Tranzıttik áleýetti tıimdi paıdalaný qajet

Qytaı memleketiniń saıası júıe­sindegi erekshelikti Sı Szınpınniń kóshbasshylyq róliniń kúsheıe túsýiniń ujymdyq basqarýmen jáne bıliktiń aýysýynyń mindettiliginiń ushtasýy dep esepteýge bolady. Avtorıtarlyq júıe demokratııanyń prınsıpterin túbegeıli, strategııalyq maqsattaryn oryndaý jolyna paıdalanýda. Sebebi búgingi basshylyq ıadrosyn aýystyrýǵa tıisti jańa býynǵa kiretin jas lıderler korpýsy qazirdiń ózinde belgili. Sı Szınpınniń ózi de osyndaı kúrdeli, uzaq daıyndyq jáne tárbıe jolynan ótken bolatyn. Bıliktiń negizgi satylarynan ótken, tájirıbe jınaq­taǵan jáne sapaly kásiptik bilim alǵan kadrlardyń bılikke kelýi Qytaıdyń qazirgi qarqyndy damýynyń sebebiniń biri ekendigin aıtý jón. Saıası elıtany tárbıeleýdiń osyndaı tıimdi úlgisinen tálim alý abzal.

Qytaı basshylyǵy Qazaqstan­men belsendi baılanystar jasaýǵa múddelilik tanytyp keledi. Táýelsizdik jyldary Qytaı basshylary Szıan Szemın, Hý Szıntao jáne Sı Szınpın Qazaqstanǵa 8 ret resmı saparmen kelse, Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaev Qytaıǵa 13 ret sapar jasaǵan. Úkimetaralyq qatynastar júıeli jolǵa qoıylǵan deýge bolady. Osyndaı tyǵyz baılanystar nátı­jesinde eki eldiń arasyndaǵy saýda kólemi 2017 jyly 18 mlrd AQSh dollary bolyp, bir jylda 37 paıyzǵa ósken. Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy sheńberinde quny 10 mlrd dollar bolatyn 51 joba iske asyrylýda. Olar qýat resýrstaryn óndirý, mashına jasaý, qurylys materıaldaryn óndirý, ınfraqurylymdy jetildirý t.b. salalar. Uzyndyǵy 7600 shaqyrym bolatyn Qazaqstan – Qytaı munaı-gaz qubyry eki jaqtan 8000 adamǵa jumys berip otyr. Qazaqstan Qytaıǵa tabıǵı gaz eksporttaýdy jylyna 5 mlrd sharshy metrden 10 mlrd sharshy metrge ósirmek. Ortaq múddelilik arqasynda zamanaýı alyp qurylystar Atasý – Alashańqaı munaı qubyry, Batys Eýropa – Batys Qytaı avtomagıstrali iske qosyldy. Bul joldyń 2,3 myń shaqyrymǵa jýyǵy Qazaqstannyń 5 oblysyn basyp ótedi. Qytaıdyń munaıǵa suranysy ósken saıyn onyń Qazaqstanǵa qyzyǵý­shy­lyǵy arta túsýde. Qazir Qytaı munaı kompanııalarynyń elimizdiń batys óńirlerindegi munaıdy óndirýdegi úles salmaǵy 23 paıyzdan asty. Shyǵys Qazaqstanda Aqtoǵaı ken-baıytý kombınaty óz merziminde, sapaly iske qosyldy.

«Bir beldeý – bir jol» strategııalyq baǵdarlamasy sheńberinde Qazaqstannyń Qytaı úshin tranzıttik mańyzy arta túsýde. Qytaı – Eýropa baǵyty bo­ıynsha júk tasqyny Lıanıýngan qala­sy­­­nan bastalyp qazaq jeri arqyly Eýropa­­­­nyń iri qalalaryna jetkiziledi. Zama­naýı tas joldar salýda Qytaı álemdik lı­der­ge aınaldy. Qytaı jol qurylysshy­lary 1 saǵatta 750 metr sapaly tas jol sala alady. Jańa avto­trassanyń qyzmet kórsetý merzimi – 25 jyl. El­degi barlyq júrdek trassalar sońǵy 20 jylda salyndy. «Qytaıdyń jol ǵaja­ıybyn» úırenýdiń paıdasy zor bolar edi. Qytaıda 2015 jyly 43 saǵat­ta Beıjińdegi 6 jolaqty jańa avto­kópir salynyp, paıdalanýǵa berilýi álemdik qurylys tarıhynda teńdessiz oqıǵa boldy. Mundaı úlgilerdiń Qazaqstan­nyń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa kómegin tıgizeri anyq. Kórshiniń ozyq tájirıbesinen úırený paryz. Qytaımen tyǵyz ekonomıkalyq qatynastardyń ornyǵýy osy eldegi 2 mıllıonǵa jýyq qandasymyzben baılanystarymyzdy jaqsartýǵa kómektesetini anyq. Qytaıdaǵy qazaq dıasporasynyń saıası-áleýmettik quqyqtarynyń qorǵalýy, olardyń óz erikterimen Qazaq­stan­ǵa oralýy máseleleriniń sheshilýi eki eldiń strategııalyq áiriptestigi týraly kelisimshart sheńberinde ońtaıly sheshiledi. Qytaı qazaqtarynyń ana tilin saqtaýy, ulttyq mádenı úlgilerin damyta alýy Qazaqstan – Qytaı qatynas­tarynyń jandanýy barysynda durys iske asady deýge negiz bar.

Qytaıdyń jahandyq saıasattaǵy bedeliniń artýy onyń ekonomıka­daǵy jetistikteriniń nátıjesi ekendigi daý­syz. Ol orta joǵary damý qarqy­nyn saqtaýda. 2017 jyly Qyta­ıdyń jalpy ishki ónimi 2016 jylǵa qara­ǵanda 6,9% ósti. Qazir bul kórsetkish 12 trıllıon dollarǵa jetti. Álemdik ekonomıkanyń 15%-yn Qytaı óndirýde. Osy jetistikterdiń barlyǵy Qytaı basshylyǵynyń ishki resýrstardy tıimdi paıdalanýynyń, ınnovasııa­lyq ózgeristerdi eldiń erekshelikteri­men ushtastyrýynyń, qoǵamdy durys qaıta qurý men reformalaý arqasyn­da múmkin boldy.

Saıyn BORBASOV,

saıası ǵylymdar doktory, professor