Turaqtylyqtyń negizi – ulttyq biregeılik

Rasynda da búgingi álemdegi oryn alyp otyrǵan kóptegen oqıǵalar men qalyptasqan jaǵdaılardy etnıkalyq, azamattyq jáne ulttyq biregeılik, ulttyq sana-sezim, ulttardyń qaı­ta órleýi, jappaı etnosaıası jumyl­dyrý, etnosaıası shıelenister men qaq­tyǵystar sııaqty faktorlardy eskermeıinshe túsiný múmkin emes. Jalpy, ǵalymdardyń paıymdaýynsha ultaralyq qatynastarǵa tikeleı jáne janama túrde áser etetin fak­torlar qataryna áleýmettik-ekono­mıkalyq turaqsyzdyq, saıası, geosaıası, jumyssyzdyq, adam quqyǵyn qorǵaý, etnostyń is júzindegi statýsy, jeke ult ishindegi tatýlyq, qoǵamdaǵy mádenıet pen ádet-ǵuryp deńgeıi, til saıasaty, ulttar men ulystardyń ulttyq sanasynyń ósýi, mıgrasııa men demografııalyq jáne t.b. úrdisterdi jatqyzýǵa bolady. 

Osynyń barlyǵyn eskere otyryp Elbasy «aldymen ekonomıka, so­dan keıin saıasat» degen ustanymy – «qazaq­standyq jol» men N.Á.Nazarbaev­tyń qoǵamdyq kelisim jáne jalpyulttyq birlik, ultaralyq jáne dinaralyq qatynastardyń qazaqstandyq modeli beı­bitshilik pen kelisimniń berik irgetasyn qalady. Memlekettiń júrgiz­gen saýatty ulttyq saıasaty óz aza­mat­tarynyń múddelerin úılestire bildi, áý bastan-aq olardyń quqyqtaryn qorǵap, etnomádenı damýlaryna bar­lyq jaǵdaılardy jasap otyrdy. Qazaq jerinde turyp jatqan halyq­tardyń etnostyq emes, azamattyq qa­ýymdastyǵyn qalyptastyrýǵa basym­dyq berildi. Eldegi jaǵdaı ýshyq­ty­rylmaı, qalypty damý ústinde boldy.

Elbasy máseleni tarıhı jáne saıası turǵydan zerdeleı kele «Qazaqstan, sózdiń tolyq maǵanasynda, kópultty memleket ekenin umytýǵa bolmaıdy. Bul jarııa etilgen tujyrym emes, bul – shyndyq... Qazaqstan árqa­shan da kóp­etnosty memleket bolady jáne esh­kim, eshqashan qandaıda bir­ult­tyq tazar­týdy júrgizbeıdi, bizdiń kóp­etnos­tyǵymyz – orasan zor mádenı, ekono­mıkalyq jáne saıası resýrs», son­­­dyqtan biz osy qarapaıym eki aqı­­qat­­ty uǵynyp, kelesi urpaqqa jet­­ki­­zýge tıispiz», degen qorytyndy ja­sady. 

Sondyqtan kez kelgen kópultty memlekettiń ulttyq saıasatynyń eń basty baǵyt-baǵdary – ulttyq jáne azamattyq biregeılikti qalyptastyrý bolýy kerek. Oǵan alyp baratyn tóte jol – memlekettiń jan-jaq­ty oı­lastyrylǵan etnosaıasaty men qoǵamdy demokratııalandyrý prosesindegi jetistikteri. 

N.Á.Nazarbaev qoǵamda kezdesetin ishki qarama-qaıshylyqtarǵa tereń boılap, olardyń aldyn alý úshin kúrdeli saıa­sı sheshimderge bara bildi. Olaı bolsa, ondaı halqyna degen rııa­syz mahabbat, tabandylyq, erik-jiger men sheshimdilik, dáıektilik, kún tártibinde turǵan ózekti máselelerdiń túıtkil tustaryn oı eleginen ótkizip, tolyqqandy túsinip, ıgerý, olardyń basymdyqtaryn anyqtaý jáne aıtqan sózi men halyqqa bergen ýádesin jerge tastamaıtyn Elbasy sııaqty saıasaty sabaqtastyq pen birizdilikke negizdelgen biregeı saıası qaıratker, sarabdal tulǵanyń ǵana qolynan keletin is edi. 

N.Á.Nazarbaev táýelsiz Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti retinde ulttyq biregeıliktiń naqty úlgisin tabýdy, qoǵamdyq turaqtylyqty jáne ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdi óziniń negizgi mindeti dep sanady. 

Sondyqtan da Elbasy ultaralyq qatynastar salasy «...sondaılyq názik, onyń júrek qyly sondaılyq sezimtal bolǵandyqtan, qoǵamnyń kóńil-kúıin barynsha muqııat zerttemeý, oǵan der kezinde qulaq aspaý – keshirilmes jaıt», – dep baǵalaǵany da kezdeısoq emes shyǵar. 

Aıta ketý kerek, Elbasy N.Á.Nazarbaev qazaq halqynyń ulttyq sana-se­ziminiń ósýi men Qazaqstannyń etnode­mo­grafııalyq, dinı jáne t.b. erekshe­likterin eskere otyryp, ultty biregeı­lendirý máselesin qaras­tyra kele, Qazaqstandaǵy ulttyq bire­geı­liktiń násildik ólshemin birden ysyryp tastap, bizdiń el jaǵdaıynda ony orynsyz dep tapty. 

Prezıdent ult máselesin sheshýde kóp eńbekti jáne tynymsyz jumysty talap etetin, biraq sonyń ishindegi eń senimdi jolyn tańdady: «Bul – túıi­sý núktelerin izdeý, halyqtar ara­syn­daǵy kelisim men senim aımaq­taryn keńeıtý». Kelisim saıasaty men pa­ra­satty ulttyq strategııasyz esh­qan­daı mindetterdi sheshý múmkin emes edi. 

Táýelsiz Qazaqstannyń kópet­nostyq, kópkonfessııalyq quramy men tarıhı jáne taǵy basqa erekshelikterin Elbasy elimizdegi ult saıasatynyń alfasy men omegasy dep qarastyrdy. Sóıtip bul máseleniń qanshalyqty ózekti jáne mańyzdy ekendigine kóńil aýdarady da oǵan degen óziniń eki deńgeıli tujyrymdamalyq kózqarasyn bildiredi. Bul ustanymda, negizinen, birtutas etnıkalyq qaýymdastyqtyń qalyptasýy men azamattyq qaýym­das­tyqtyń qalyptasýynyń ara-jigi naqty ashylǵan, osy eki kózqarastyń arasyndaǵy aıyrmashylyqtarǵa erekshe kóńil bólingen. Totalıtarlyq júıe­niń memlekettik ıdeologııasy men ulttyq-memlekettik ıdeıanyń aıyrma­shylyǵy – onyń birinshisi, joǵarydan kúshtep tańylsa, ekinshisi, kerisinshe, ómirden, qoǵamnyń naqty damýynan týyndaıdy. «Al bul ulttyq-memlekettik ıdeıa basty saıası qundylyq retinde – qaı ultqa jatatynyna qaramastan kúl­li qazaqstandyqtardyń Otany bolyp tabylatyn – biryńǵaı, aýmaǵy tutas, táýelsiz Qazaqstan tóńireginde qa­lyp­­tasady», – deıdi Memleket basshysy. 

Prezıdent sonymen birge tarıhı taıaý bolashaqta jurttyń bárin etnı­kalyq, dinı, mádenı alýan­dy­lyǵyna baılanysty bir ǵana qazaq­stan­dyq ultqa aınaldyrý­dyń múmkin emes­tigin, tipten ondaı min­dettiń kún tár­tibinde turmaǵandyǵyn eskertedi. Endigi maqsat – qazaq­standyqtar­dyń boıynda bar birtutas saıası qun­dy­lyqtardy táýelsiz Qa­zaqstan hal­qynyń azamattyq sana­syndaǵy bas­ty da basym tetikke aınaldyrý qa­jet­tigine nazar aýdarady. Demek, bire­geı­lendirýdiń birinshi deńgeıiniń nemese Qazaqstan halqynyń qalyp­ta­sýynyń máni – ózimizdiń azamattyq já­ne saıa­sı taǵdyrymyzdy barsha azamat­tardyń taǵdyrymen birdeı dárejede qor­­ǵaıtyn táýelsiz Qazaq­stan memle­ke­timen tyǵyz ushtasty­rýy­myzda ja­tyr eken. Iаǵnı, bul jerde áńgime sýper­etnos qalyptastyrýda emes, ke­risin­she, tup-týra halyqtyń, Qazaqstan hal­qynyń qalyptasýynda bolyp otyr. 

Al ekinshi deńgeıi – qazaqtardyń ózderiniń ulttyq biregeıligine, onyń tól qazaqtyq etnıkalyq sanasynyń ushtalyp, nyǵaıýyna tikeleı baılanys­ty. Jalpy alǵanda birinshi deńgeıdiń sheńberinde birtutas azamattyq jáne saıası qaýymdastyq retinde Qazaqstan halqynyń qalyptasýy barysynda ekinshi deńgeıdiń máseleleri de óz sheshimin tabary sózsiz. О́ıtkeni bular bir-birimen etene tyǵyz baılanysty, sabaqtas dúnıeler. Osy qos deńgeıli prosestiń barysynda qazaq halqy eldiń ıesi retinde memleket quraýshy ult deńgeıine kóteriledi. 

Osynyń negizinde ǵana jańa saıa­sı jáne azamattyq qaýymdastyq retin­de birtutas Qazaqstan halqy, bola­shaǵy ortaq, básekelestikke qabiletti bir­tutas qazaqstandyq ult qalyptasa alady. Bul jerde Qazaqstan halqy jańa bir etnostyq qaýymdastyq emes, túrli ulttar azamattarynyń qaýym­das­tyǵy retinde quralatynyn durystap túsinip, eskergen jón bolar. 

Kórip otyrǵanymyzdaı, táýel­siz Qa­zaqstanda etnosaralyq qaty­nas­tardyń qazaqstandyq modelin qalyp­tastyrý – bul tyń kózqaras edi. Jı­naqtalǵan tájirıbe de joq, daıyn úlgi de bolmady, endeshe ony is júzine asyrý da ońaı sharýa bolmaı shyqty. Eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası ahýaldyń túbegeıli ózgerip, olardyń etnosaralyq qaty­nas­tarǵa óz áserin tıgizip, ony retteýdi prınsıpti túrde ózgertken jańa jaǵ­daıda Elbasy taǵy da tarıhı tájirı­bege súıene otyryp, ashyq qoǵam qu­ryp jatqanymyzdy eskere kele, etnos­aralyq qatynastardy jabyq qoǵam­nyń resepterimen retteýge bolmaı­tyndyǵyn shegelep turyp aıtty: «Demokratııa, bostandyq, pikirler alýan­dyǵy, adam quqyǵy, azamattyq qoǵam ıdeıalary jalpyulttyq ıdeıalarmen úıleskende jańa biregeılikti jasaý tabysty bolmaqshy. Bul, meniń kámil senimim boıynsha, eki úlken ıdeologııalyq taqyryptyń – Qazaq­stannyń saıası táýelsizdigi men ishteıgi demokratııalandyrýdyń ushtasýynda ǵana múmkin nárse». Prezıdenttiń osy ustanymdarynyń negizinde Qazaqstandaǵy ult saıa­sa­tynyń negizgi prınsıpteri dúnıege keldi.

Qarasańyz, ulttyq nemese qazaq­standyq biregeılik máselesiniń eń bir jandy býynyn Elbasynyń 90-shy jyldardyń sońynda-aq dóp basqanyn baıqaý qıyn emes. Bul jerde Prezıdenttiń strategııalyq jáne taktıkalyq oılaý qabileti, tereń zerdelengen ustanymdary men saıası kóregendigi tańǵaldyrady. Sondyqtan N.Á.Nazarbaevtyń sol kezdegi qara­paıym da aıqyn ustanymdarynyń ma­ńyzy arada jıyrma jyldaı ýaqyt ótse de qazirgideı áldeqaıda eńseli de eleýli bolyp otyr. Máselen, qa­zaq tili men biregeı etnıkalyq sana týraly aıtqandarynyń búgingi kún­men, elimizdiń rýhanı jańǵyrý máse­lelerimen tyǵyz ushtasyp jat­qan­dyǵyn aıta ketken artyq bolmas.

Elbasy bir bastaǵan taqyrybyn eshqashan aıaqsyz qaldyrmaı, oılary men ıdeıalaryn únemi jadynda ustap, ári qaraı damytyp otyrady. Máselen, qazaq halqynyń mártebesine qatysty N.Á.Nazarbaev 2006 jyly óz oıyn bylaı qorytyndylaıdy: «Qazaqtardyń ulttyq mártebesi men ulttyq ózin-ózi baǵalaý deńgeıi memleket quraýshy ult mártebesine saı keldi». 

Araǵa 7 jyl salyp Elbasy nelik­ten osyndaı kúrdeli de mańyzdy qory­tyndy jasady eken? О́ıtkeni táýelsiz Qazaqstan memleketi, onyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev, ózi atap kórsetkendeı, qoǵam aldynda turǵan eki birdeı mindetti saýatty túrde sheshe aldy. Birinshiden, memleket quraýshy ult retinde qazaqtardyń quqyqtary iske asyrylsa, ekinshiden, Qazaqstannyń barlyq azamattarynyń ulttyq belgileri boıynsha quqyqtaryn shekteýge jol berilmedi. 

Joǵaryda aıtylǵandardy qory­tar bolsaq, ulttyq biregeılik máse­lesi rýhanı jańǵyrý prosesiniń ózegi ispettes. О́ıtkeni saıası turaq­ty­lyqtyń da, ekonomıkalyq serpilis pen mádenıettiń jaı-kúıi de ulttyq jáne azamattyq biregeılikke qol jet­ki­zýge baılanys­ty bolmaq. Ekinshi sóz­ben aıtqanda, ǵalamdanǵan zamanda, tez ózgerip jatqan dúnıede ár halyq ózine tónip turǵan qaýip-qaterlerdi laıyqty eńserip, ózin aman saqtap qalý úshin biregeıligin joǵaltpaı, kerisinshe, ony nyǵaıtýy shart. Tek qana «sanalýandyqtaǵy birlik» saıası formýlasy negizinde ǵana beıbitshilik, tatýlyq pen kelisimdi jáne turaqtylyqty saqtap, nyǵaıtsaq bolashaqqa degen zor senimmen qarap, strategııalyq josparlar quryp, ony iske asyratyn básekelestikke qabi­letti qazaqstandyq ult bolyp qalypta­samyz, birtutas halyqqa aınalamyz. Ol etnosaralyq qatynastardyń qazaq­­stan­dyq biregeı modeliniń negizi retin­de etnıkalyq, konfessııaly, mádenı, tildik sanalýandylyqty qamtıdy. 

Elbasy 2011 jyldyń 8 sáýirin­de Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń qyzmetine kirisýine baılanysty saltanatty ulyqtaý rásiminde sóılegen sózinde HHI ǵasyrdaǵy Qa­zaqstan tabysynyń kilti retinde ataǵan 4 taǵdyrsheshti uǵymnyń ishin­de jańǵyrýdy birinshi orynǵa qoıyp, «Jańǵyrý – meniń memlekettik saıasa­tymnyń basty ózegi», – degen edi.

Táýelsiz Qazaqstanda memlekettik saıasattyń tabandylyqpen, júıeli de qarqyndy júrgizilip jatqandyǵynyń taǵy bir naqty aıǵaǵy – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń jaryq kórýi. Rýhanı jańǵyrý – bizdiń ulttyq bolmysymyzdy nyǵaıtýdyń, hal­qymyzdyń ulttyq rýhy men ulttyq sanasyn órletip, órkendetýdiń qaınar kózi jáne uıytqysy, jahandaný zamanynyń táýekelderin eńserýdiń kilti bolmaq. 

Japsarbaı QÝANYShEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń kitaphanasy Uıymdastyrýshylyq jumys qyzmetiniń basshysy,  saıası ǵylymdar doktory