Iаdrosyz álem qurý – adamzattyń ańsarly armany

Budan buryn Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen BUU sheńberinde belgilengen Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnine arnalǵan sharalar aıa­syn­da Astana men Semeı qalalarynda ıadrosyz álem qurý máse­le­sine arnalǵan eki kúndik halyqaralyq forým ótetinin aıt­qan bolatynbyz. Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik sa­raıynda «Iаdrosyz álem úshin» atty sol forým óz jumysyn bastady. Oǵan BUU, MAGATE, EQYU, IаSJTKU, ShYU, AО́SShK, IýNESKO, EýrAzEQ sııaqty ha­lyq­aralyq jáne aımaqtyq uıym­dar basshylary men ókilderi, AQSh, Japonııa, Norvegııa, Belgııa, Ulybrıtanııa, Fransııa, Reseı Federasııasy, Slovakııa, Shveı­sarııa, Pákstan, Irak, Túrkııa, Koreıa, Mońǵolııa, Vetnam jáne t.b. elder parlamentteriniń depýtat­ta­ry, memleket jáne qoǵam qaı­ratkerleri qatysty. Qazaq­stan­nan Prezıdent Ákimshiliginiń jaýapty qyzmetkerleri, Úkimet músheleri, depýtattar, qoǵam qaı­ratkerleri, dıplomattar, jýrnalıster boldy. Aldymen jınalǵandarǵa «Qa­zaq­stan ıadrosyz álemdi qoldaı­dy» atty derekti fılm kór­se­til­di. Onda Semeı ıadrolyq synaq polıgony tóńiregindegi halyqtyń bastan keshkenderi, olardyń túr­li daýasyz naýqastarǵa shal­dyq­qandary jáne ekinshi, úshinshi ur­paǵynda da kemtar balalardyń týyp jatqandyǵy, óz ómirin óz­deri qııýy jóninde jantúr­shi­ger­l­ik derekter kórsetildi. Osy sy­naq alańyn jabý jolyndaǵy Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń KSRO áskerı-ónerkásiptik kesheni gene­ral­dary men memleket basshy­la­ryna qarsy qaıratkerlik áreketi, aqyrynda, 29 tamyzda Elba­sy­nyń Jarlyǵymen polıgonnyń ja­bylǵany týraly aıtyldy. So­nymen birge, fılmde polıgondy jabýdyń mańyzy jóninde álem­dik saıasatkerlerdiń pikirleri berildi. Al 29 tamyz Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasynda arnaıy qa­rarmen 2009 jyldan bastap Iаd­ro­lyq synaqtarǵa qarsy is-qı­myldyń halyqaralyq kúni bolyp jarııalanǵany málimdeldi. Fılm aıaqtalǵan soń kórermender Memleket basshysyna uzaq qoshemet kórsetti. Osydan keıin sahnaǵa Prezıdent Nursultan Nazarbaev bas­taǵan bir top adamdar kóterildi.

Konferensııa jumysyn Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev quttyqtaý sózben ashyp, júrgizip otyrdy. Ol aldymen óziniń sózin Astanaǵa «Iаdrosyz álem úshin» halyqaralyq forýmyna qatysý úshin kelip otyrǵan qonaqtarǵa sálem joldaýdan bastady. Búgingi kezdesýdiń aıryqsha ereksheligi – onyń ıadrolyq synaqtardyń jan­túr­shigerlik saldaryn óz basynan ótkizgen Qazaqstanda ótip otyr­ǵandyǵy, dedi ol. Forýmǵa qa­ty­sýshylar erteń burynǵy Semeı synaq alańynda bolyp, kóp jyldar boıy júrgizilgen ıadro­lyq jarylystardyń sumdyǵyn óz kózderimen kóre alady. Onyń keıbir fragmentteri jańa óz­­derińizge kórsetilgen fılmde de aıtyldy. Odan ári Qanat Saýdabaev búgingi forýmǵa ıadrolyq synaq polıgonyn óz qolymen jap­qan jáne qýattylyǵy jaǵy­nan álemde tórtinshi ıadrolyq ar­senalynan óz erkimen bas tart­qan Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń qatysyp otyrǵany onyń mańyzyn zoraıta túsetinin atap ótti. Álemdegi qaýipsizdik pen beıbit ómirdiń aınymas máni bolyp tabylatyn adam retinde ol elimiz táýel­siz­di­gin alǵan 20 jyl boıy ıadrolyq qaterdi taratpaý men qysqartý jónindegi álemdik úderistiń basynda keledi.

Mine, sondyqtan da Nursultan Nazarbaevtyń ıadrosyz álemge jetý jolyndaǵy strategııalyq boljamdary bizdiń pikirtalas­ta­rymyzǵa zor mańyz, shynaıylyq pen jaýapkershilik beredi, deı kelip sózdi Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa berdi. Men álemdegi asa iri Semeı ıadrolyq synaq polıgony jaby­lýy­nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan mańyzdy halyqaralyq forýmǵa qatysý úshin Qazaqstan elorda­sy­na alǵash ret jınalyp otyrǵan biz­diń barlyq joǵary qonaq­tar­dy quttyqtasam deımin, dep bas­tady óziniń sózin Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev. Búginde ıadro­lyq qaýipsizdik máseleleri álem­dik saıasatta jetekshi oryn­dar­dyń birin alady. О́tken jyly osy júzjyldyqta alǵashqy qol qoıylǵan AQSh pen Reseı stra­te­gııalyq ıadrolyq arsenaldaryn qysqartý týraly Parıj sharty qoldanysqa engizildi. Sonda Vashıngtonda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıt ót­ken bolatyn. Memleket basshysy osydan úsh apta buryn Nıý-Iorkte BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń usy­nysy boıynsha atalǵan prob­lemaǵa arnalǵan joǵary deń­geı­degi májilis bolǵanyn atap ótti. Aldaǵy jyldyń naýryzyna belgilengen Seýl sammıtine daıyn­dyq júrgizilýde. Al Astanadaǵy osy jolǵy forým ıadrolyq qaýip­sizdik problemalarynyń barlyq spektrleri boıynsha saıasatkerler men jurtshylyqtyń keń kó­lemin qamtyp, kúsh-jigerin biriktirýde mańyzdy qadam sanalady. Onyń qatysýshylarynyń keń quramy ıadrosyz álem ıdeıasynyń jahandyq deńgeıde eshkimdi beı-jaı qaldyrmaıtynynyń jarqyn kórsetkishi, dedi Nursultan Nazarbaev. Jıyrma jyl buryn álemde birinshi bolyp biz óz jerimizdegi ıadrolyq polıgondy japtyq, dep jalǵady sózin Prezıdent. Qyryq jylǵa sozylǵan synaq kezinde 450-den astam jarylys jasalsa, sonyń ishinde 120-dan astamy atmosferada jasaldy. Olardyń jı­yntyq qýaty 2,5 myń Hıro­sı­ma­ny joıyp jiberýge jetkilikti edi. Radıasııa 300 myń sharshy shaqyrymnan astam aýmaqty búl­dirdi. Bul – shamamen Germanııa sııaqty Eýropadaǵy úlken el­der­diń biriniń aýmaǵyna teń. Iаdro­lyq synaqtardyń saldarynan 1,5 mıllıonnan astam adam zardap shekti. Meniń Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyǵym bizdiń osy jyly 20 jyldyǵyn atap óte­tin Táýelsizdigimizge qadam basýymyzdyń keri qaıtpas núk­tesi boldy. Memleket basshysy barlyq qazaqstandyqtar úshin munyń ege­mendikti sezinýde tarıhı akt, qazirgimiz ben bolashaǵymyzǵa kúsh berip, aqyl qosqan senim bol­ǵanyn atap kórsetti. «Nevada-Semeı» qozǵalysyna birikken halyqtyń erik-jigeriniń kórinis berýi naq osymen túsindiriledi. Biraq biz álemdi «ıadrolyq zulym­dyqtyń» aýqymdy apanynan sheshimdi túrde alastap qana qoıǵan joqpyz. Biz jahandyq qaterden de bıiktep, elimiz tarıhy men búkil álemniń ıadrodan arylýy paıdasyna qaǵıdatty tańdaý ja­sadyq. Qazaqstan sondaı-aq, ke­ńes­tik áskerı máshıneden muraǵa qalǵan ıadrolyq saýyt-saımanyn da sheshti. Bul aýqymy jóninen álemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq arsenal bolatyn. Osylaı degen Prezıdent Qa­zaqstannyń ıadrolyq bombalar men olardy jetkizý quraldaryna ıelik etkenin málimdedi. Keıingi bes jyl bederinde AQSh jáne Re­seıdiń qatysýymen Jer sha­rynyń kez kelgen núktesine jetýge qabiletti 1200 oqtumsyǵy bar 110-nan astam ballıstıkalyq zymyran bólshektelgenin atap kórsetti. Sol ýaqytta elimizdegi ıadrolyq arsenal Ulybrıtanııa, Fransııa, Qytaı úsheýin qosyp alǵandaǵy ıadrolyq áleýetten asyp túsetin edi, dedi Nursultan Ábishuly. Qazaqstan TMD elde­riniń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosyldy. Búgin men munyń Qazaqstannyń shy­naıy Táýelsizdigine aýqymdy jáne dramaly qadam bolǵanyn týra aıta alamyn. Esesine biz álemniń AQSh, Reseı, Uly­brı­ta­nııa sııaqty jetekshi ıadrolyq der­javalarynan ózimizdiń qaýip­siz­digimizge berik halyqaralyq kepildik talap etip, ony 1995 jyly aldyq. Keıin bul kepildemege Fransııa men QHR qosyldy. 15 jyl buryn Qazaqstan Iаd­ro­lyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qatysýshy atan­dy. О́ńirdegi kórshile­rimiz­ben birge Ortalyq Azııada ıad­ro­lyq qarýdan azat aımaq qurý tý­raly shartqa qol qoıyldy. Jáne búginde elimiz jahandyq an­tı­ıadro­lyq qozǵalystyń kósh ba­syn­da keledi. Munyń bárin egjeı-tegjeıli aıtyp otyrǵan sebebim – bular Táýelsiz Qazaq­stan­nyń ıadrosyz bıografııa­syn­daǵy jarqyn better bolyp ta­by­lady. Bul bizdiń antııadrolyq tá­jirıbemiz jáne de álemniń bar­lyq memleketterin sońymyzdan erýge shaqyramyn, dedi Qazaq­stan basshysy óziniń sózinde. Prezıdent Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoı­ylǵan kún ýaqyt ótken saıyn alystap bara jatqanyna nazar aýdardy. 20 jyl buryn osy polıgondy jaba otyryp qandaı kúıde bolǵanymdy ár adam, ár saıasatker basynan ótkermegeni anyq. Birinshi kezekte bul zulym­dyqty jeńgen qýanysh bolatyn. Biraq, KSRO áskerı-ónerkásip ke­sheniniń jantalasqan qarsylyǵy men basynda sol kezdegi prezıdent Gorbachev turǵan bıliktiń qatty qarsylyǵyn eńserýge týra keldi. Bizge qysym jan-jaqtan jasaldy. Jyldar, onjyldyqtar óte kele bul sheshimniń jahandyq órkenıettegi mańyzy aıshyqtala túsedi eken. Qazirgi urpaq ázirshe bul oqıǵanyń tarıhı aýqymyn jetkilikti baǵalaı almaı otyr, dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaev ne sebepti mundaı oı túıýge baryp otyr­ǵanyna túsinik berdi. О́zde­ri­ńiz aqylǵa salyp kórińizdershi. Adamzattyń atomdy ydyratý qupııasyn ashqanyna júz jylǵa jaqyndap qaldy. Bul ótken HH ǵasyrdaǵy ǵalamat ǵylymı ja­ńalyq boldy. Áskerı atomnyń qýaty men tajaldyǵy saıasatkerlerdi órkenıettiń ózin ózi joıý qaterine qarsy is-qımyl tany­tý­dyń joldaryn izdeýge máj­búr­ledi. Osylaısha taratpaýdyń ja­handyq úderisi paıda boldy. Onyń aıasynda ıadrolyq arsenal­dardy qysqartý týraly jáne qaterli qarýdy synaýǵa múmkin­dik qarastyratyn birqatar ha­lyqaralyq kelisimder jasaldy. Biraq munyń bári shekteý sha­ralary ǵana edi, dedi Prezıdent. Qazaqstan basshysy Semeı polıgonyn jabý álemde ıadrolyq qarýdy synaýǵa tolyqtaı tyıym salǵan alǵashqy jáne kúni bú­ginge deıin jalqy qalyp otyrǵan osy baǵyttaǵy tabys ekenin qadap aıtty. Qazaqstan bizdiń jańa memleketimizdiń kúsh-qýaty ıadrolyq bulshyq etterin kór­setýde emes, kerisinshe, olardy qoldanbaýda jáne tolyqtaı bas tartýda dep birden jáne máń­gilikke sheshim aldy, dedi Nur­sultan Nazarbaev. Jáne bul bizdiń memlekettiligimizdiń – jal­pyulttyq ıdeıa rangyna shy­ǵarylǵan búkilhalyqtyq aqyl-oıymyzdyń temirqazyǵy boldy. 1991 jyldyń 29 tamyzynda is júzinde jahandyq ıadro tarı­hyn­da jańa dáýir bastaldy. Álem jappaı qyryp-joıatyn qarýdan óz erkimen, sanaly túrde jáne birjaqty negizde bas tartqan eldi úlgi tutýǵa múmkindik aldy. Jáne Qazaqstan jasaǵan bul qadamnyń mańyzy shyn máninde ýaqyt pen keńistikte aldyńǵy kezekke shyq­ty. Sondyqtan 29 tamyzdyń biz­diń bastamamyzben BUU tara­py­nan Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalanýyn zańdylyq dep qabyldaımyz. Nursultan Ábishuly osyndaı batyl qadamnyń nátıjesinde ǵasyrlar toǵysyndaǵy 20 jyl boıy jahandyq ıadrolyq qarsy turýshylyq qaýpi aıtarlyqtaı tómendegenin atap kórsetti. Or­ta­lyq Eýropadaǵy ıadrolyq zy­myrandar mejesi joıyldy. AQSh pen Reseıdiń arsenaldaryn aıtarlyqtaı qysqartqan SShQ-1 jáne SShQ-2 sharttary júzege asy­ryldy. Biz bastamashylyq tanytqan AО́SShK úderisteri Eý­r­azııanyń keń baıtaq keńis­ti­gin­degi memleketter arasyndaǵy senimdi dáıektilikpen joǵarylatyp keledi. Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qazirdiń ózinde 182 memleket qol qoısa, 154-i ratıfıkasııalap úl­gerdi. Kóp jaǵdaıda Qazaq­stan­nyń arqasynda planetamyzdaǵy barlyq basqa polıgondar – Nevada, Lobnor, Jańa Jer únsiz qal­dy. «Iаdrolyq klýb» derja­va­lary synaqqa moratorııdi saq­tap otyr. Tutastaı alǵanda, 20 jyl ishinde ıadrosyz álem jo­lynda mańyzdy qadamdar jasal­dy, dedi Memleket basshysy. Deıturǵanmen, kóptegen kúr­deli máseleler ashyq kúıinde qalyp keledi, dep sabaqtady só­zin Prezıdent. Birinshiden, ıadro­lyq qaýipsizdiktiń óńirlik ól­sheminiń mańyzy birshama artty. Búginde Ońtústik Azııa men Taıaý Shyǵystaǵy ıadrolyq qarýlanýdy halyqaralyq baqylaýdyń tıimdi tetigi joq. Biz jekelegen ıadrolyq derjavalar men osy qaterli qa­rý­ǵa qol jetkizý tabal­dy­ryǵynda turǵan elderdiń qarsy turýshylyqtaryn aıqyn ańdap otyrmyz. Atom tehnologııalary men materıaldarynyń halyq­ara­lyq lańkester qolyna túsýiniń qaýpi zor. Ekinshiden, Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly shart tóńireginde pattyq jaǵdaı týyndaýda. Ol birqatar ıadrolyq jáne «tabaldyryqty» elderdiń qol qoıý jáne ratıfıkasııalaý úderisterin sozbalańǵa salýynyń saldarynan kúshine ene almaı otyr. Úshinshiden, ıadrolyq qarý­syz­danýdyń jahandyq úderis­te­rine «ıadrolyq klýbtyń» barlyq derjavalary qatyspaýda. Qazirgi kezde ıadrolyq mem­leketterdiń birneshe túri bar, dedi osy oraıda Nursultan Nazarbaev. Bul resmı ıadrolyq derjavalar, atom qarýyna de-fakto ıe memleketter jáne «tabaldyryq­ty» dep atalatyn elder. Iаdrolyq derjavalar ıadrolyq qarýlary joq elderge qaýipsizdik kepildigin bermeıdi. Munyń aqyry ıadrolyq qarýdyń álemniń «jarylý qaýpi bar» óńirlerine taralýyna alyp kelýi yqtımal. Sonda nelikten ıadrolyq qarýǵa de-fakto ıe memleketter bul klýbqa enbeıdi? Nelikten olardy aldyńǵylarynyń qataryna qosyp, ıadrolyq qa­rý­lary bolǵany úshin tıisti jaýapkershilik júktemeske? Barlyq shart­tar men kelisimderge qara­mastan, eki memleket ótken ǵa­syrdyń sońynda ıadrolyq derjavalar qataryn tolyqtyrdy. Álemdik qoǵam­dastyq ázirshe beıbit atom da­my­tý ústindegi memleketterge qa­tys­ty ádiletti sheshim taba alǵan joq. Iаdrolyq taratpaý týraly sharttyń as­sımetrııalyq norma­lary tek ıadrosyz memleketterge qatysty ǵana sanksııalardy qa­rastyrady. Osyndaı jaǵdaıda senim tap­shylyǵy aıtarlyqtaı prob­lemaǵa aınalyp otyr. Al senim bolmaǵan jerde qaýip­siz­diktiń eshqandaı júıesi, onyń ústine ıadrolyq júıesi tıimdi bolyp tabylmaıdy. Besinshiden, atomnan týyndaıtyn qazirgi za­manǵy qater elderdiń beıbit ıadrolyq energetıka qaýipsizdigi rejimin saqtaý máselesinde tepe-teńdik ustamaýynan da tereńdeı túsýde. Bul jerde áńgime «beıbit atom» nysandaryna MAGATE ta­rapynan jetkilikti deńgeıde ba­qylaý jasalmaýy nemese atalǵan máselede halyqaralyq quqyqtyq bazanyń aıqyn emestigi týraly ǵana bolyp otyrǵan joq. Keıbir ıadrolyq energetıkalyq sıkldy kommersııalandyrý jaǵdaı­la­ryn­da qaýipsizdik máseleleri ekin­shi, tipti keıde úshinshi kezekke ysyrylatynyn baıqap júr­miz, dedi Qazaqstan basshysy. Endi máseleniń basqa qyry­nan keleıik, dep jalǵady sózin Nursultan Nazarbaev. Trans­ult­tyq korporasııalardyń ıadrolyq energetıkaǵa arta túsip otyrǵan qyzyǵýshylyǵy «beıbit atomdy» paıdalaný jónindegi halyqara­lyq konvensııalarda is júzinde qaperge alynbaıdy. Munyń bar­lyǵy, árıne, sheshýdi qajet etetin kúrdeli problemalar. Soǵan qaramastan, adamzat atomdy ydy­ratý tehnologııasyn ıelengen 100 jyl boıy buǵan deıin esh ýa­qytta ıadrolyq álem qurý úshin osyndaı keń múmkindik bolǵan emes. Jáne osy yńǵaıly sátti paıdalaný bárimizdiń ortaq bo­ryshymyz! Qazaqstan basshysynyń atap kórsetkenindeı, ıadrosyz álem – ýtopııa emes. Bul – pla­ne­tanyń aıtarlyqtaı bóliginde kó­rinis berip otyrǵanyndaı, naqty shyn­dyq. Iаdrolyq qarýdan azat aımaqtar Ońtústik jáne Ortalyq Amerıkada, Avstralııa men Okeanııada, Afrıkada, Ońtústik-Shy­ǵys jáne Ortalyq Azııada qu­ryl­sa, bul – is júzinde Jer sha­rynyń jartysy. Búginde ıadro­syz memleketter qataryn tolyq­tyryp otyrǵandarǵa barlyq ıadro­lyq memleketter tarapynan halyqaralyq-quqyqtyq kepil­deme­niń tıimdi tetigi qajet. Iаd­ro­syz álem ıdeıasynyń radıo­fo­bııaǵa eshqandaı qatysy joq. Alty onjyldyq qatarynan «ás­kerı atomnyń» qaterli kóleńkesi jahandyq ıadrolyq energetı­ka­nyń orasan perspektıvalaryn laıyqty baǵalaýǵa kedergi jasap keldi. Biraq fakt fakt túrinde qa­lyp otyr. Planetanyń kómir­sý­tegi qorlary azaıyp barady. Son­dyqtan energııanyń qaıta­la­ma kózderiniń bolashaǵy zor. Degenmen, olar taıaý bolashaqta ja­handyq ekonomıkanyń óse túsip otyrǵan qarqyny talap etetin qýat kózderi kólemin bere al­maıdy. Qazirgi kezde adam balasy úshin atom energııasynan asqan qýatty da qoljetimdi kóz joq. Búginde shamamen 40 shaqty el beıbit atom salasynda zertteýler júrgizip jatyr. 15 memleket atom elektr stansalaryn salýda nemese salý nıetinde. Olardyń qatarynda Qazaqstan da bar. Biz úshin ıadrolyq energetıka – bo­lashaq ınnovasııalyq klaster­ler­diń biri. Biz búkil álemdik ýran qorynyń tórtten birine ıelik etýdemiz. Bizde úlken ǵylymı áleýet pen ıadrolyq energe­tıka­nyń ınfraqurylymy bar. Ha­lyq­aralyq mindettemelerdi qa­tań saqtaı otyryp, biz «beıbit atomnyń» barlyq nysandary qaýipsizdiginiń joǵary deńgeıin qamtamasyz ettik, dedi Nursultan Ábishuly. Qazaqstan MAGATE-niń bas­shy­lyǵymen jumys isteıtin Ha­lyqaralyq ıadrolyq otyn banki depozıtarııi róline óziniń kandıdatýrasyn usynǵany belgili, dedi Memleket basshysy. Biz atalǵan másele oń sheshiledi dep sanaımyz. Qazaqstan taratpaý, qa­rýsyzdaný jáne atom ener­gııa­syn beıbit paıdalaný másele­lerinde eń senimdi áriptes boldy, bolyp keledi jáne bola beredi. Biz ıadrosyz álemde planetamyz umtylýǵa tıisti orasan maqsat kóremiz. Bul – qandaı da bir ıdeologııalyq jáne mádenı aıyr­mashylyq korrozııasyna ushy­ra­maǵan jańa ámbebap jalpy­adam­zattyq qundylyq. BUU Bas As­sambleıasy 66-shy sessııasynyń minberinen men Iаdrosyz álemniń jalpyǵa ortaq deklarasııasyn jasaý ıdeıasyn usyndym. Bul – osydan 20 jyl buryn ıadrolyq qaterge qasqaıyp qarsy turǵan Qazaqstannyń sanaly qadamy. Onyń ústine biz búginde osyndaı deklarasııany qabyldaý ońaıǵa soqpaıtynyn túsinemiz. Memleketter ıadrolyq qarýlarynan aryl­ǵylary kelmeıdi. Olarǵa ıadrosyz ómir joq sekildi kórinedi. Qazaqstan Prezıdenti forým qonaqtaryna erteń burynǵy Semeı polıgonyna barasyzdar, sy­naq jasalǵan oryndy kóresizder, dedi. Sondaǵy murajaıda synaq soıqanynyń izi saırap tur. Tipti úshinshi urpaqtyń ózi kemtar bolyp týýda. Elimizde qaterli isikten eń kóp aýyrǵandar men ólgender naq osy óńirde. Bizdiń halqymyz ıadrolyq qarýǵa qarsy qalaı kóterilse, biz búkil álem halyqtaryn adamzatty ıadrolyq qater apokalıpsısinen qutqarý jolyndaǵy kúreske dál solaı kóterýge tıispiz. Jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldanýymen biz HHI ǵasyrda BUU-nyń qatań baqylaýyna súıenip, jahandyq ıadrolyq qaýipsizdiktiń birtutas júıesin qurýdy baılanys­ty­ramyz. Iаdrosyz álemge jol salý planetanyń durys oılaıtyn bar­lyq adamdarynyń kúsh-jigerin biriktirmeı múmkin emes. Búginde men joǵaryda aıtyp ketken bedeldi de qýatty Jahandyq an­tı­ıadrolyq qozǵalys qurý mańyzdy. Osy forým aıaqtalysymen ony planetanyń barlyq qurlyq­tarynda uıymdastyrýǵa kirissek, utarymyz anyq. Qazaqstan Prezıdenti qozǵa­lys­tyń basty maqsaty ıadrolyq qaterlermen kúresý ǵana emes ekenin atap ótti. Adam bala­sy­nyń sanasynda ıadronyń qandaı túrine bolsa da jıirkenish sezimin qalyptastyrý asa mańyzdy. Jáne men bizdiń elordamyzda ótip otyrǵan osy forýmǵa úlken úmit artamyn. Iаdrolyq polı­gondy alǵash japqan memlekettiń Prezıdenti retinde jeke óz basym úshin ıadrosyz álem – bul absolıýtti saıası aksıoma. Keıde tarıhı oqıǵalar men jekelegen adam basyndaǵy oqıǵalar qaı­shy­lasatyn sátter bolady. Men úshin jáne meniń halqym úshin Táýelsizdigimizge qol jetkizip, ıadrolyq polıgondy japqan 1991 jyl sondaı jyl boldy. Tarıh­tyń sabaqtary olar bolashaqqa baǵdarlanǵanda ǵana qandaı da bir mazmun ıelenedi. Sondyqtan ótkendi eske ala otyryp biz bo­la­shaqtaǵy is-áreketterimiz týraly, balalarymyz ben nemerelerimiz úshin HHI ǵasyrdaǵy ıadrolyq qaýipsizdik týraly oılaýǵa tıispiz, dedi Memleket basshysy. Sóziniń sońynda Nursultan Nazarbaev osy júzjyldyqta biz­d­iń planetamyzdyń ıadrolyq ózin ózi joıý qaterinen tolyqtaı ary­latynyna senetinin bildirdi. Zalǵa jınalǵan jáne tórtkúl dúnıedegi óziniń barlyq nıettesteri men pikirlesterine osy baǵytta jemisti jumys tiledi.

Prezıdent sózinen keıin BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn­nyń fo­­rýmǵa qatysýshylarǵa ar­nal­ǵan beınejoldaýy kórsetildi (Onyń mátini bólek berilip otyr). Odan ári Memlekettik hatshy Q.Saýdabaev AQSh Prezıdenti Ba­rak Obamanyń konferensııaǵa qatysýshylarǵa joldaýyn oqyp berý úshin sózdi AQSh Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary Denıel Ponemanǵa berdi (Jol­daý­dyń mátini bólek berilip otyr). О́zi tarapynan AQSh Ener­getıka mınıstriniń birinshi orynbasary 20 jyl buryn Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly sheshimdi qabyldaý – bolashaqty oılaǵan qadam ekenin atap ótti. Sizdiń osy áre­ketińiz búkil álemde ıadrolyq qa­rýdy synaýdy tejeýge yqpal etti, dedi ol Nursultan Nazar­baev­qa qarap. Sondyqtan da búgingi kúni bizdiń bárimiz álemdegi ıadro­lyq qarýdy shekteý úderisindegi lıderligińiz úshin sizge rahmet aıtýymyz kerek. Búgingi kúni Qazaqstan dúnıe júzindegi qaýip­siz elge aınalyp otyr. AQSh Qazaqstanmen ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qysqartý baǵy­tyn­da yntymaqtastyq ornatty. Al ıadrolyq klýbtaǵy basqa áriptesterimizge ony qysqartý jónindegi bastamalar kóterýde­miz, dedi ol sóziniń sońynda.

Osydan ári sóz kezegi MAGATE-niń Bas dırektory Iýkııa Amona­ǵa berildi. Ol óziniń sózin ıadro­syz álem qurý máselelerine ar­nalǵan osyndaı konferensııanyń Astanada ótip otyrǵany óte oryn­dy ekenin atap ótýden bas­tady. О́ıtkeni, Qazaqstan ıadro­lyq qarýdy taratpaý men qys­qartý jolyndaǵy álemdik úde­riske súbeli úles qosyp otyrǵan el, deı kelip, Qazaqstannyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýy men KSRO-dan muraǵa qalǵan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýyna joǵary baǵa berdi. Odan ári Qazaqstannyń Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa jáne MAGATE-niń qosymsha hat­tamasyna qol qoıǵanyn qanaǵat­pen atap ótti. Qazaqstan 2009 jyly Ortalyq Azııany ıadrosyz aımaq dep jarııalaý týraly kelisimge kórshilerimen birge qol qoıdy. Bul – óte mańyzdy úlgi, ony álemniń basqa aımaqtaryna da taratý qajettiligi ózinen ózi týyndaıdy. MAGATE ózi tara­pynan Taıaý Shyǵys elderin de osyndaı kelisimge qol qoıýǵa shaqyrýda. Uıymnyń jaqynda Vena qalasynda bolatyn jı­ynynda osy másele de kóteri­letin bolady, dedi ol. Odan ári MAGATE-niń Bas dırektory ıadrolyq qýattyń tek qana beıbit maqsatqa paıdala­nylýy jolynda uıymnyń atqa­ryp jatqan jumystaryna toqta­lyp ótti. MAGATE usynǵan qo­symsha hattamaǵa qol qoıǵan elderde biz ıadrolyq qýattyń qol­danylýyna baqylaý jasaımyz. Bizdiń ınspektorlarymyz álem­niń kóptegen elderinde osy maq­satpen eńbek etip júr. Sonymen birge ol óziniń só­zinde Qazaq­stannyń óz aýma­ǵynda ıadrolyq otynnyń bankin qurý týraly usynysyn qol­daı­tynyn jáne sol úshin Qa­zaq­stan basshyly­ǵyna rızashy­ly­ǵyn bildirdi.

Sóz kezegi ózine kelgende Iаd­rolyq synaqtarǵa jappaı tyı­ym salý týraly shart uıymynyń (IаSJTShU) Atqarýshy hatshysy Tıbor Tot bul kúni biz ıadrolyq qaterdiń osy ýaqytqa deıin álem­ge qaýip tóndirip turǵanyn eske alýymyz kerek, dedi. Sondyqtan biz osynaý qaterdi joıý jolynda kúsh biriktirýimiz kerek. Qazir álemde 20 myńǵa jýyq ıadrolyq oqtumsyqtar shoǵyrlanǵan. Biz­diń mindet – tez arada álemdi olar­dan aryltý. Osy mindetti oryndaýda biz Qazaqstannyń úl­gisin basshylyqqa alsaq boldy emes pe, deı kelip, bizdiń eldiń ózi­ne «muraǵa» qalǵan qýaty álemde tórtinshi oryn alatyn 1400 oqtumsyqtan esh ókinishsiz qutylǵanyn eske aldy. Osynyń ózi ıadrolyq qarýdan arylý ıllıýzııa emes ekenin kórsetpeı me? Ol úshin tek memleketter kósh­bas­shy­larynyń saıası qarymy, erik-jigeri ǵana qajet. Qazaq­stan ózine de, ózgege de zııan keltirmeı, osynaý qarýdan bas tart­ty. Sonyń arqasynda biz búgin qatty damyp kele jatqan Qazaq­standy kórip otyrmyz, deı kelip, ol Qa­zaqstan basshylyǵyn ekonomı­ka­lyq tabystarymen qut­tyqtady. Odan ári ol uıymnyń jumy­syna toqtaldy. Sonyń ishinde shartqa Úndistan, Pákstan jáne KHDR sııaqty ıadrolyq qarýy bar elderdiń áli kúnge qol qoımaı otyrǵanyn jetkizdi. Sóziniń so­ńynda ol ıadrolyq qarýdan bas tartý asa qajetti mindet ekenin atap ótti.

Kelesi sóz AQSh Kongresiniń múshesi Enı Faleomavaegaǵa berildi. О́ziniń sózinde AQSh kongressmeni Prezıdent N.Nazar­baev­tyń shaqyrýymen Semeı ıad­ro­lyq synaq alańynda bolyp, ja­rylys zardaptaryn kózimen kór­genin jetkizdi. Ondaǵy jaǵ­daıdy eske alýdyń ózi aýyr ekenin aıta kelip, ol osy polıgondy japqan N.Nazarbaevtyń eńbegi zor ekenin atap ótti. Bul sheshim búkil álemdegi ıadrolyq synaqqa degen kózqarasty ózgertti, dedi ol. Odan ári Qazaqstannyń 1991 jyly ıadrolyq derjavaǵa aı­na­lý­ǵa qyzyǵýshylyq tanytpaǵa­nyn joǵary baǵalap, qatty qur­metteıtinin aıta kelip, son­dyq­tan da men jarty álemdi artqa tastap, uzaq jol júrip, osy forýmǵa qatysyp otyrmyn, dedi. Nursultan Nazarbaevtyń sol sheshimi naǵyz batyrlyq ekenin aýyz­ǵa ala otyryp, ol bul eń­bektiń beıbitshilikti saqtaý salasyndaǵy Nobel syılyǵyna tatıtynyn eskertti. Odan ári kon­gressmen AQSh pen Fran­sııa­nyń ıadrolyq synaqtar júrgizgen aımaqtaryndaǵy zardaptardy da tilge tıek etti.

Germanııanyń eks-kansleri G.-D.Gensher densaýlyq jaǵ­daıyna baılanysty bul forýmǵa qatysa almaıtyndyǵyna ókinish bildire otyryp, Elbasyna jáne forýmǵa qatysýshylarǵa qut­tyq­taý jedelhatyn joldaǵan eken. «Osy konferensııany ótkizý ar­qy­ly Qazaqstan taǵy da bú­kilálemdik ıadrolyq qarýsyzdaný jolyndaǵy óz jaýapkershiligin kór­setip otyr, delingen jedelhatta. Qazaqstan óz Prezıdenti N.Nazarbaevtyń basqarýymen ıad­rolyq qarýsyz álem qurý maq­sa­tyna jetý jolyndaǵy jaýap­ker­shiliktiń jarqyn úlgisin kór­se­tý­de. Elderińiz Keńes ókimeti ydy­raǵannan keıin el aýmaǵynda ornalasqan ıadrolyq qarýlar men nysandardy tolyq joıdy. Bul – qarýsyzdanýdy naqty túrde iske asyrǵandyqtyń aıǵaǵy. Búgingi kúngi bizdiń basty mindetimiz, barlyq ıadrolyq qarýlardy joıý, bolashaq urpaqtarymyzdyń ómir súrý múmkindigin qamtamasyz etý­diń negizi degen túsinikti sińdirip, osy maqsatqa saı qımyldaý. Men Germanııada otyryp, Astanadaǵy halyqaralyq jıynnyń ótý ba­ry­syn úlken nazarmen baqylaımyn jáne onyń tabysty ótýine ba­rynsha tilektespin». Osydan keıin Memlekettik hat­shy Qanat Saýdabaev konfe­ren­sııanyń plenarlyq otyrysy aıaqtalǵanyn aıtyp, úzilis ja­rııalady. Osydan keıin konferensııa jumysy paneldik ses­sııa­larda jalǵasty. Negizgi baıandamalardan keıin Iаdrolyq qarýsyz álem úshin ha­lyqaralyq qatysýshylary kóp­te­gen máseleler boıynsha talqy­laý­lardy paneldik sessııalarda jalǵastyrdy. Iаdrolyq qarýdan ada – beıbitshilikke qol jetkizý taqyrybyndaǵy sessııada osy másele jan-jaqty qaýzaldy.

TMD Atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Vladımır Gar­kýn aldymen halyqaralyq kon­ferensııada ózine sóz sóı­leýge mursat berilgeni úshin úl­ken rızashylyǵyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, bul konferensııa ıadrolyq qaýipsizdik máse­le­lerine arnalǵandyqtan da máni zor. Semeı polıgonynyń jaby­lýyna 20 jyl tolýyn eske alýdy usynǵan sheshen, atalǵan shara­nyń qanshalyqty mańyzdy ekendigine kóz jetkizý qıyn emes ekenin atap ótti. Qazaqstan 20 jyl­dyń ishinde osyndaı jahandyq qaýipsizdikke óziniń úlesin qosyp kele jatqanyn jan-jaqty kór­se­tip otyr. TMD elderiniń birlestigindegi saıasatta osy ustanym bas­shylyqqa alynyp keledi, dedi ol. О́tken ýaqytta birqatar ma­ńyz­dy qujattar qabyldandy. TMD elderinde halyqaralyq shart­tarǵa qatysty úlken ju­mys­tar atqarylýda. Atap aıtqanda, ol ıadrolyq qarýǵa, ásirese, ıadro­lyq qarýdy taratpaý máselesine, Eýropadaǵy jáı qarý-jaraqtar boıynsha da kelisimderge qatys­ty. Mundaı qujattardyń bar­ly­ǵy da naqty qarýdan bas tartýǵa baǵyttalǵan. Osy rette bul máseleler TMD úshin de mańyzdy ekendigin alǵa tartqan sheshen Qazaqstannyń sheshimi ózge elder tarapynan oń qoldaýǵa ıe bolyp otyrǵandyǵyna nazar aýdartty. Olaı bolsa búgingi tańda ujym­dyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin buǵan deıin júzege asqan bar­lyq kelisimderdi oryndaý kerek.

Fýkýsımanyń ákelgen zarda­by ıadrolyq energııany paıda­la­nýǵa tyıym salýǵa negiz bolmaýy kerektigin Ulybrıtanııa Parlamenti Lordtar palatasynyń mú­she­si Lord Djon Desmond Anderson Ýeıverlı óz kezeginde erekshe aıtyp ketti. О́tip jatqan ha­lyqaralyq konferensııanyń ma­ńy­zyn ataı kelip, mártebeli meıman 20 jyl ishinde júzege asqan bastamalarda Prezıdent Nursul­tan Nazarbaevtyń úlesi úlken eken­digin, ıaǵnı jahandyq qaýip­sizdik pen álemdik beıbitshilikke qosqan úlesiniń zor ekendigin erek­she atady. Iаdrolyq qarý-ja­raqty taratpaý, jahandyq aýa raıynyń ózgerýi sııaqty mańyz­dy máselelerde qarsy is-qı­myl­dardy uıymdastyra bilgen oryn­dy. Iаdrolyq áleýetti tek beıbit maqsatta damytý – ýaqyt talaby. Sonda ǵana biz ıadrolyq qaýi­p­siz­dikti qamtamasyz ete alamyz, dedi sheshen. Álem ıadrolyq qaýip-qaterge ushyraýy múmkin. Sondyqtan da ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi bolashaqty damytý jolyn­da­ǵy bir shart retinde qaras­tyr­ǵan jón. Sondaı-aq, óz erkimen beıbit atom tehnologııalaryn da­my­týǵa bet burǵan elderdiń áleýe­tin tolyqtaı qoldaýymyz, Qazaqstannyń kóshbasshylyǵy men tájirıbesin qolǵa alǵany­myz durys. Bul jerde Vena kon­ferensııasynda da Qazaqstannyń tájirıbesin zerdeleý oryndy bolmaq. Lord Dj. Ýeıverlı óz só­zin halyqaralyq prob­le­ma­larǵa birlese tótep bere ala­myz degen oımen qorytyn­dylady.

Sessııany júrgizýshi Qa­zaq­stan tarapynan usynylǵan ıadro­lyq otyn bankıngin qurý týraly bastamaǵa qatysty áli sheshim qabyldana qoımaǵandyǵyn eskerte ketip, sózdi Reseı saıası zert­teý­ler ortalyǵynyń prezıdenti Vladımır Orlovqa berdi. Reseılik ǵalym óziniń atalǵan halyq­aralyq konferensııaǵa qatysýy úlken mártebe ekendigin tilge tıek ete kelip, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev ózi basshylyq jasaıtyn ortalyqtyń ıadrolyq qarýsyz álem nomınasııasynda laýreat bolǵandyǵyn erekshe maq­tanyshpen jetkizdi. Osy jerde Qazaqstannyń ıadrolyq jáne jappaı qyryp-joıatyn qarýlar­dan bas tartýy bastamasy aıtar­lyqtaı qoldaýǵa ıe. Nursultan Ábishuly osy sheshimdi qabyldar kezde qıyndyqtardy basynan ótkerdi jáne de Qazaqstan ıad­ro­lyq qarý-jaraqty qaıtarý jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý jó­nindegi kelisimderge qosyldy. Osylaısha ıadrolyq qarýsyz elder sanatynan tabylyp, ıadrolyq qarýsyz álemge degen bir naqty qadam jasaldy. Bul baǵyttaǵy qozǵalysta biz naqty qadamdardy negizdeýimiz kerek, degen paıymymen bólisken ortalyq basshysy onyń naqty bes qadammen baılanystylyǵyn sanamalap berdi. Iаdrolyq qarý­dan bas tartý jáne ıadrolyq qarý­syz álem bir-birimen qabysyp jatyr, sondyqtan da bul másele merzim belgileýdi qajet etpeıdi. Olaı bolsa, is-qımyl josparyn konferensııada qabyldanǵan qu­jat­tarǵa negizdep, ıadrolyq qarý­dan bas tartý qadamdaryn naqty jazý kerek.

Jahandyq qaýipsizdik ınstı­tý­tynyń prezıdenti Djonatan Granoff (AQSh) Qazaqstan evo­lıý­sııalyq sheshimniń kóshbas­shy­sy ekendigin alǵa tarta otyryp, kelisimder men sharttardyń oryn­dalýy mindetti bolýy kerek degendi basa aıtty. Mundaı sheshim ıadrolyq qarýdy taratpaý ope­rasııalarynyń negizi boldy. Osy salany damytý úshin osyn­daı negizderdi qalyptastyrdyq, deı kelip, D.Granoff keshendi zerdeleý máseleleri qarasty­rylǵanyn, alaıda naqty maqsat bolmasa oǵan qol jetkizý de múmkin emestigin zerdeledik degendi kóldeneń tartty. Iаdrolyq qarýdy taratpaý shartyna qol qoı­ǵan taraptar ıadrolyq ındýs­trııany ary qaraı da damytyp jatyr. Sondyqtan da sheshim­der­diń anyq bolǵany jón. Iаdrolyq qarýsyz álemdi qalyptastyrý úshin naqty sharalardy qolǵa alý oryndy, biraq ta ondaı álemdi qurý úshin birneshe alǵysharttar qajet. Bul máselede ortaq kóz­qaras joq, tıisinshe, pikir alýan­dyǵy bar. Olaı bolsa, artqa ketýge jol bermeıtin normalardy qabyldaý kerek. Sonda ǵana ıad­ro­lyq qarýsyz álemdi qura alamyz. Iаdrolyq qarýdy taratpaý kon­vensııasyn júıeli túrde iske asyrý basty talap. Mundaı is-qımyldardyń naqty baǵyt­ta­ryn­syz jumys isteı almaq emespiz, dedi sheshen.

Qazaqstannyń 20 jyl ishindegi nátıjeli jumystary úshin rızashylyǵymdy jetkizý meniń mindetim, dep aǵynan jarylǵan AQSh-taǵy Kanzas shtatynyń gý­bernatory Sem Braýnbek eli­miz­diń ıadrolyq qarýsyz álemdi nasıhattap otyrǵandyǵyna erekshe toqtaldy. Gýbernator Qazaqstan­nyń kótergen bastamalary álem­de qoldaý taýyp kele jatqan­dy­ǵyn alǵa tarta otyryp, keıbir máselelerde áli kúnge aýyz­bir­shilik joq ekendigine ókinish bildirdi. Alǵa jyljý barysynda barlyq kúsh-jigerimiz shynaıy túrde ıadrolyq qarýsyz eldi qu­rýǵa ákelse dep oılaımyz, degen gýbernator elaralyq senimdilikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy eken­digin, ıadrolyq qarýsyz álem qurýdy zańnamalyq qamtamasyz etýmen qatar, maqsattar men mindetter naqtylanyp, sonyń aıa­syn­da kóbirek jumys jasaý qa­jettigi turǵysyndaǵy oıyn órbitti. О́ziniń osy ıdeıany nasıhattap júrgen adamdardyń qata­rynan ekendigin jáne osy ıdeıa­ny iske asyrýǵa ómirin, den­saý­ly­ǵyn, jigerin beretin adam­dar­dyń biri ekendigin aıtqan ol alda kezdesetin kedergilerdi eńserý kerek dedi. S.Braýnbektiń bul ja­lyndy sózin sessııaǵa qatysý­shy­lar erekshe yqylaspen qol sha­palaqtaı qýattady. Sessııa sońy­nan oǵan qatysýshylar kóptegen máseleler boıynsha óz oılaryn ortaǵa salyp, birqatar suraq­ta­ryn da qoıyp jatty. Tústen keıin «Iаdrosyz álem úshin» halyqaralyq forýmynyń ekinshi jáne úshinshi paneldi ses­sııalarynyń jumysy ári qaraı jalǵasty. Ekinshi sessııaǵa qa­ty­sýshylar «Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartty jedeldetip, kúshine engizýdegi úkimetter men qoǵam­das­tyqtyń róli» degen taqyrypqa baılanysty ózekti de ótkir má­selelerdi talqylady.

Sessııaǵa IаQTJSh-nyń atqarýshy hat­shy­sy Tıbor Tot moderatorlyq etti. Ol otyrysta talqylanatyn má­selelerdiń álemdik qoǵamdastyq úshin erekshe mańyzdy ekendigin aıta kelip, sóz alýshy spıkerlerge belsendilik tanytýdy ótindi.

Alǵashqy bolyp sóz alǵan AQSh Memlekettik hatshysynyń kómekshisi Roýz Gottemeller só­zin Qazaqstanǵa osymen ekinshi márte kelip otyrǵanynan bas­ta­dy. Onyń aıtýynsha, sol alǵash­qy sapar esinen máńgi ketpeıdi. Ásirese, Almatynyń bal tatyǵan almasyna erekshe qyzyqqan eken. Osy oıyn ashyq bildirgen ol Qazaqstannyń ıadrosyz álem qurý ıdeıasyn qoldaıtyndyǵyn, bul AQSh Prezıdentiniń búgingi ún­deýinde de aıtylǵanyn atap ótti. Sondaı-aq sheshen Iаdrolyq sy­naqtarǵa jappaı tyıym salý tý­raly shartqa qol qoıylǵanyna, endi ony memleketter ratıfıkasııalaý qajettigine nazar aýdart­ty. «Sharttyń kúshine enýine Qa­zaqstan Respýblıkasy tarapynan kóptegen jumystar atqaryldy, dedi ol osy jaıynda. Qazirgi kezde Qazaqstan ınnovasııalyq úde­risterge bet burdy. Aqparattar almasý jaqsara tústi. Sondyqtan da qazaqstandyqtar usynǵan ıadro­­lyq qaýipti zattardyń ta­ralýy jónindegi aqparatty sol mezette habardar etýdiń mańyzdy ekendigin barshamyz qaperden shyǵarmaýymyz kerek».

Norvegııa Parlamentiniń de­pý­taty Morten Hoglýndtyń atap ótýinshe, sessııanyń bul oty­rysynda óte mańyzdy máseleler talqylanyp otyr. О́ıtkeni, bú­ginde ıadrolyq synaqtardan zardap shekkender, onyń aýyrt­pa­lyǵyn tartqandar qatary azaıǵan joq. Buǵan mysal retinde depýtat óziniń Semeı polıgonynda bolǵanyn, ondaǵy jaǵdaılardan jaqsy tanys ekendigin tilge tıek etti. «Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qol qoıylǵanymen, qujat áli kú­shine engen joq, dep jalǵas­tyr­dy sózin depýtat. Biraq ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salýdyń negizi qalandy. Búginge deıin shartqa 150-den astam memleket qol qoıdy. Elderdiń kópshiligi ony áli ratıfıkasııalaǵan joq. Son­dyq­tan men elderdi shartty ra­tıfıkasııalaýǵa shaqyramyn». De­pýtat ıadrolyq qaýip-qaterdiń kez kelgen ýaqytta týyndaýy múmkin ekendiginen de habardar etti. Oǵan Fýkýsıma AES-tegi apat­ty jaǵdaı naqty dálel bo­lady. Mundaı mysaldar ótken ta­rıhtan belgili. Sol tarıh ta­razysynan sabaq alǵan jón. Sheshen bul jerde parlamentaralyq baılanystardyń orny bólek ekenin de atady.

Japonııa Parlamentiniń de­pý­taty Hırosı Kavaýtı Qazaq­stan­nyń uıytqy bolýymen ótip otyrǵan bul jıyn ıadrolyq qarýdy joıýǵa jasalǵan naqty qadam ekendigine toqtala kelip, Fýkýsıma AES-inde bolǵan apattan jáne sýnamıden qaza tapqan­darǵa Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń kóńil aıt­qandyǵyn jáne kómek kórset­ken­digine toqtaldy. «Japonııa men Qazaqstan arasyndaǵy ıadrosyz aımaq qurý máselesi boıynsha parlamentaralyq baılanystar jaqsy, dedi spıker ári qaraı. Japonııa halqy ıadrolyq synaq­tardy toqtatýdy qalaıdy jáne shart jedel kúshine enedi dep sanaıdy». Sonymen qatar, ol biraz elderdiń Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qosylmaǵanyn, bul ıad­ro­lyq qaterlerdiń áli de saqtalyp otyrǵandyǵyn bildiretindigin alǵa tartty.

Japonııa Parlamentiniń taǵy bir depýtaty Naokadzý Takemo­to­nyń habardar etkenindeı, Japonııa men Qazaqstannyń ıadrolyq synaqtarǵa baılanysty tájir­ı­be­leri bar. Ony Hırosıma men Nagasakı qalalaryna tastalǵan atom bombalarynyń, Semeı po­lı­gonynda 40 jyl boıy ja­sal­ǵan ıadrolyq synaqtardyń zar­daptarynan kórýge bolady. Bu­dan buryndary keıbir elderde jasalǵan synaqtarǵa kezinde álemdik qoǵamdastyq ta alań­daý­shylyqtaryn bildirgen. Son­dyq­tan da osyndaı halyqaralyq is-sharalar jıi ótkizilýi