Jetistikke jetýińe qaı jerde týǵanyń da áser etedi

Ádette mansaby ósip, kásibı tur­ǵyda shyńdalyp, tanymaldyǵy artyp, baıyǵandar osynyń bárine óz kúshimizben, adal eńbegimizben jettik degendi jıi aıtady. Gladýell aıtpaq­shy, ondaılar jasyryn artyqshy­lyqtar men múmkindikter bar ekenin eskere bermeıtin kórinedi. Basqalaı aıtqanda, qaıda týyp, qaıda óskeniniń de onyń ómirinde mańyzy joǵary. Av­tordyń mundaı oıǵa kelýine Kana­­dadaǵy hokkeı lıgasy túrtki bol­ǵan kórinedi. Gladýell kezekti fınal oıynyn tamashalaı otyryp, oıynshylardyń týǵan jyly men aıynan bir zańdylyqty baıqaıdy. Sóıtse oıynshylardyń basym kóp­shi­ligi qańtar, aqpan jáne naýryz aı­larynda dúnıege kelgender bolyp shyǵady. Gladýell munyń sebebin astrologııadan emes, hokkeı lıgasyna iriktelý júıesinen izdeıdi. 

Kanadada hokkeı sporty óte jaq­sy damyǵan, halyqtyń eń súıikti oıy­­ny. Oǵan balabaqshadan bastap baý­lı­dy. Mektep jasyna kelgende túrli hokkeı lıgalary bastalady. Kási­bı sportshylardyń belgili bir aı­­lar­da dúnıege kelýi dál osy kezdegi ózgeristerden paıda bolady.

Zertteı kele, mekteptiń alǵashqy synyptarynda balanyń qaı aıda týǵany ról oınaıtyny anyqtalady. 1 qańtar men 31 jeltoqsanda týǵan eki bala kúntizbe boıynsha bir jylda týǵanymen, olardyń arasynda 1 jas bar. 7 jasar bala 6 jasar baladan qabileti joǵary bolǵannan emes, denesi iri jáne jetilgendikten ǵana sheber oınaıdy. Biraq jattyqtyrýshylar álgi aıy úlken balany qabiletti dep oılap, jaqsy topqa qosady da, kóbirek jat­tyǵý jasatqyzady. Osylaısha, aıy úlken oıynshylar iriktelip, myq­tyraq topqa túsip, biliktiligi joǵa­ry jattyqtyrýshymen jumys isteı­di. Nátıjesinde ol balalarda jat­tyǵý saǵaty sandyq jáne sapalyq jaǵy­nan joǵary bolady. Osynyń arqa­synda olar árdaıym alda bolyp, kásibı sportqa aýysqanda bastapqy synyptastarynan áldeqaıda úzdik oıyn órnegin kórsetedi.

Muny áleýmettanýshylar jınaq­ta­latyn artyqshylyq dep ataıdy. Jınaqtalatyn artyqshylyq uǵymyn mekteptegi oqýshylarǵa da qoldanýǵa bolady. Basynda bilimindegi sál ǵana artyqshylyqpen kózge túsken oqýshyǵa muǵalim kóbirek kóńil bóle bastaıdy. Oǵan qosymsha tapsyrma­lar beredi, onyń suraqtary men jaz­ba­­laryna muqııat kóńil bóledi. Qajet bolsa ózi oqytatyn pánnen olım­pıad­aǵa daıyndaıdy. Sóıtip 7-8 sy­nyp­tarǵa barǵanda álgi bala óte zerek, alǵyr bolyp shyǵady da, qal­ǵan­dary onyń kóleńkesinde qalyp qoıady. Sabaqty jaqsy oqyǵan soń álgi bala mektep atynan jarysqa, lagerge jáne túrli jıyndarǵa bara­dy, qosymsha marapattarǵa ıe bola­dy. Jarysqa qatysý básekege qabilet­tiligin arttyrsa, lagerdegi demalys adamdarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa úıretedi. Al marapat­tar – materıaldyq yntalandyrý. Osylaı­sha, kezinde synyptastarymen qatarlas bolǵan bala 11-synypta óziniń qurby­larynan qatty erekshe­lenip turady. 

Gladýell adamnyń qajetti ýaqyt­ta dúnıege kelýi taǵdyryna áser ete­tinin dáleldeý úshin adamzat tarı­hyn­­daǵy eń baı 75 adamnyń tizimin qu­rastyrady. Ol tizimde Egıpet han­shaıymy Kleopatradan bastap bú­ginde eń tanymal mıllıarder Bıll Geıtske deıin bar. Bir qyzy­ǵy, tizimdegi 14 adam shamamen bir ýaqyt­ta, 1932-1939 jyldar aralyǵyn­da dúnıege kelgen. Munyń sebebi 1860-1870 jyldary Amerıka tarıhyn­daǵy eń úlken ekonomıkalyq ózgeris­ter­diń bolýynda edi. Tizimdegi 14 adamn­yń eseıip, er jetken shaǵy dál sol kezeńge tuspa-tus keledi. Eger 1840 jyldardan keıin dúnıege kelse eko­no­mıkalyq múmkindikti paıda­laný­ǵa tym jas bolyp shyǵady. Eger 1820 jyldary týsa jasy tym úl­ken, olardyń ómirlik ustanymdary qa­lyp­tasyp, jańashyldyqty ońaı qabyl­daı almaıdy. Álgi 14 er men áıel sol aralyqta dúnıe esigin ashyp, ózderine berilgen múmkindikti óte jaqsy paıdalanǵan kórinedi. 

AQSh-taǵy Kremnıı alqabynyń tanymal tulǵalaryn qarastyrsańyz da osyndaı qorytyndyǵa kelýge bolady. 1975 jyldy sondaǵy ardager mamandar jeke «kompıýter tarı­hyn­daǵy revolıýsııalyq jyl» dep ataı­dy. Dál sol jyly quny 397 AQSh dol­laryn quraıtyn «Altaır» 8800 elektronıkalyq mashınasy saty­lym­ǵa shyqty. Oǵan deıin mundaı qural­dar úlken bir bólmeni alatyndaı kólemde bolatyn jáne onyń quny mıl­lıon­daǵan dollardy qurady. Jańa kompıý­terdiń paıda bolýymen ýn­ı­ver­sıtet­ter men mektepterde kompıý­ter bólmeleri paıda bola bastady. 

Eger 1975 jylǵa qaraı jasyńyz tym úlken bolsa, siz sol kezdiń ózin­de-aq IBM kompanııasynda jumys istep júrer edińiz jáne kompıýter sala­syndaǵy jańalyqqa kóńil bólmes te edińiz. Eger 1975 jylǵa deıin ýnı­versıtet bitirgenińizge birneshe jyl bolsa, siz eski qalyppen úı alyp, úı­lenip, balaly-shaǵaly bolyp ju­my­­sy­ńyzdan aıyrylyp qalmas úshin baryńyzdy salyp jumys isteı bere­tin edińiz. Sol sebepti 1952 jylǵa de­ıin tý­ǵandardy syzyp tastaýǵa týra keledi.

Tym jas bolmaý da mańyzdy. 1975 jyly balabaqshada nemese mektepte júrseńiz jańa týǵan múmkindikti paıdalanýǵa úlgermeı qalasyz. Demek, 1958 jyldan keıin týǵandar da bul sanatqa kire almaıdy. 

1975 jylǵy revolıýsııalyq múm­kin­dikti paıdalaný úshin 1954 nemese 1955 jyly dúnıege kelý qajet edi. Bul teorııany tekserý úshin Malkolm Gladýell Kremnıı alqabyndaǵy birqatar tanymal tulǵalardyń týǵan jyldaryna júginedi. 

Aıtalyq, Microsoft kompanııa­synyń negizin qalaýshy Bıll Geıts  – 1955 jyl, 28 qazan, Microsoft kompa­nııasynyń teń quryltaıshysy Pol Allen – 1953 jyl, 21 qańtar, 2000-2014 jyldary Microsoft kompanııasynyń bas dırektory bolǵan Stıv Balmer – 1956 jyl, 24 naýryz, Apple kompanııa­synyń negizin qalaýshy Stıv Djobs – 1955 jyl, 24 aqpan, 2001 jyldan beri Google kompanııasyna jetekshilik etip kele jatqan Erık Shmıdt – 1955 jyl, 27 sáýir, Sun Mircosystems kom­panııasynyń negizin qalaýshy Bıll Djoı 1954 jyly, 8 qarashada týǵan. 

Atalǵandardyń bári – kompıýter jáne baǵdarlamalaý salasyndaǵy joly bolǵan adamdar jáne túgeldeı mıllıarder atanǵan. Kanadalyq jýr­nalıst Malkolm Gladýell jasa­ǵan tujyrym osyndaı.

Endi otandyq tájirıbege kóz jiberip kórelik. 1990 jyldary KSRO tarap, elimiz táýelsizdik alǵanda 10 jylǵa jýyq ekonomıkalyq turaq­syzdyq boldy. Osy kezde áleýmettik jaǵdaıy burynǵy saıası júıede tómen bolǵan, biraq saýdaǵa ıkemi bar adamdar úshin jaqsy jaǵdaı týdy. Osylaısha, 90-jyldardyń basynda joqtan bar jasap, bastapqy salymsyz kenet baıyp ketkender az bolǵan joq. Olardyń deni aýmaly-tókpeli kezeńge 20 men 30 jas aralyǵynda endi. 40 pen 50 jastaǵylar jańa naryqtyq júıege beıimdelmegen bolyp shyqty, al 10-15 jastaǵylar mektepte edi. 

Endi qaı jerde dúnıege kelýdiń mańyzyna toqtalaıyq. Ataqty Stıv Djobs Amerıkanyń ózge túkpirinde dúnıege kelgende taǵdyry múldem basqa bolýy múmkin edi. Baǵyna oraı, ol San-Fransıskonyń ońtústigindegi Maýntın-Vıý qalashyǵynda dúnıege keldi. Bul qalashyq Kremnıı alqaby­nyń epısentri sanalady. Onyń kór­shi­leri elektronıka boıynsha álem­niń eń qýatty kompanııasyna aınal­ǵan Hewlett-Packard ınjenerleri boldy. Revolıýsııalyq dep baǵalanǵan 1975 jyly ol 20 jasta boldy jáne onyń qalasynda áli naryqqa ene qoımaǵan jańa bıznestiń ıdeıasy aýada qalqyp júrdi. Gladýell óz kitabyn­da osyǵan qatysty Djobstyń bıo­graf­tarynyń esteligin keltiredi. Iаǵnı, Stıv Djobs Hewlett-Packard ǵalym­­darynyń keshki leksııalaryna qaty­syp, elektronıkadaǵy eń sońǵy jańa­lyq­tardan habardar bolyp otyr­ǵan. Bir kúni ol tipti Hewlett-Packard negi­zin qalaýshylarynyń biri Bıll Hıý­lettke telefon soǵyp, elek­tro­nıka bólshegin suraıdy. Nátı­je­sinde, ózi suraǵan bólshegin alyp qana qoımaı, kompanııaǵa jumysqa or­na­lasady. Kompıýter qurastyrý isine qatty qyzyqqan Djobs osylaısha óz kom­pıýterin jasaýǵa qulshyna kirisedi. 

Degenmen, ártúrli faktorlardy tizemin dep, izdenimpazdyqtyń, tapqyr­lyqtyń, tabandylyqtyń jáne daryn­nyń rólin esh tómendetýge bolmaıdy. Jetkisi keletin adam mindetti túrde ter tógýi tıis, bul – shart. Joǵaryda aıtylǵan faktorlardyń bári sizdiń ómirińizde oryn alǵanymen de, qol qýsyryp otyrsańyz jetistikke jete almaıtynyńyz anyq. 

Darhan О́MIRBEK, «Egemen Qazaqstan»