Tórtkúl dúnıege tóraǵalyq etetin jyl

– Qaırat Ermekuly, Qa­zaq­stan­nyń BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp jumys iste­­genine bir jyl toldy. Osy ýaqyt ishin­de qan­daı jumystar atqa­ryl­dy? Jańa 2018 jylǵy qań­tar­­da eli­miz Keńeske tóraǵa­lyq etedi. Qazaq­­stan tara­py qandaı máse­le­­lerdi qaras­tyrýdy jos­parlap otyr?

– Elimiz Qaýipsizdik Keńe­si qura­mynda uıymnyń kóp­tegen oty­rys­taryna, ashyq pikirtalas­tary men brı­fıngterine qatysty. Sony­men qatar birqatar beıresmı konsýl­tasııalarǵa, Keńes­ke turaqty emes múshe elder birles­tiginiń kezdesýine atsa­lysty. Qazaqstan delegasııa­sy Keńestiń túrli komıssııalary qura­mynda Kolýmbııa, Gaıtı, Orta­lyq, Batys jáne Shyǵys Afrıka elderine, Addıs-Abebadaǵy Afrıka odaǵynyń shtab-páterine, AQSh basshylyǵymen kezdesý úshin Vashıngton qalasyna issaparmen baryp qaıtty. Elimizdiń ókildigi Qaýipsizdik Keńesiniń qararlary sekildi mańyzdy qujattardy qabyl­daýǵa mazmundy úles qosty.

Qaýipsizdik Keńesi qura­myn­­daǵy Qazaqstannyń basty maq­saty­nyń biri – álemdik soǵys qaýpi­niń aldyn alý. Bu­dan bólek Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty para­dıg­malyq manıfesinde aıtylǵan BUU-nyń 100 jyldyǵyna oraı 2045 jyly janjalsyz álem qurýdy júzege asy­rý da negizgi baǵyttyń qatar­ynda. Buǵan qol jetkizý úshin Birikken Ulttar Uıymyna mú­she memleketter ıadrolyq qarý­syz álemdi qurý máselesin, álemniń túkpir-túkpirindegi janjaldar men shıelenisterdi sheshýge birlese umtylýy kerek.

2018 jylǵy qańtardyń ekin­shi jartysynda Nıý-Iorkte Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tór­aǵa­lyǵymen «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý: senim sharalary» taqy­rybynda pikir­talas uıym­das­tyrý josparda bar. Son­daı-aq Syrt­qy ister mınıstri Q.Ábdir­ah­manov­tyń tóraǵalyǵymen «Qaýip­sizdik pen damýdyń ózara táýel­diliginiń úlgisi retinde Aýǵan­stan men Ortalyq Azııadaǵy aı­maq­tyq seriktestikti qurý» ta­qy­ry­bynda BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń jarys­sózi ót­­pek. Shara­ǵa Ortalyq Azııa elderi­niń jáne Aýǵans­tan­nyń syrt­qy ister mınıstr­leri qatysady. Jarys­sóz­diń nátıjesi boıynsha qory­tyndy qujat ázirlenedi degen úmitimiz bar. Al qańtardyń sońyna taman Taıaý Shyǵys máselesi boıynsha toqsandyq jaryssóz ótedi.

– Qaýipsizdik Keńesindegi Qazaq­­stan­nyń basty baǵyt­tarynyń biri – álem naza­ryn Ortalyq Azııa­nyń túıt­­­­kildi máselelerine aýdarý. Osy tur­ǵy­­d­an alǵanda eli­miz alǵa qoı­ǵan maq­­sa­tyna qanshalyqty jete aldy?

– Ortalyq Azııa máselesi – delegasııamyzdyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi jumy­synyń mańyzdy basymdyǵy. Qazaqstan tarapy Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstandy beı­bit­shilik, yntymaqtastyq jáne qaýipsizdiktiń úlgisine aı­naldyrýdy kózdeıdi jáne osy maqsatta jumys isteı­di. Qazaqstan Qaýipsizdik Keńe­sine turaqty emes múshe re­tinde Ortalyq Azııa aımaǵy­nan saılanǵan tuńǵysh memle­ket ekeni belgili. Osyǵan baı­lanysty elimiz aımaqtaǵy máselelerge erekshe mán bere­di. Ári halyqaralyq qoǵam­das­tyq nazaryn óńirge aýdarý maqsatynda QK-niń búkil múmkinshiligin paıdalanamyz.

Atalǵan basymdyqty júzege asyrý barysynda aı­maqtaǵy tarap­­tardyń múdde­lerin eskere­miz. Qazaq­stan úshin kórshi aýǵan eliniń beı­bit ómir súrgeni, áleý­met­tik-eko­no­mıkalyq damýy, áleýe­­tiniń kúsheıýi, qaýipsiz bolýy mańyzdy. Son­dyq­tan álem naza­ryn osyǵan aýda­rýǵa talpy­namyz. Aıta ketý kerek, elimiz­diń dele­ga­sııasy Qaýipsizdik Keńesi­niń Aýǵanstan men Talıban boıyn­sha 1988 komıtetiniń tór­aǵasy retin­de júıeli jumys istep keledi.

2017 jyly qyrkúıekte BUU Bas Assamb­leıasynyń 72-shi ses­sııasynyń aıasynda Orta­lyq Azııa elderi syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýi ótti. Kezdesý nátıjesinde Bas As­sambleıa sheńberinde alǵash ret Ortalyq Azııa elderi syrt­qy ister mınıstrleriniń bes­jaqty birlesken málimdemesi qabyldandy. Qujatta taraptar óńirlik máselelerdi teńdik, ózara tıimdilik jáne barlyq tarap­tardyń múddelerin qur­metteý negizinde ózara tıim­di sheshimder qabyl­daý­dyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Sonymen qatar jıynda aı­maq­taǵy máselelerdi Ortalyq Azııa elderi­niń ózderi sheshýge qabiletti ekeni aıtyldy. Mınıstrler ekijaqty deń­geıde jáne halyqaralyq uıymdar sheńberinde lańkes­tikke, ekstremızmge, zańsyz kóshi-qonǵa, adam saýdasyna, transulttyq uıymdasqan qylmysqa, zańsyz qarý-jaraq saýdasy men esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúreste yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa da­ıyn ekendikterin bildirdi.

Sonymen qatar 27 qa­ra­shada, Qazaqstan, Ger­manııa jáne Aýǵan­stan delega­sııalary Qaýipsizdik Keńe­siniń Arrııa formýlasy boıynsha «Aýǵan­stan úshin serik­tester: Orta­lyq Azııa­daǵy qaýipsizdik pen damý­dyń ózara yqpaldastyǵy» taqyry­byn­da májilis ótkizdi. Atalǵan sharaǵa qatysýshylar aýǵan tarapyna ekonomıkalyq qoldaý kórsetý­diń mańyzdylyǵyna nazar bólý qajettigin sózge tıek etip, bul osy eldiń uzaq merzimdi qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna qol jetkizýdiń birden-bir joly ekendigin jetkizdi. Ortalyq Azııa elderiniń delegasııalary óz elderiniń Aýǵanstanmen uzaq merzimdi yntymaqtastyqty damytýǵa múddeli ekendigin jáne bul olardyń saıası jáne ekonomıkalyq múddelerine sáıkes keletinin alǵa tartty.

– Elimiz Afrıka el­de­ri­niń máselelerin de kó­te­­rý­di maqsat etken. Bul ba­ǵyt­­ta qandaı is-sharalar atqaryldy?

– Afrıkada beıbitshilik pen qaýip­sizdikke qol jetkizý – memle­ketimizdiń Qaýipsizdik Keńesin­degi jumysynyń basty baǵytynyń biri. Bul máseleni Elbasy elimizdiń BUU QK quramyn­daǵy besin­shi basymdyǵy retinde atap kórsetken bolatyn. Qazirgi tańda Qazaqstan Afrıka odaǵyna baıqaýshy memleket retinde qatysady jáne QK-niń Somalı/Erıtreıa bo­ıynsha komıtetiniń tóraǵa­sy re­tinde qurlyqtaǵy tatý­lyq pen beı­bitshilikti qalpyna keltirý maqsatynda halyq­aralyq is-qımyl­darǵa úles qosyp otyr. Aıta ketý kerek, Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibinde turǵan máse­le­­ler­diń 70 paıyzǵa jýyǵy osy Afrıkadaǵy shıele­nis­terge arnalǵan. Solardyń ishinde Sýdan men Ońtústik Sýdan, Ortalyq Afrıka Res­pýb­lıkasy, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy, Býrýndı, Malı, Lıvııa, Somalı sekildi birqatar memleket­ter­de­gi uzaqqa sozylǵan jáne shıe­leniske toly qaqtyǵystarǵa ji­ti kóńil bólingen.

Afrıkanyń bizdiń elden geo­gra­fııalyq alystyǵyna qaramastan, Qazaqstan delegasııasy osy máseleler bo­­­ıynsha Qaýipsizdik Keńe­si­niń jumysyna belsendi qaty­sady. Jyl basynan beri qa­zaqstandyq delegasııa Af­rıka máseleleri boıyn­sha Keńestiń qosalqy organ­darynyń, ásirese Soma­lı/Erıtreıa komıtetiniń sheń­berinde belsendi jumys at­qa­ryp keledi. Sonymen qatar atal­ǵan taqyryp boıyn­sha birqatar qa­rar­­lardy ázir­leý men kelisý ju­mysyna qatysyp, barlyq kez­desýler men konsýltasııa­lar­da sóz sóıledi. Keńes Chad kó­­li aı­maǵyna (Nıgerııa, Nı­ger, Ka­me­­rýn, Chad) jáne Sa­hel aı­­­ma­­ǵyna (Malı, Mav­rı­tanııa, Býr­­­kına-Faso) júzege asyr­ǵan eki dalalyq sapardyń, son­­­daı-aq Sýdan eline sarap­shy­­lar deń­geıindegi sapar­dyń nátı­je­leri Afrıkadaǵy ne­­gizgi problema­lar men jan­­jaldardyń túpki sebep­teri Orta­lyq Azııa men Aý­ǵan­stannyń prob­lema­l­aryna uqsas ekenin kórsetti.

Chad kóliniń alqabyna Qa­ýipsizdik Keńesi delegasııa­sy tuń­ǵysh ret issaparmen bardy. Biz muny BUU-nyń bitim­ger­lik kúshterin baqy­laý úshin emes, aımaqta qalyp­tasqan aýyr jaǵdaıǵa halyq­aralyq qoǵam­dastyq nazaryn aýdarý maq­satynda uıym­dastyr­dyq. Sebebi Chad kóliniń mańyn­daǵy memleketterde qaýip­sizdik, turaqty damý jáne gýmanıtarlyq kómek kórsetý máseleleri kúıip tur. Sapar qorytyndysy boıynsha, Keńes aımaqtyń problemalaryn sheshýge úles qosatyn tıisti qarar qabyldady.

Jalpy, Qazaqstan aı­maq­taǵy «Boko Haram» já­ne Sırııa men Irak­ta jeńilis taýyp, Afrı­kaǵa nazar aý­dar­ǵan basqa da terro­­rıstik jáne ekstremıstik uıym­dardyń tamyryna balta shabý úshin Afrıka odaǵynyń bastama­laryn, onyń ishinde terrorıs­ter­ge jáne transshekaralyq uıym­­dasqan qylmysqa qar­sy kúres jónindegi Sa­hel aı­maǵy bes memleke­tiniń bir­lesken kúshteriniń qu­rylýyn já­ne iske qosylýyn to­lyq­taı qoldap, QK-niń tıisti qa­­rar­laryn ázirleýge atsa­lysty.

Afrıkadaǵy qarýly qaq­ty­ǵys­tar­dyń aldyn alý úshin janjaldardyń túpki tamyrlaryn, onyń ishinde sý men jer resýrstarynyń tapshyly­ǵyn, kedeılik, jumyssyz­dyq pen saýatsyzdyqty joıý, ınfraqury­lymdy damytýdyń qajettigi anyq. Osy sebepten Qazaqstan Afrıkanyń shóleıt aımaqtarynda el­di mekenderdi aýyz sýmen qam­tamasyz etý sııaqty ınfra­qurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa belsene atsalysýda. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi Somalı­de «Gýrý Ýeın aýdanynda taza sý jáne sýǵa qaýipsiz qol jetkizýdi qamta­ma­syz etý» jáne «Io­hare aýdanyn taza sýmen qam­tamasyz etý» atty joba­l­ar­dy iske asyrý úshin 215 myń AQSh dol­laryn bólý týraly sheshim qabyldady.

Osymen ǵana shektelmeı, Qazaqstan Afrıkadaǵy BUU-nyń bitimgershilik operasııalaryna da tikeleı qatysýda. Atap aıtqanda, qazaqstandyq áskerı baqylaýshylar BUU-nyń «Batys Saharadaǵy re­ferendýmdy baqylaý ar­qyly beıbitshilikti qoldaý» jónindegi (MINURSO) mıssııasynda qyzmet etedi. Keler jyly bizdiń bitimgershiler bólimshesin taǵy bir BUU mıssııasyna engizý jos­parda bar.

Jalpy alǵanda, Afrı­kanyń erekshe zor áleýeti bar ekenin jáne aldaǵy ýa­qytta osy qur­lyq álem eko­no­mıkasynyń bas­ty qoz­ǵaltqyshy bolýy ábden múm­kin ekenin este saqtaý kerek. Bul áleýetti iske asyrý jáne Afrıkanyń qazirgi problema­laryn sheshý úshin barlyq múshe memleketter men BUU mekeme­leriniń úılesimdi is-qımyly talap etiletinin atap ótýimiz qajet.

– Elbasy N.Nazarbaevtyń byltyr qańtarda BUU Qaýip­sizdik Keńesine ar­na­ǵan saıası Úndeýinde jeti basymdyqty ata­dy. Solar­dyń biri – ıadro­lyq qarýdy tarat­paý. Osy ba­sym­dyq­tyń oryndalýy jónin­de aıtyp berseńiz.

– BUU-nyń 100 jyl­dy­ǵyna oraı ıadro­lyq qarýsyz álemge qol jetki­zý baǵy­­tynda birqatar jumystar atqa­ryl­­dy. Máselen, jappaı qyryp-joıý qarý­laryn taratpaý boıynsha Qaýip­siz­dik Keńesiniń 1540, 1718 jáne 2231 qararlaryn buljytpaı oryn­dap kelemiz. Sonymen qatar Iаdro­lyq qarýdan azat álem qurý týraly jal­py­ǵa birdeı deklarasııanyń, Iаd­rolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty men Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý shartynyń tıisti  erejeleri saqtalyp otyr. Qazaqstan jappaı qyryp-joıý qarýyn synaý saldarynan eń kóp zardap shekken memleketterdiń biri ekeni belgili. Elimiz tarıhı jaǵdaıdy eskere otyryp, KHDR-dyń Qaýipsizdik Keńe­siniń qararlaryn kóp már­te buzýy­na baılanys­ty týyndaǵan kezeń­de óz us­ta­ny­mynan bas tartpaıdy. Osy­­ǵan sáıkes Soltústik Ko­reıaǵa qatys­ty otyrysta biz­diń el Qaýipsizdik Keńesi­niń qa­rarlaryn qoldap daýys berdi.

Jalpy, BUU-nyń 100 jyl­­dyq mereıtoıyna oraı ıad­ro­lyq qarýdan azat álem qurý týraly bastama Qazaq­stan­nyń syrtqy saıasaty­nyń eń mańyzdy basymdyq­tary­nyń biri bolyp qala beredi. Bul máseleni BUU alań­ynda dáıekti túrde aıtyp oty­ramyz. 2015 jyldyń jeltoq­sanynda BUU Bas Assam­bleıasy Iаdrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý týraly jalpyǵa birdeı deklarasııany qabyldady. Bıyl Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý sharty (IаQTSh) maquldandy. Bul halyqaralyq kelisim bizdiń deklarasııamyzǵa demeý berip, ıadrolyq qarýdy jasaý, synaý, saq­taý, qol jetkizý jáne qoldaný múm­kin­dikterine túbegeıli túrde tyıym salý­dy kózdeıdi. Qazaqstan bul qujattyń ázirlenýine bel­sen­di túrde qatysyp, onyń qa­byl­­danýyna daýys bergen 122 memlekettiń qatarynda boldy.

Byltyr О́skemende ashyl­ǵan AEHA (MAGATE) Tómen baıytylǵan ýran banki  osy saladaǵy mańyz­dy tarıhı oqıǵa sanalady. Qazaq­stan árdaıym ıadrolyq qaýip­siz­dik jónindegi sammıtter týraly ıdeıa­ny belsendi qoldap, osy kúnge deıin uıymdastyrylǵan bar­lyq otyrystarǵa turaqty túrde qaty­syp keldi. Tór­tin­shi Iаdrolyq qaýipsiz­dik sammıtinde «Álem. XXI ǵa­syr» manıfesi barshanyń naza­ry­na usy­nylǵan bolatyn. Tómen baıy­tyl­ǵan ýran bankiniń saltanatty ashy­lý rásiminde qazaqstandyq tarap ıadro­lyq qaýipsizdik máselesi boıynsha eń joǵary deńgeıde kezdesýler ótkizý dástúrin qaıta jańǵyrtýdy usyn­ǵany belgili. Qazaqstan BUU alańynda barlyq múd­deli taraptarmen osy másele bo­ıynsha úılesimdi ózara áre­ket­testiktiń barlyq múmkin amaldaryn talqylap keledi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»