Halyqqa asqaq rýh kerek

Bul jóninde Elbasy pragmatızmge qatysty oıynda kóz­qa­rasyn ashyq bildiredi. «Prag­matızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshyldyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy má­de­­nıettiń belgisi – orynsyz sán-sal­tanat emes. Kerisinshe, us­tam­dy­lyq, qanaǵatshyldyq pen qa­ra­paıymdylyq, únemshildik pen oryn­dy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi.

Naqty maqsatqa jetýge, bi­lim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kásibı turǵydan jetilý­­ge basymdyq bere otyryp, osy jol­da ár nárseni utymdy paıdala­ný – minez-qulyq pragmatızmi degen osy».

Mine, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqa­lasynda ózge kóptegen má­se­lelermen qatar, bolashaqta qa­zaq ulty qandaı bolýy kerek, ne­ge umtylýymyz qajet degen suraq­tar­ǵa baıypty jaýaptar aıtylady.

Qazaq eli myqty memleket bolý úshin – birtutas ult bolý­ǵa qadam basýy qajet. Bá­se­kege qa­­bi­lettilik, ulttyq bire­geı­likti saq­taý, bilimniń saltanat qurýy, sa­nanyń ashyqtyǵy má­se­­leleri ke­ńinen qozǵalady. Osyn­daı keleli jaılardy aıta ke­lip, El­basy taıaý jyldardaǵy min­det­ter degende, aldyńǵy kezekte qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn júrgizý kerektigin qoıady.

Nege?

Munyń basty bir jaýaby, biz­dińshe, mynada. Tarıhtyń shyn­dyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy. Anyǵynda, biz otarlanǵan, otar­shy­ldyq ezgige túsken halyqpyz. Kezinde keńestik dáýirde «Qazaq­stan­nyń Reseıge óz erkimen qo­sy­lýynyń 250 jyldyǵy» dep aı­tylyp, jazylyp, úlken me­re­kelik is-sharalar boldy. Kóp­te­gen aqyndar óleńder jazdy, kóp­tegen prozalyq shyǵarmalar dúnıege keldi. Al aqıqatyna kel­gende, qazaq dalasyn Reseı ım­perııasynyń otarlaýynyń 250 jyldyǵy edi. Áıgili jazýshy Muhtar Áýezov kezinde «Zar za­man» aqyndary dep ataǵan aqyn­­dardyń tarıh tolqynyna ke­lýi beker emes bolatyn. Otar­shyl­dyqtyń basty maqsaty – jerdi, sýdy, búkil baılyqty tartyp alý. Halyq ataqonysynan, shuraıly jerinen aıyrylyp jatsa, nege zarlamasqa?! Nege «zar zaman» aqyndary tarıh betine shyqpasqa?!

Sol sııaqty otarshyldyq ezgi halyqtyń sana-sezimine ózgerister ákeldi. At ústindegi batyr halyq­tyń minez-qulqy ózgerdi, maı­dalan­­dy, usaqshyldyqqa aınaldy. Abaı aıtqandaı: «Eldiń ishi Tobyqty, kóp pysyqqa molyqty». «Pysyq» degen kim dese, oǵan da Abaı tamasha jaýap beredi. Bireý­di bireýge jamandasa, qalaǵa aryz ta­sysa, ar oılamaı, paıda oılasa, ulyq aldynda shybyndaǵan at sııaqty jaǵympazdanyp basyn ústi-ústine shulǵysa, taǵy bas­­qa bolyp jalǵasa beredi. «О́ti­rik, ósek, maqtanshaq, Erin­shek, beker mal shashpaq». Munyń bá­ri zaman týǵyzǵan jaǵym­syz minez-qulyqtar bola­tyn. Ási­rese, otarshyldyq zama­nyn­­­da óristep ketti. Bılik ja­saý­­shylarǵa bul kerek boldy. Mas­kúnemdik, araq degen pá­le burynǵy babalarymyzdyń tur­­­mys-saltynda bolyp pa edi. Otar­shyldyq zamanynda óz bı­li­gimiz ózimizde bolmady. Bul ba­ǵyt keshegi keńestik dáýirde de jalǵasty. Ult degen ataýdy joıyp, bárimiz «sovet halqy» bolamyz degen kezder de qylań bergen.

Mine, Táýelsizdigimizdi aldyq. О́zimizge ózimiz keldik. Saıası-eko­nomıkalyq jaǵdaıymyzdy beke­m­dedik. Osy rette bizdiń endi otarsyzdanýǵa bet alýymyz kún tártibine shyqty. Otar­syz­danýdyń eń bastysy – oı-sa­na­nyń otarsyzdanýy. Bireýge degen táýeldilik, quldyq minez-qulyq­tan arylý, oı-sananyń azat­tyǵy. Bul jóninde Elbasynyń óz eńbekterinde jetkize aıtty.

«Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady», «Qazaqtyń ulttyq rýhy onyń erliginde jatyr», «Namyssyz azamat ózge­ler­diń túgili óziniń kósegesin de kógerte almaıdy», «Búgingi qazaq qaýymyna asa qajet nár­se – ózimizdiń namysshyldyq dás­tú­rimizdi damytý», «Kez kelgen halyqqa bárinen buryn asqaq rýh kerek», «Boıymyz da, oıymyz da azat bolsyn», «El bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolýy kerek» – dep keletin tereń paıymdy oı-tolǵaýlar qazirgi árbir azamattyń jan-júreginen berik oryn alyp jatsa, qanekı.

Bizdińshe, Elbasy aıtyp otyr­ǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» máselesi osyndaı qajettilikten – jańa zaman ta­la­byna saı ózgerýden, jańa­rý­dan týyndap otyr. Ol úshin tiliniń tazalyǵyn, durys dybystalýyn, qunaryn saqtaǵan, týǵan eliniń tarıhyn, ólke tarıhyn jaqsy biletin, jaqsy dás­túr-saltyn damytqan, bilimdi, bá­­se­kege qabiletti ult bolýymyz kerek. Biz Táýelsizdigimiz óz qolymyzǵa tıgen zamanda en­di bir ulttyń kóleńkesinde qa­l­ǵan, kóleńkesinen shyǵa almaıtyn dármensiz ult bolýǵa tıisti emes­piz. Japon halqy, aǵylshyn hal­qy, basqa da halyqtar álemde daralanyp, ózindik ulttyq kodymen, mentalıtetimen kórinetin bolsa, biz de ózindik ulttyq dara­ly­ǵymyzben tanylýymyz qajet. Ol úshin ulttyq bolmysymyzdy, rýhymyzdy jańarýǵa tıistimiz.

Al jańarýymyzdyń bir sharty – jazýymyzdy ýaqyt ta­la­by­na saı ózgertý bolyp taby­la­dy. О́zge ulttyń áser-yq­pa­lynda, shylaýynda qal­maı, qa­zaq tiliniń dybystyq erek­she­lik­terin saqtaıtyn latyn ár­pi­ne negizdelgen qazaq jazýyn qa­lyptastyrý – ýaqyt talaby. Lat­yn qarpi bir ulttyń men­shi­­gindegi qarip emes. Latyn tili – óli til. Biraq onyń tańbasy, qar­pi dúnıejúziniń kóptegen ha­lyqtarynyń jazýyna aınalyp otyr. Praktıkalyq órisi keń. Son­dyqtan aldymen qazaq ja­zýy­nyń latyn grafıkasyna kóshý qa­jettiligin bajaılap túsi­nýi­miz ke­rek tárizdi. Oımyzdy túıin­desek, qajettiliktiń máni nede?

Birinshiden, otarsyzdaný. Iаǵnı otarshyldyq kezeńde bat­pandap kirgen óktemdikten, jo­syq­syzdyqtan birte-birte arylý. Bul rette qazirgi jazýymyz qazaq tiliniń jazylý, dybystalý erekshelikterin barynsha dál saqtap, qyzmet jasap tur deı almaımyz.

Ekinshiden, qazaq tiliniń ózi­ne tán dybystaryn dál beıneleý, sol arqyly tilimizdiń aı­tylý, dy­bystalý áýezdiligin bir­te-birte qalpyna keltirý jaıy. Shyn­dyǵyna kelgende, bul óte kúr­deli másele. Qazirgi ýa­qyt­ta qa­zaq tili óziniń aıtylý áýezd­ili­ginen, kórkemdiginen aıyrylyp bara jatqany sózsiz.

Úshinshiden, álemdik órke­nı­et­ke joldyń ashylýy. Bul jó­ninde Elbasy: «Latynshaǵa kóshý­diń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty» dep jazdy.

Tórtinshiden, qazaq tilin meń­gerýdi jeńildetedi. Iаǵnı shetel­dik­ter buryn qazaq tilin úırenýge kırılısa qarpi arqyly keletin bolsa, endi ózderine jaqyn, kózde­rine qanyq latyn grafıkasy arqyly tikeleı keledi.

Besinshiden, latyn qarpindegi qazaq jazýyna kóshýimiz álde­kim­niń óktemdigimen, buıry­ǵymen júzege asyp jatqan joq. Bul Táýelsiz Qazaqstannyń shırek ǵasyr ótkendegi táýelsiz sheshimi, halyqtyń tańdaýy.

Qazaq jazýynyń latyn gra­f­ıkasyna kóshýdiń jaýap­ty­ly­­ǵy jóninde fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, tilshi ǵalym Álimhan Júnisbek óte jaqsy pikir bildiredi. Ol latyn qarpine kóshýdiń qıynshylyǵy qazirgi bizdiń qoldanyp júrgen álipbıimiz qazaqtyń tól álipbıi emes, orys tilimen aralasyp ketkenin aıtady. Munyń ózi úlken kedergiler týyndatady. Qazaq jazýyna tek tańba aýystyrý ǵana emes, túbegeıli reforma kerek ekenin, ol reforma úsh máseleni dybys, álipbı jáne emle erejesin birdeı qamtıtynyn alǵa tartady.

Ǵalymnyń sózinde úlken mán bar. Álipbı jasaý – bul áripterdi tańbalaı salý ǵana emes. Álipbı qazaq tiliniń dybystaryn dál beıneleý qajet. Munyń ońaı emestigi qazirgi búkilhalyqtyq tal­qylaý kezinde aıqyn kórinip otyr. Elbasyna usynylǵan birin­shi nusqada dıgraftarǵa basymdyq be­rilse, ekinshi nusqada «bir dy­bys-bir árip» prınsıpine basym­dyq berilgen.

Latyn álipbıine kóshý máse­le­si týraly áli de tyń, ári batyl usynystar aıtylýda. Latyn álip­bıine kóshý aldyńǵy kezekte qazaq halqyna qajet. Muny halyq jaq­sy bilýi, sezinýi tıis. Son­dyq­tan da kóp qıyndyqtar men kedergilerdiń bolatynyn, biraq ony jeńip shyǵa otyryp, óziniń baǵyt-baǵdaryn anyqtaıtynyn halyq jaqsy bilýi kerek. Bul aıtar aýyzǵa jeńil bolǵanymen, tó­zimdilik pen iskerlikti, júrektiń batyl­dyǵyn qajet etetin kúrdeli ju­mys. Sondyqtan da Elbasy bul jumysty baıypty, ret-reti­men, úlken daıyndyqpen júzege asy­rýdy arnaıy tapsyrady. Qazaq ultyn syılaıtyn, olarmen ózin taǵdyrlas sanaıtyn, yn­­ty­maq, birlikti kózdeıtin ózge ult ókilderi halyqtyń bul batyl qa­damyna syılastyqpen, túsi­nis­tikpen qaraıdy dep bilemiz.

Meniń basty tilekterimniń biri – qazaq latyn jazýynda til dybystary aıtylýda tól, baı­yrǵy qalpyn, áýezin saq­ta­sa eken deımin. Soǵan múm­kin­dik­ter ashylsa eken dep qalaı­myn. Árıne, búgingi jazýda biz­diń jet­ken jetistikterimiz mol. Ta­rı­hty, ótken jolymyzdy joq­qa shyǵarmaımyz. Biraq til dy­bystarynyń aıtylýy men ja­zylý túr­inde ózgeshelik bol­ǵan­dyqtan, edáý­ir másele týǵy­zyp, tipti qazirgi ja­stardyń sóı­leý tiline keri áse­rin tıgize bastaǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Qazaq tiliniń áýezdi, úndi sózderin jazylý qal­py­men aıtyp qatańdandyryp jiberip júrgender qatary qazirde mol. Bul rette uly jazýshy M.Áýezovtiń bir kezderi óziniń ataqty «Qarakóz» pesasynyń ataý­yn aıtylý qalpymen «Qara­góz» dep jazǵanyn, solaı dep ja­zý­ǵa usynys bildirgenin aıtyp ótýimiz kerek. Uly jazýshy neden saqtandy? «Qarakózdiń» «k» árpimen jazylýymen baılanysty keıingi jastardyń soǵan oraı qatań «k» dybysymen aıtýynan, soǵan daǵdylanýynan saqtandy. Jańa álipbı oqylýda qazaq tiliniń ózine tán áýezin saqtasa deımiz.

Sámen QULBARAQ, fılologııa ǵylymdarynyń doktory