaı) syndy kil dúldúlder. Olar qazaq kınosyna festıvaldyń bas báıgesin qazaqtyń kóńiline qarap bere salmaǵan bolar-aý. Dedik. Sol baǵa tól ónerimizdiń keleshegine degen keýdemizdegi senim gúlin túletti.
Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»