Teńdeı damýdyń tetikterin qarastyraıyq

Elimizdiń óńirlik deńgeıdegi sáıkessizdikteri týraly Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaq­stan óz damýynda aıtarlyqtaı tabys­tar­ǵa qol jetkizdi. Ekonomıkanyń kó­le­mi 2 ese ósti. Búgingi kúni Qazaqstan TMD elderi arasynda ishki jalpy ónimniń (IJО́) kólemi boıynsha Ýkraınadan basyp ozyp, Belarýsten 2,5 ese jáne О́zbekstannan 4 ese asyp túsip, senimdi ekinshi oryndy ıelendi. Eko­no­mıkaǵa 140 mlrd. dollardyń tikeleı sheteldik ınvestısııalary tartyldy. Mundaı tabystarǵa memlekettiń da­mýy­nyń durys tańdalǵan strategııa­sy­nyń, saıası jáne áleýmettik turaq­ty­lyqtyń, qoǵam ishindegi beıbitshilik pen kelisimniń arqasynda qol jetkizildi. Eldiń ekonomıkasynyń ósýimen qatar, Qazaqstannyń barlyq óńirleri de serpindi damyp keledi. Sońǵy 10 jyl ishinde jalpy óńirlik ónim ortasha eseppen 4,5 ese, al Astana, Almaty qalala­ryn­da, Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda ob­lystarynda 6-8 ese ósti. Respýblıka aýmaǵynyń kólemin, óńir­ler arasyndaǵy tabıǵı jáne re­sýrs­tyq erekshelikterdi eskersek, bul elimiz úshin óte mańyzdy. Sondyqtan óńir­lerdiń tepe-teńdikpen damý máse­le­leri el basshylyǵynyń únemi nazarynda bolady. Naryq jaǵdaıyna kóshkennen keıin básekege qabiletti óndiristeri bar, ınfraqurylymy men qyzmet kórsetý sektory damyǵan óńirler ınvestısııalar, jańa tehnologııalar men qosymsha eńbek resýrstary arqasynda qarqyndy damý úshin jańa serpin aldy. Sonymen birge, mundaı faktorlardyń deńgeıi jetkiliksiz óńirler baıaý damyp keledi. Nátıjesinde óńirler arasynda damý deńgeıi boıynsha belgili bir sáıkes­siz­dikter qalyptasty, al olardy eskermeý múmkin emes. Búgingi kúni eldiń IJО́-siniń jar­ty­sy (47%) 4 óńirge tıesili (Astana jáne Almaty qalalary, Atyraý jáne Qara­ǵan­dy oblystary). Bul rette Aqmola, Qyzylorda, Jambyl jáne Soltústik Qazaqstan sııaqty oblystar IJО́-niń tek 11,5%-yn ǵana qalyptastyrady. Jalpy óńirlik ónimniń (JО́О́) jan ba­syna shaqqanda eń joǵary deńgeıi Aty­raý, Mańǵystaý oblystarynda, Astana men Almaty qalalarynda baıqalady. Eger, 2010 jyly jan basyna shaqqanda JО́О́ respýblıka boıynsha ortasha eseppen 9 myń AQSh dollaryn qurasa, Atyraý oblysynda – 36,5 myń, Mańǵystaýda – 19,7 myń, Almaty qalasynda – 19 jáne Astanada 18 myń dollar boldy. Bir jaǵynan, mundaı kórsetkishter qýantady, óıtkeni keıbir jekelegen óńirler JО́О́-niń jan basyna shaq­qan­daǵy deńgeıi boıynsha Ortalyq Eýropa memleketteriniń jáne «Azııanyń jolba­rys­tary» dep atalatyn elderdiń kór­set­kishterine qol jetkizgen. Alaıda, JО́О́-niń deńgeıi edáýir tómen óńirler de bar (Aqmola, Almaty, Jambyl, Sol­tústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaq­stan oblystary). Bul, óz kezeginde, ha­lyqtyń jumyspen qamtý jáne tabys­tarynyń deńgeıine yqpal etedi, turǵyn­dar­dyń neǵurlym damyǵan óńirlerge kóshýine sebep bolady. Sondaı-aq, sáıkessizdikter óńirler­diń ishinde de kezdesetinin atap ótken jón. Mysaly, Atyraý, Aqtóbe, Mań­ǵys­taý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda negizinen munaı-gaz ón­di­rý ónerkásibi damyǵan, al shaǵyn bıznes pen qyzmet kórsetý sektory kenjelep qalǵan. Soltústik oblystarda (Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan) aýyl sharýashylyǵy basymdyqpen damysa, alaıda agroónerkásip kesheniniń áleýeti áli tolyq paıdalanylmaıdy. Osynyń bári óńirlik problema­lar­dyń júıeli sheshimin talap etedi. Bul baǵytta 2006 jyly qabyldanǵan Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi aýmaqtyq damýynyń strategııasy alǵashqy baǵdarlamalyq qujat bolyp tabylady. Memlekettik basqarý júıesin naqty aıqyndap, ekonomıkanyń mańyzdy sek­to­rlaryn ulttyq holdıngter men kom­panııalar arqyly memlekettik retteýdiń arqasynda birqatar óńirlik problemalar sheshildi, aýqymdy ınvestısııalyq jobalar iske asyryldy. Osy oraıda, Shar – О́skemen, Hromtaý – Altynsarın, Qorǵas – Jetigen temir jol jelilerin, Almaty – Astana, Batys Qytaı – Batys Eýropa avtomobıl joldaryn, metallýrgııa, energetıka, munaı jáne gaz tasymalyndaǵy iri jobalardy atap aıtsaq ta jetkilikti. Sondaı-aq, óńirlik aıyrma­shy­lyqtardy teńestirý úshin memleket tarapynan óńirlerge qarjylyq kómek kórsetiledi, jyl saıyn sýbvensııalar men transfertter tú­rin­de 1,5 trln. teńgeden asa kólem­de qarjy bólinedi. Sonymen birge, azamattarǵa turatyn jerine qaramastan beriletin negizgi áleýmettik qyzmetterdiń deńgeıin teńestirý úshin áleýmettik salada da belsendi sharalar qabyldanýda. Tek sońǵy jyldar ishinde «100 mektep, 100 aýrýhana», mektepke deıingi bilim berýdi damytý, aýyldar men eldi mekenderdi ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý jáne t.b. baǵdarlamalar iske asyryldy. Tutastaı alǵanda, Táýelsizdik jyl­da­ry ishinde bilim berýdi qarjylandyrý 13 ese, densaýlyq saqtaýdy qarjy­lan­dyrý 22 ese ósti. 700-den astam mektep, 650 den­saý­lyq saq­taý nysanda­ry salyndy, 200 bala­baq­sha men 4,5 myń shaǵyn or­talyqtar ashyl­dy. Bar­lyq óńirlerde úsh aýysymda oqytý prob­lemasy sheshildi, mektepterdi kompıýterlendirý aıaqtaldy. «Qazaqstan-2020» Strategııalyq jos­paryn júzege asyrý bastalysymen biz Elbasynyń aǵymdaǵy jylǵy 28 qańtarda Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jáne eldiń 2020 jylǵa deıingi aýmaqtyq-keńistik damýynyń boljam­dy syzbasynda aıqyndalǵan óńirlik damýdyń jańa mindetterin sheshýge kiristik. Qazirgi ýaqytta óńirler ekonomı­ka­syn neǵurlym ońtaıly jáne tıimdi uıymdastyrý, qorlardy barynsha paıdalaný, básekege qabiletti artyqshy­lyq­tarymyzdy kúsheıtý, jańa óndirister, onyń ishinde joǵary tehnologııalyq óndiristerdi qurý arqyly ekonomıkany ártaraptandyrý óńirlik saıasattyń negizgi mindetteri bolyp tabylady. Osy maqsatta birqatar memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar qabyldandy. Bu­lar, aldymen, ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý, halyqty jumyspen qamta­ma­syz etý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, aýyz sý baǵdarlamalary, sondaı-aq óńirlik sáıkessizdikterdi meılinshe azaıtýǵa baǵyttalǵan bilim berý men densaýlyq saqtaýdy odan ári damytý baǵdarlamalary. Atalǵan baǵdarlamalardy júzege asyrý arqyly óńirler ekonomıka­synyń qarqyndy ósýi qamtamasyz etiledi, ha­lyqtyń ómir súrý deńgeıi ar­ta­dy jáne jaǵymsyz kóshi-qon deńgeıi tómendeıdi. 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Boljamdy syzbaǵa sáıkes damýy tómen óńirlerde JО́О́-niń joǵary ósimi kú­tilýde. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 2020 jylǵa qaraı JО́О́-niń ósimi 2009 jyldyń deńgeıimen salys­tyr­ǵanda, naqty kólemi 238%, Sol­tústik Qazaqstan oblysynda – 208%, al neǵurlym damyǵan óńirlerde 145-180% quraıtyn bolady. Alaıda, óńirlik deńgeıdegi sáıkes­sizdikterdi tolyq joıýdyń múmkin emestigin atap aıtqan jón. О́ıtkeni olardyń negizinde obektıvtik sebepter bar: tabıǵı-klımattyq erekshelikteri, shıkizat qorynyń bolýy, óńirdiń kóliktiń kúre joldaryna jaqyndyǵy, halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy jáne t.b. Son­dyq­tan sáıkessizdikterdi barynsha azaıtý maqsatymen óńirlerdiń áleýetin ashý úshin jaǵdaılar jasaý basty mindetimiz bolyp tabylady. Bul turǵydan, al­dy­men, óndiristik bazasy, ınjenerlik, aq­pa­rattyq jáne áleýmettik ınfraqu­ry­lymy jetkilikti damyǵan, sondaı-aq bilikti kadrlar shoǵyrlanǵan qalalardyń áleýeti zor. Taldaý kórsetkendeı, Astana men Almatynyń ekonomıkasynda qyzmetter kórsetý, saýda, ǵylym-bilim berý jáne ınnovasııalyq qyzmet salalary basym­dyqqa ıe, bul atalǵan qalalardyń damý­dyń keıingi ındýstrııalyq kezeńine kóshkenin dáleldeıdi. Bul rette Qazaqstannyń basqa da kóptegen qalalarynyń postındýstrııa­lyq úlgidegi ekonomıkanyń negizin qa­lyp­tastyrý úshin múmkindikteri bar. Bul baǵyttaǵy jumysty jandandyryp, nátıjelilikpen júrgizý qajet. Osyǵan baılanysty ekonomıkalyq resýrstardy jáne eńbek resýrstaryn «ósý beldeýinde», ıaǵnı iskerlik belsendiligi joǵary jáne irgeles aýmaqtardyń serpindi damýyn qamtamasyz ete alatyn óńirlik ortalyqtarda shoǵyrlandyrý óte ózekti bolyp otyr. 2020 jylǵa deıingi Boljamdy syz­baǵa sáıkes Astana, Almaty, Aqtóbe jáne Shymkenttiń tóńireginde iri qala­lyq aglomerasııalardy damytý josparlanyp otyr. Basqa da oblystyq qalalar óz óńir­le­ri úshin aglomerasııany qalyptasty­ra­tyn ortalyqtar retinde qarasty­ry­lý­da. Mysaly, Qaraǵandy tóńireginde óner­kásiptik úlgidegi aglomerasııa qa­lyp­tasty, oǵan Temirtaý, Shahtınsk, Saran, Abaı qalalary kiredi, jalpy hal­qynyń sany – 800 myńnan astam adam. Budan basqa, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes júrgiziletin reı­tıng­tiń nátıjeleri boıynsha oblys­tar­dyń ishinde «ósý núkteleri» bolyp tabylatyn 70-ke jýyq qalalar men aýdandar anyqtaldy. Mysaly, Aqmola oblysynda bul – Kókshetaý, Stepnogor qalalary, Býrabaı men Zerendi aýdan­dary, Qostanaı oblysynda – Qostanaı, Rýdnyı, Lısakov qalalary men Taran aýdany, Soltústik Qazaqstan oblysynda – Petropavl qalasy, Taıynsha men Ǵ.Músirepov aýdandary, Almaty obly­syn­da – Taldyqorǵan, Qapshaǵaı qala­la­ry, Ile men Qarasaı aýdandary. Mundaı qalalar men aýdandar ár oblysta bar. Olardyń áleýetin aýmaqtardy damytý baǵdarlamalary sheńberinde barynsha paıdalaný kerek. О́ńirlerdiń damý deńgeıin teńdestirý úshin Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasynyń yqpaly zor dep esepteımiz. Bul baǵytta alǵash­qy nátıjeler de bar. Bir jarym jyl ishinde 914 mlrd. teńge somaǵa 227 obek­tiler iske qosyldy, 30 myńǵa jý­yq jańa turaqty jumys oryndary qu­ryl­dy. Jyldyń sońyna deıin 617 mlrd. teńge somaǵa taǵy 129 nysan paı­dalanýǵa beriledi, 14,5 myń jumys oryn­dary ashylady. Sonymen birge, osy baǵdarlama sheńberinde jumys kú­shin qajet etetin óndiristerdi negizinen eńbek resýrstary kóp shoǵyrlanǵan óńirlerge ornalastyrý qajet, al joǵary tehnologııalyq, ınnovasııalyq óndiris­terdi ǵylym-bilim berý bazasy damyǵan, bilikti eńbek resýrstary shoǵyrlanǵan óńirlerde ornalastyrǵan durys. Údemeli ındýstrııalandyrýmen qa­tar, óńirler ekonomıkasyn damytý, jańa jumys oryndaryn qurý, shıkizat­tyq emes eksporttyń úlesin ulǵaıtý úshin aýyl sharýashylyǵynyń da múm­kin­dikteri zor, óıtkeni ol birqatar óńir­ler úshin ekonomıkanyń jetekshi salasy bolyp tabylady. 2001 jyldan bastap agrarlyq sek­torǵa bıýdjetten 1,2 trıllıon teńge, al orman, sý jáne balyq sharýashylyǵyn qosa alǵanda 1,5 trln. teńge bólindi. Aýyl sharýashylyǵyna jańa tehnologııalar tartyldy, tehnıka men jab­dyq­tardyń 14 myńnan astam birligi jet­kizildi. Barlyq óńirlerde mal sha­rýa­shylyǵy, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óńdeý men saqtaý salasynda jańa jobalar iske asyrylýda. Qabyldanǵan sharalardyń arqa­synda sońǵy 10 jyl ishinde aýyl sha­rýashylyǵynda ortasha jyldyq ósý qar­qyny 5,5 % qurady. Aýyldyq aýmaq­tardy damytý baǵdarlamasy sheńberinde edáýir qarajat aýyldyń ınfraqury­lymyn damytý úshin jumsaldy. Sonymen birge, agrarlyq sektorda eńbek resýrstarynyń kóp shoǵyrlanǵa­nyn eskerip, aldaǵy jyldary jumys kúshteri bosatylatyn bolady. Son­dyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý jáne saqtaý salasynda jańa jumys oryndaryn qurý qajet. О́ıtkeni, Keden odaǵyna kirgenimizdi, sondaı-aq azyq-túlikke álemdik sura­nystyń únemi ulǵaıyp otyratynyn na­zarǵa alsaq, bul salanyń berer paıdasy mol. Búgingi kúni biz unnyń eksporty boıynsha dúnıe júzinde birinshi orynda turmyz, bıdaıdy eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiremiz. Alaıda, aýyl sharýa­shylyǵy jerlerimizdiń kólemin eskerip, qazirgi zamanǵy agrotehnologııalardy, joǵary surypty tuqymdar men asyl mal tuqymyn engizgen jaǵdaıda, óndi­ristiń kólemin ulǵaıtý, mal sharýa­shylyǵy ónimderiniń, dándi, maıly daqyldar men kókónistiń óńdeýi men eksportyn edáýir ulǵaıtý úshin óńir­lerdiń múmkinshilikteri zor. Bul bizdiń ekonomıkamyzdyń shıkizat resýrstary eksportyna táýeldiligi­mizdi azaıtýǵa jáne Avstralııa, Kanada men Jańa Zelandııa sııaqty azyq-túliktiń álemdik iri eksporttaýshylary qataryna kirýge múmkindik beredi. Tutastaı alǵanda, óńirlik saıasat salasynda alǵa qoıǵan maqsattar men mindetterge qol jetkizý arqyly óńirler ekonomıkasynyń damý qarqynyn edáýir ósirýge, barlyq qolda bar rezervterdi jumyldyrýǵa, óndiristi jańartýǵa jáne ártaraptandyrýǵa, ekonomıkanyń shıki­zat­tyq baǵytyn azaıtýǵa, memlekettik áleýmettik qyzmetterdiń joǵary sapasy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge, halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa jaǵdaılar jasalady. Bul mindetterdiń ońtaıly sheshimin qamtamasyz etý úshin Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasy boıynsha barlyq deńgeıdegi basshylardyń jaýapkershiligin kúsheıtý jáne jumystarynyń nátı­jeliligin arttyrý jolynda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar qyzmetin baqylaý men baǵalaýdyń jańa tetikteri engizilýde. Serikjan QANAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik baqylaý jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń meńgerýshisi.