Adamzat tarıhynda naq jıyrmasynshy ǵasyrdaı ári uly, ári dúleı ǵasyr sırek kezdesken-aq shyǵar. Osynaý alapat ǵasyrda demografııalyq turǵydan alǵanda dál qazaqtaı shyǵyn kórgen halyq joq ekendigin jany jannatta bolǵyr bas demograf-ǵalymymyz Maqash Tátimov aǵamyz da árkez izerlep aıtyp otyrýshy edi. Halqymyzdyń sany ǵana eselep kemip qoıǵan joq, sapasy da quldyrady. Ásirese 1937-38 jyldardyń súrgini qazaqtyń aqyl-oıyna, zııalysyna kelgen ǵalamat zaýal boldy.
1915 jyly Ahmet Baıtursynov: «Álhámdýlla, 6 mıllıon qazaq barmyz!» dep shúkirshilik aıtatyn Alash qaýymy Uly Otan soǵysy aıaqtalǵan 1945 jyly óziniń demografııalyq eń tómengi shegine – 2 mıllıon 650 myńǵa oısyrap túsken eken. Taǵy da tabıǵı damý zańdylyǵy boıynsha 30 jylda keminde eki ese kóbeıýdiń ornyna eki ese artyǵymen kemip ketken. Al endi mundaı kepıet atqyr kesapattarda halyqtyń halyqtyq qasıetteri shaıqalmaǵanda qaıtpek?
Erterekte mynadaı bir áńgime estigenim bar edi: eger Fransııanyń, aıtalyq, eń myqty degen 50 memleket qaıratkerin, 50 fızıgin, 50 matematıgin, 50 áskerbasysyn, qysqasy, ár salanyń sorpa betine shyǵar elý adamyn joq qylyp jiberse, onda biraz ýaqytqa deıin Fransııa Fransııa bolýyn, memleket retinde ómir súrýin toqtatady, fransýzdar ulttyq kemeldiligimen qoshtasa turady. Osyndaı «az ǵana» shyǵynmen-aq Fransııa sııaqty alpaýyt eldiń ózin músápir keıipke túsirý múmkin bolsa, qazaq sııaqty uzyn-yrǵasy eki júz jyldyq otarlyq tepkide bolǵan sany az halyqty eldiginen aıyrý úshin ár saladan 10-15 azamattan «terip» áketý jetkilikti bolǵany ǵoı.
Qyzyl qýǵyn-súrginder ýaqtysynda bizdiń býyny jańa bekigen jas ulttyq ıntellıgensııamyzdyń tartqan taqsyretin, kórgen qorlyǵyn, baýdaı túsip, qyrshyndarynan qıylǵanyn oılaǵanda, osy qasaqana qastandyq emes pe eken dep eriksiz sekem alasyń. Qazaq zııalylarynyń dúrkin-dúrkin tolassyz qýdalanyp qııanat shegýinde áldebir sumdyq syr, zymııan qysastyq jatqan joq pa eken, áıtpese nege qaıta-qaıta... dep keýdege kúmán toltyrady ekensiń. «Sıla naroda v ego ıntellıgensıı» deıtin Chehov támsili de osyndaı sherli pikirge jeteleıtindeı.
HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi qazaq zııalylarynyń azamattyq, ıntellektýaldyq deńgeıi asa joǵary bolǵany jalpyǵa málim aqıqat. Keńestik shyǵysta túrki halyqtarynyń ishinde qazaq zııalylary eń myqtysy bolǵandyǵyna eshkim talasa qoımas. «Bizdiń Álekeńmen (Álıhan Bókeıhan bolar) eki saǵat sóılesýge jaraǵan Lenın de sabaz eken!» deıtin sózdiń shyǵýy da sol myqtylyqtan ǵoı. Osy degdar parasat ıelerine, qazaqtyń aqyl-oıynyń qaımaǵyna kelgen zaýal asa qatty bolýy, arystarymyzdy shetinen jýsatyp ketýi qarapaıym halyqtyń ózin de ábden úrkindi, zapys qylyp shoshyndyryp tastaǵan-dy. Álbette mundaı jaǵdaıda elde – ıe, jerde kıe qalmaıtyny belgili. Keńestik zalym saıasattyń kózdegeni de, kóksegeni de osy bolsa kerek. Osyndaı zulym pıǵyldan saıası zulmatqa ulasqan qazaqtyń qaımaǵyn sypyrý naýqany asa qarqyndy júrgizilýiniń astarly sebebi de sol demeske áddimiz joq.
Qyzyl úkimet 1929 jyldan bastap burynǵy Alashorda qaıratkerlerine shúılikti. Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov syndy naǵyz Alash arystary alastaldy nemese jer aýdarylyp sottaldy, belsendi ómirden shettetildi. Al ejovshınanyń qylyshynan qan tamǵan 1937-38 jyldary atylǵandardyń kóbi bolshevıkter. Osy rette adamnyń janyn túrshiktiretin oqıǵa – 1938 jyldyń 25 aqpanynan 13 naýryzǵa deıin Almatyda 631 adamnyń atylýy. Bul qazaq úshin – azaly aqpan, nalaly naýryz. Qyzyl saıasattyń osy qandyqol qylmysy aıaýly azamat Sanjar Orazuly Jandosovtyń izerleýimen, «Ádilet» qoǵamynyń yjdaǵattaýy arqasynda Máskeýden aldyrǵan qundy qujattar negizinde anyqtalyp, áshkerelengen bolatyn. Kún saıyn orta eseppen 43 adamdy atyp otyrǵan. Sóıtip qandy qasapty «stahanovtyq» ekpinmen on bes kúnde aıaqtap shyqqan. Osy kezde mundaı zulmatty qasap boıynsha Qazaqstan boıynsha qyzý qarqynmen júrgizilip jatqan bolatyn. Bulardyń bári tikeleı Máskeýdiń pármenimen, KSRO Joǵarǵy soty áskerı kollegııasy kóshpeli sessııasynyń úkimimen atylǵan adamdar. Osynshama qazaq zııalysyn typ-tıpyl etip, qanǵa bóktirip qasap jasaý úshin Ortalyq bir ǵana ókilin, dıvvoenıýrıst Gorıachevti jiberýdi ábden jetkilikti dep tapqan.
Jendet jelkesin qıǵan 631 adamnyń 80 paıyzǵa jýyǵy qazaq zııalylary. Aıtalyq 1938 jyldyń 25 aqpanynda S.Aspandııarov, Q.Jubanov, T.Júrgenov, U.Qaramanov, S.Meńdeshev, S.Seıfýllın, I.Qabylov, B.Maılın, J.Shanın, 27-si kúni Z.Temirbekov, 28-i kúni O.Jandosov, 3 naýryz kúni M.Masanshı, A.Rozybaqıev, Á.Dosovtar atylǵan.
Osydan 80 jyl buryn qazaq halqynyń zııalylaryna kelgen qandy qyrǵyn osylaı jalǵasa bergen. Ult qaımaǵyn sypyrǵan osy qyzyl qylmysqa búgingi urpaqtyń qarǵystan basqa aıtary joq.
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»