Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev 2017 jylǵy 26 qazanda «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Bul, shyn máninde, halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy arman-muraty júzege asqan tarıhı kún boldy.
Qazaq jerinen tabylǵan orta ǵasyrlarǵa tıesili «Orhon-Enıseı jazýlary», Jambyl oblysynyń Shý óńirinen tabylǵan Júsip Balasaǵunnyń «Qudatǵý biligi» bizdiń jazý mádenıetimiz erteden bastalǵanyn kórsetedi. Al «Orhon-Enıseı jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnıkalyq jazýy bizdiń halqymyzǵa da ortaq. Bul adamzat tarıhyndaǵy eń kóne álipbılerdiń biri retinde belgili.
Halqymyz ıslam dinin qabyldaǵan soń rýnıkalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbıi tarala bastady. 900 jyl boıy qazaq jerinde arab álipbıi qoldanylyp keldi. Elbasy N.Á.Nazarbaev álipbıimizdiń jıi aýysqany týraly óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbeginde atap kórsetkendeı, 1929 jylǵy 29 tamyzda KSRO Ortalyq atqarý komıteti men KSRO Halyq komıssarlary keńesiniń prezıdıýmy latyndandyrylǵan jańa álipbı – «Birtutas túrki alfavıtin engizý týraly» qaýly qabyldady.
Latyn álipbıiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deıin qoldanylyp, ol keıin kırıllısaǵa aýystyryldy. 1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbıden orys grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshirý týraly» zań qabyldandy. Osylaısha, qazaq álipbıin ózgertý tarıhı, negizinen naqty saıası sebeptermen aıqyndalyp keldi.
Iá, shyn máninde, uzaq jyl bodandyqtyń buǵaýynda, saıasattyń salqynynda qalǵan Qazaq eli úshin kırıllısadan qutylyp, álemdik órenıetke negizdelgen latyn álipbıine kóshý ejelgi arman bolǵany daýsyz. Jalpy, kırıllısadan latyn alfavıtine kóshý – elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan beri dúrkin-dúrkin kóterilip kele jatqan másele. Al resmı túrde ol Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda sóılegen sózinen bastalady.
Sol jıynda: «Qazaq álipbıin latynǵa kóshirý jónindegi máselege qaıta oralý kerek. Bir kezderi biz ony keıinge qaldyrǵan edik. Áıtse de latyn qarpi kommýnıkasııalyq keńistikte basymdyqqa ıe jáne kóptegen el, sonyń ishinde postkeńestik keıbir elderdiń latyn qarpine kóshýi kezdeısoqtyq emes. Mamandar jarty jyldyń ishinde máseleni zerttep, naqty usynystarmen shyǵýy tıis. Álbette, biz bul jerde asyǵystyqqa boı aldyrmaı, onyń artyqshylyqtary men kemshilikterin zerdelep alýymyz kerek», degen salıqaly oıyn bildirdi.
Budan keıin de Elbasy bul máselege birneshe ret qaıta oraldy. Kezekti Joldaýynda 2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshý týraly oılaryn taratyp aıtty. «Bul oı elimiz táýelsizdik alǵannan keıin meni jıi mazalady. Biraq biz kóp ultty halyqpyz. Ár ulttyń oı-pikiri bar. Qazirgi kırıllısa arqyly qazaqtardyń da, qazaqstandyqtardyń da birneshe býyny tárbıelenip, bilim aldy. О́mirdi tanydyq, dúnıeni kórdik. Sondyqtan latyn qarpine kóshken jaǵdaıda da kırıllısa kópke deıin qatar qoldanylady, ekeýi birazǵa deıin birge paıdalanylady dep oılaımyn», deı kelip: «Biz 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek.
Bul – ult bolyp sheshýge tıis qaǵıdatty másele. Bir kezde tarıh bederinde biz mundaı qadamdy jasaǵanbyz. Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge, balalarymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik meńgerýine, eń bastysy, qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady», degen bolatyn. Elbasy bul máselege úlken jaýapkershilikpen qaraýymyzdy talap etti. Bizdiń elimiz kóp ultty bolǵandyqtan, latyn álipbıine kóshýdi jan-jaqty saralaı kelip, birte-birte júzege asyrýdyń qajettigin eskertti.
Latyn álipbıiniń qajettiligine bizdiń kózimiz aıqyn jetip otyr. Áýeli tilimizdegi qazirgi jat dybystardy tańbalaıtyn áripterdi qysqartyp, sol arqyly qazaq tiliniń tabıǵı taza qalpyn saqtaýǵa múmkindik týady. Qazaq tilin oqytqan ýaqytta basy artyq tańbalarǵa qatysty emle, erejelerdiń qysqaratyny belgili. Ol mektepten bastap barlyq oqý oryndarynda oqytý úrdisin jeńildetedi. Ýaqyt ta, qarjy da únemdeledi. Sondaı-aq latyn álipbıine kóshý qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege shyǵýyna jol ashady. Qazaq tiline kompıýterlik jańa tehnologııalar arqyly halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýge tıimdi múmkindik týady. Jáne túbi bir túrki dúnıesimen rýhanı, mádenı, ǵylymı, ekonomıkalyq qarym-qatynasty, tyǵyz baılanysty kúsheıtýge jol ashylady.
Tutastaı alǵanda, latyn álipbıine kóshýimiz – durys tańdaý. Jastar jaǵy latyn álipbıindegi qazaq jazýyn tez meńgerip alady. Mektepte aǵylshyn tili oqytylatyndyqtan, olar latyn álipbıin tez qabyldaıtyny sózsiz. Jańa latyn álipbıi qoldanýǵa óte yńǵaıly, álemdik jańa tehnologııalarǵa beıimdelgen, qazaq tiliniń, sondaı-aq Qazaqstanda turyp jatqan basqa da san ulttyń tildik jaǵdaılaryn da qamtıtyn jaqsy alfavıt bolyp shyqty dep oılaımyn.
Bıyl latyn álipbıiniń jańa nusqadaǵy birneshe jobasy tilshi-ǵalymdardyń, ádebıetshilerdiń, jalpy jurtshylyqtyń talqylaýynan ótip, osy bekitilgen nusqa qabyldanyp otyr. Bul álipbıdi jasaýda burynǵy nusqalar, latyn álipbıine kóshken týystas elderdiń tájirıbesi eskerildi. Árıne, talas-tartys ta, kelispeýshilikter de az bolmaǵany belgili. Pikirdiń ár-alýandyǵy mundaıda óte qajet. Sol pikirlerdiń eń baǵalysy iske septigin tıgizgeni anyq.
Muny bizdiń Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ótkizilgen dóńgelek ústelder men konferensııalarda aıtylǵan áralýan oılardan, jasalǵan qorytyndylardan anyq baıqadyq. Elbasy N.Á.Nazarbaev ta búkilhalyqtyq talqylaýdyń barysyn jiti qadaǵalap, baǵyt berý arqyly álipbı nusqasynyń ómirsheń bolýyna kómegin kóp tıgizdi. Ol ózi de aqyl-keńesin aıtyp otyrdy. Endi, mine, jańa álipbıimiz ómirge kelip, kúpti kóńilimiz jaılanǵandaı bolyp otyrmyz. Uzaǵynan súıindirsin.
Memleket basshysy óziniń Jarlyǵynda jańa nusqada berilip otyrǵan latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıin bekitýmen birge, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetine qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa qurýdy, qazaq tili álipbıiniń 2025 jylǵa deıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshýin qamtamasyz etýdi, bul jóninde uıymdastyrýshylyq jáne zańnamalyq sıpattaǵy sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.
Osyndaı keleli isterdi uıymdastyrýda respýblıkadaǵy pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń kósh basynda turǵan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary da tys qala almaıdy. Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa tarapynan jańa álipbıdi engizýdiń kezeńderi naqtylanyp, ár kezeńniń maqsattary men mindetteri belgilengennen keıin biz úshin atqarylar jumystar da orasan. Ol úshin Abaı atyndaǵy QazUPÝ janynan elimizdiń bilim mekemelerindegi pedagogıkalyq kadrlardyń biliktiligin arttyratyn «Latyn álipbıin oqytý ádistemesi» ortalyǵyn ashýdy qajet dep sanaımyn. Ár oblysta osy ortalyqpen tyǵyz baılanysta jumys isteıtin latyn negizdi qazaq álipbıin oqytý ortalyqtaryn uıymdastyrý kerek.
Tahır BALYQBAEV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq
pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń
rektory, professor
ALMATY