Belesti jyldyń berekesi

«Balapandy kúzde sana». Bul támsil tek balapanǵa ǵana qatysty bolmasa kerek. Jaz boıy beli búgilip jerden nesibesin tergen barlyq sharýaǵa qatysy bar. Kóktemde bastalatyn jumys jazda qyzyp, kúz kelgende tipti údep ketedi. О́ıtkeni Qudaı bergen bereke dalada ysyrap bolyp qalmaýy qajet. Bárin qambaǵa jınap, halyqtyń rızyǵyna aı­naldyrý paryz. Syrdyń boıy astyǵyn tolyǵymen jınap boldy. Bul sharýalar úshin úlken mereke. Soǵan oraı «Altyn dán – 2011» merekesi uıymdastyryldy. Atalǵan sharaǵa Uzaqbaı Qaramanov, Keńes Aýhadıev, Kamal Ormantaev sekildi memleket jáne qoǵam qaıratker­leri arnaıy kelip qatysty. «Altyn kúz» merekesi oblystaǵy kúrish sharýashylyǵyn damytýdyń jaı-kúıin talqylaǵan semınar-keńespen bas­­taldy. Onan soń Tuńǵysh Prezıdent at­yndaǵy saıabaq janyndaǵy qalalyq ıppodromda ulttyq sport túrlerinen ja­rys ótti. Jyl saıyn molshylyq merekesi tusynda uıymdastyrylatyn at ja­rysy, qazaq kúresi, qol kúresi men gir tasyn kóterý sekildi jarystar jurt­shy­lyqtyń kóńil bir serpiltip tastady. Osy kúni aımaq dıqandary men aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri A.Toqmaǵambetov atyndaǵy mádenıet or­ta­lyǵynda jınaldy. Oǵan oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov qatysyp, baıandama jasady. – El qambasyn altyn dánmen tol­ty­ryp otyrǵan Syr dıqandary Táýel­siz­diktiń torqaly toıyn tolaǵaı tabys­p­en qarsy alyp otyr. Elbasymyz agro­ónerkásiptik keshenniń damýyna erekshe mán berip keledi. Otandyq ónimniń negizgi kózi – aýyl sharýashylyǵy ekeni belgili. Búginde aýyl sharýashylyǵy ónimderi tıimdi bızneske aınaldy. El­ba­synyń kezekti Joldaýynda agro­óner­kásiptik keshendi damytýda eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, agrarlyq salany ártaraptandyrýǵa, aýyl sharýa­shy­lyǵy shıkizatyn qaıta óńdeý qar­qy­nyn údetýge asa mán berilgen. Elbasy N.Á.Nazarbaev aımaǵymyzǵa arnaıy jumys saparymen kelgen sátinde eki aýylda bolyp, kúrish oraǵy naýqa­ny­nyń bastalýyna kýá boldy. Dıqan qa­ýymynyń eginnen mol ónim alatynyna senim bildirdi. Sol senim údesinen shyǵa bildik. Eginniń ár gektarynan 47,8 sentner ónim jınalyp, el egemendiginiń jı­yrmasynshy jylynda oblys dıqan­da­ry Otan qambasyna barlyǵy 350 myń tonna astyq quıdy. Osylaısha, el Táý­elsizdiginiń mereıli merekesine tabys­pen jettik, – dedi ol. Jıyn barysynda aýyl sharýa­shy­ly­ǵy salasynyń ozattary men oblys­tyń úzdik sharýashylyqtarynyń bas­shy­lary jáne úzdik dep tanylǵan aýdan ákimderi marapattaldy. Jyl qorytyn­dy­sy boıynsha Shıeli «eń úzdik aýdan» bolyp tanyldy. Marapatty aýdan ákimi Nurlybek Nálibaev qabyldap aldy. Aýdan eńbekkerleri agroónerkásip keshenin damytýda ilgeri kórsetkishterge qol jetkizdi. О́tken jylmen salystyrǵanda ár gektar kúrishten 2,5, kókónisten 27,2, kartoptan 75,7 jáne baqshadan 52,1 sentner ónimdi artyq jınaǵan. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maq­satynda aýdanda kókónis, baqsha, kartop daqyldary ótken jyldarmen salys­tyr­ǵanda 300 gektarǵa artyq egilip, aýdan kóleminen tys jerlerge 16 myń tonna kartop, 9,3 myń tonna kókónis jáne 21,8 myń tonna baqsha ónimderi satylǵan. Egin sharýashylyǵynda úzdik tabysqa qol jetkizgen aımaq retinde Syrdarııa aýdany tanyldy. Al mal sharýashylyǵyn damytýda Jańaqorǵan aýdany aldyna jan salǵan joq. «Altyn dán – 2011» saltanatty sha­ralary aıasynda oblysta kúrish sharýa­shy­lyǵyn damytý máseleleri týraly se­mınar bolyp ótti. Semınar-keńes ju­mysyna elimizdiń kúrish salasyn ǵy­lymı negizdeýmen aınalysatyn belgili ǵalymdar, aýdan ákiminiń orynbasar­la­ry, aýyl sharýashylyǵy qurylymda­ry­nyń jetekshileri qatysty. Semınarda kúrish sharýashylyqtarynyń ónimderi men óndiriske qajetti taýarlardy, ma­terıaldyq qundylyqtardy jetkizýshi kompanııalardyń kórmesi uıymdas­ty­ryl­dy. Kórmege «Abzal jáne K», «RZA», «Alýan As», «Syr marjany» seriktestikteriniń jańashyl sorttary men kombaın, jatka jáne tyńaıt­qysh­tar jetkizýshi kompanııalar men agro­fırmalardyń úlgileri qoıyldy. Keleli keńesti oblys ákiminiń orynbasary Ba­qyt Jahanov júrgizdi. Oblystyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Talǵat Dúısebaev bıyl salaǵa memlekettik qoldaý 3,3 mlrd. teńgeniń kóle­min quraǵanyn atap, qazirgi tańda ob­lysta 7 tuqym sharýashylyǵy jumys isteıtinin jetkizdi. Sonymen birge dıqandar jeti túrli kúrish sorttaryn ósirip jatqanyn jetkizdi. Degenmen, daqyldy damytý men onyń sapasyn kó­terýde alda úlken mindetter turǵanyn da qosa aıtty. Al «Abzal jáne K» JShS-niń dırektory Abzal Eralıev taýar óndirýshiler aldynda turǵan keleli máselelerdi qozǵady. Búgingi tańda dú­nıe júzinde 3,5 mlrd.-tan astam halyq kúrish tutynady eken. Baǵaly ónimge suranys jylma-jyl artyp keledi. Ob­lys dıqandary elimizde daqyldyń 85 paıyzyn qamtamasyz etedi. Syr mar­ja­ny sheteldiń 10 memleketine eksportqa shyǵarylady. Olardyń qatarynda Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan syndy elder bar. Biraq ónimniń sapasy jóninde birinshi kezekte aıtýǵa týra keledi. О́ndirýshiler qara kúrishti óńdeýge ótkizedi de ári qaraı jumysy bolmaıdy. Al Syr salysynyń sapasy eki jaq birlesip qımyldaǵanda ǵana jaqsara túspek. Sondyqtan Qazaq­stan kúrishin syrtqa shyǵarý úshin osy máselege aıryqsha kóńil bólýimiz qajet. Sondaı-aq ol egindi jınap alý merzimine baılanysty ozyq tehnologııalardy alǵa tartty. Reseıde 5 myń gektar kú­rishti 25 kúnde jınasa, bizde ony 45 kún­de oryp alady. Sodan daqyldyń ón­imdiligi tómendep, sapasy ketip, ysy­rap­qa ushyraıdy. Aldymen sapaly elı­ta tuqymdaryn egýdi úırenýimiz kerek. Dıqandarǵa qoldaý kórsetýde sýbsıdııa kólemin 30 myń teńgege jetkizýdi oı­las­tyrǵan lázim. Eýropa men Azııada bul kórsetkish daqyldyń ózindik quny­nyń 30 paıyzyn quraıdy. Tyńaıt­qysh­tar men gerbısıd baǵalarynda da oıla­satyn jaılar jetkilikti. Keńeste «Qazaq kúrish sharýashy­ly­ǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-niń bólim bastyǵy Aleksandr Podolskıh kúrish jarmasynyń sapasyn jaq­sartý joldaryn áńgimelese, Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǴZI-diń bólim bastyǵy Ǵanı Taýbekova egistikte topy­raqtyń qunarlylyǵyn arttyrýda mık­ro­organızmderdiń róli zor ekenin tara­typ baıandap berdi. Oblysta birlesken ju­mystar júrgizip jatqan ınstıtýt keler jyly fılıal ashýdy jobalap otyr eken. Sońǵy ýaqytta sapaly «Marjan» sor­­tynyń ózi aýrýǵa ushyrap júr. Da­qyl­dyń aram shópteri men zııankesterine qar­sy hımııalyq dári-dármekter jaı­ly «Sıngenta Qazaqstan» kompanı­ıa­sy­nyń ókili Abylaıhan Elýbaev toq­tal­dy. Al kúrish aýrýyna qarsy keshendi kúres jol­dary turǵysynda «Avgýst Qazaq­stan» JShS-niń ónimderimen at­qa­rýshy dırektor Janna Nurova tanystyrdy. Senbi kúni qalalyq ıppodromda el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy men «Al­tyn dán – 2011» merekesine oraı ult­tyq sport túrlerinen jarys ótkizildi. Oǵan oblys ákiminiń orynbasary Baqyt Jahanov qatysty. Qos merekege oraı ótkizilgen bul shara qazaqsha kúres, gir tasyn kóterý men qol kúresi sekildi saıystarmen bastaldy. Buǵan deıingi básekelerden oq boıy ozyp shyqqan segiz palýan qazaq­sha kúresten jeńimpazdy anyqtaý úshin kópshilik aldyna shyqty. Tartysty ót­ken bul jarysta qyzylordalyq Erbolat Iýsýpov birinshi oryndy ıemdense, qarmaqshylyq Jasulan Dosymov pen Talǵat Toıbazarov tıisinshe ekinshi j­á­ne úshinshi oryndarǵa kóterildi. Osy jaryspen qatar ótkizilgen gir tasyn kóterý men qol kúresine qatysýshylar da kóp boldy. Munda da qara kúsh pen eptilik kórsete bilgender jeńiske jetti. Olarǵa aqshalaı syılyqtar tabys etildi. Onan keıin jankúıerler at báıgesin tamashalady. Aldymen taı jarysy ót­ti. Bul jarysta birinshi oryndy qy­zyl­ordalyq Danııal Jarylqasynovtyń «Qu­lageri» ıelendi. Al ekinshi oryn Shıeli aýdany Dosbol bı aýylynyń turǵyny Shaımerden Mahantaevtyń «Sú­likqara» taıy ıemdense, úshinshi or­yndy jalaǵashtyq Asylbek Meıirma­nov­tyń «Qarlyǵash» atty taıy jeńip aldy. Munan keıin toǵyz shaqyrymǵa sozylǵan qunan báıgesi jarystyń kór­kin qyzdyra tústi. Bul báıgege 18 sáı­gúlik qatysty. Sonyń ishinde kórshiles oblystardan kelgender de boldy. Ja­rystyń alǵashqy aınalymdary negizgi báseke kimderdiń arasynda ótetinin anyq ańǵartqandaı edi. О́ıtkeni Jam­byl oblysynyń Qordaı aýdanynan kelgen «Erazıka» men jalaǵashtyq «Taıfýn» jáne qyzylordalyq «Bolt» qu­nan­dary ıin tirese qatarlasa shapty. Degenmen, ózgeden shabysy bólek «Erazıka» basqalarlardan oq boıy ozyp, má­rege birinshi keldi. Sóıtip, qunan ja­rysynda jeńimpazǵa tigilgen sheteldik «Neksııa» avtokóligi qordaılyq at ıesi Janyrhan Shyntasovtyń qanjyǵa­syn­da ketti. Al ekinshi oryndy ıelengen ja­laǵashtyq Orazbek Ahmetov 250 myń teńge aqshalaı syılyqty ıemdense, úsh­in­shi orynǵa tigilgen 100 myń teńgeni qy­zylordalyq Sádir Salamat qanaǵat tutty. 15 shaqyrymnan turatyn toq báı­gege 10 shabandoz qatysty. Bul báıgeniń de tartysty bolǵany sonshalyq, sońǵy aınalymǵa deıin jankúıerler jeńim­paz­dyń kim bolaryn dóp basyp boljaı almady. Degenmen, júzden júırik shyq­qan jalaǵashtyq Orazbek Ahmetovtiń «Bella» atty aty máre syzyǵyn birinshi bolyp qıyp ótti. Sóıtip ol «Lada» avtokóligin jeńip aldy. Al ekinshi jáne úshinshi oryndardy tıisinshe qyzyl­or­da­lyq Bazarhan Medethan men Jańa­qor­ǵan aýdany Tómenaryq aýylynyń at­seıisi Ǵazız Qojametov ıemdendi. Olar­ǵa aqshalaı syılyqtar tabys etildi. Ora­ıy kelgende aıta ketý kerek, bul toq báıgesine tigilgen barlyq júldeni ob­lystyń aýyl sharýashylyǵyna erekshe eńbegi sińgen Uzaq Oralbaıdyń aǵaı­yndary men jora-joldastary qoıypty. Bap pen baqtyń, jampozdyq pen júı­riktiktiń naǵyz jalaýyn jelbiretken jarys alaman báıgesi boldy. 25 shaqyrymǵa sozylǵan báıgege 14 shabandoz qatysty. Bul báıgede de sońǵy aınalymǵa deıin kimniń jeke-dara keletinin aıtý múmkin bolmady. Dese de, negizgi báseke qyzylordalyq «Shabat» já­n­e qazalylyq «Elmıra» atty attardyń arasynda bolatyny baıqaldy. Solaı boldy da. Alaman báıgesiniń qorytyn­dy­sy boıynsha qyzylordalyq Ibragım Dáýletbaevtyń sáıgúligi birinshi kelip, sheteldik «Neksııa» avtokóligin ıelendi. Al qazalylyq Yrzash Shahmurat júl­de­li ekinshi orynǵa kóterilip, 500 myń teńgeni jeńip aldy. Aıta ketken durys, báıge kórkin qyzdyratyn bul jarysqa tórt júlde tigilgen bolatyn. Sonyń úshinshi oryn úshin tigilgen 250 myń teńge aqshalaı syılyǵyn jalaǵashtyq Orazbek Ahmetov ıelense, tórtinshi orynǵa beriletin 100 myń teńgeni shıelilik Baıdildá Orazaly jeńip aldy. Syr dıqandary men aýyl sharýa­shy­lyǵy eńbekkerleriniń «Altyn dán – 2011» saltanatty merekesi aıasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jár­meń­kesi oblys ortalyǵynda jeksenbi kúni bolyp ótti. Qala turǵyndarynyń kóńilin toǵaıtyp, qystyq azyq-túlik qoryn saılap alǵan molshylyq maý­sy­myn­daǵy jármeńkege oblystaǵy bar­lyq aýdandar men Qyzylorda qala­sy­nyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin ón­dirýshi sharýashylyqtary, qalamyzdaǵy saýda ortalyqtary da atsalysty. Jár­meńkeni oblys ákimi Bolatbek Qýandy­qov aralap shyqty. Qalyń jurt, ásirese qala turǵyn­da­ry altyn kúzdi asyǵa kútedi. О́ıtkeni, osy mezgilde dıqandarymyz el qyrma­nyn kúmis dánge toltyryp, «Altyn dán» saltanatty merekesi aıasynda ob­lys ortalyǵynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jármeńkesin dástúrli túrde ótkizip turady. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy aıasynda ótkizilip otyrǵan bıylǵy jármeńkege aýyl sharýashy­ly­ǵy ónimderi barlyǵy 425 avtokólikpen ákelindi. Oblystyq aýyl sharýashyly­ǵy basqarmasynyń bastyǵy Talǵat Dúı­sebaevtyń aıtýynsha, ústimizdegi j­y­ly oblystyń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri barlyǵy 160,7 myń gektar jerge aýyl sharýashylyǵy ónimderin ornalastyrǵan. Onyń ishinde dándi da­qyldar 86,8 myń, mal azyǵyndyq da­qyldar 47,7 myń, kartop, kókónis, baq­sha daqyldary 23,9 myń, maıly daqyl­dar 2,2 myń gektarǵa egildi. Jármeńke – jumyla jumys jasaǵan aýyl eńbek­ker­leriniń ala jazdaıǵy eńbeginiń jemisi. Aq kúrishten sońǵy 20 jylda qol jetpegen jetistikke jetken dıqandar qa­ýy­my jármeńkege 175 tonna Syr mar­ja­nyn, 535 tonna kartop, kókónis-baqsha da­qyldaryn, 5 tonnadaı jemis-jıdekter, 190 tonnadan astam et jáne et ónim­deri men 37 tonna sút ónimderin, sonymen birge 450 bas ýaq mal ákelip satýǵa shyǵaryldy. Máselen, osy kúni et jáne balyq kúndelikti baǵasynan 200-300 teńgege arzan boldy. Jármeń­kede sıyr eti 950, jylqy eti 1 100 teńgeden, al qazy 1600-1700 teńgeden satylsa, kók­ónis-baqsha daqyldary naryqtaǵy ba­ǵa­synan edáýir tómen baǵamen bosatyldy. Qala turǵyndaryna jýa, qyryqqabat jáne sábiz – 45, kartop – 50, kúrishtiń kılosy 80 teńgeden usynyldy. Al qa­lamyzdaǵy «Arzan balyq» dúkeni jár­meńkege 3,5 tonna sý marjanyn ákelip, balyqty túrine qaraı kılosyn 100-300 teńge aralyǵynda satyp jatty. «Jan» sharýa qojalyǵy 1 tonnaǵa jýyq aranyń balyn ákelgen. Aımaq basshysy at basyn aldymen Qyzylorda qalasy uıymdastyrǵan jár­meńkege burdy. Qalaǵa qarasty kent jáne aýyldyq okrýgteri men kásip­ker­ler­diń uıymdastyrýymen ótken jár­meń­kege barlyǵy 19 mln. teńgeniń ónim­deri shyǵaryldy. Qala irgesindegi 9 aýyldyq okrýg pen kentke qarasty 25 sharýashylyq pen saýda ortalyq­tary­nyń kásipkerleri aýyl sharýashylyǵy ónimderin 75 avtokólikpen alyp shy­ǵyp­ty. Qalalyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵy Qýanysh Ahmetovtiń aıtýynsha, 8 qazan kúni bastalǵan jár­meńke qarashanyń 10-yna deıin jalǵa­satyn bolady. Qarmaqshy, Jalaǵash, Syr­darııa, Aral, Qazaly jáne Shıeli aýdandarynyń sharýa qojalyqtary aýyl sharýashylyǵy ónimderin oblys turǵyndaryna bazar baǵasynan 20-30 paıyz tómen baǵamen satty. Barlyq aýdandar uıymdastyrǵan jármeńkemen tanysyp shyqqan aımaq basshysy Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Jaıylmada 1 myń gektar jerge qarbyz egiletini, sondaı-aq Shıeli jáne Jańaqorǵan aý­dandaryna aldaǵy jyldan bastap sýdy az qajet etetin daqyldar egiletinin atap ótti. Qazaly aýdany uıymdastyrǵan jár­meńkede osy aýdannyń Qyzylqum aýyldyq okrýginiń ákimi Bóribaı Izim­qul aımaq basshysyna alǵysyn jetkizdi. Oblys basshysynyń bastamasymen 2008 jyly oblys bıýdjetinen qarajat bólinip, osyndaǵy Erdes bógeti qaıta jańǵyrtylypty. Osynyń nátıjesinde 10 gektar aýmaqqa ornalasqan kólder júıe­si turaqty túrde sýmen qamta­masyz etilip, Qyzylqum jáne Tasaryq aýyldyq okrýginiń turǵyndary balyq sharýashy­ly­ǵymen aınalysýǵa qol jetkizip otyr. Tasbóget kentinde jármeńkeniń kó­ri­gin qyzdyrǵan shıelilik sharýashy­lyq­tar qala turǵyndaryna 30 mln. teńgeniń ónimin ákeldi. – Bıyl Syr boıy halqy úshin ózge­risterge toly jyl boldy. Kúzgi egin jınaý naýqanynyń qorytyndysy boı­yn­sha aýdanymyzdyń jeńimpaz atanýy biz úshin úlken abyroı. Mundaı bıik belesten kórinýimiz aýdan halqynyń, so­nyń ishinde aýyldaǵy eńbekkerlerdiń eren eńbeginiń arqasy dep bilemin. Bı­yl dala akademıgi atanǵan Ybyraı Ja­qaevtyń týǵanyna 120 jyl tolǵaly otyr. Shıeli aýdany dıqandarynyń je­ńisi osy ataýly dataǵa jáne el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵy merekesine jasal­ǵan tartý dep bilemin. О́ndirisi men aý­yl sharýashylyǵy qatar damyǵan aýdan­nyń aldyna qoıyp otyrǵan mindetteri de joǵary, – deıdi Shıeli aýdanynyń ákimi Nurlybek Nálibaev. Sonymen Qyzylordada «Altyn kúz – 2011» merekesi saltanatty jaǵdaıda ótti. Belesti jylǵa Syr halqy berekemen kelgenin kóz kórdi. Bastysy, Jer-Ana bala­syna ıip tur. Sonyń arqasynda toqshy­lyq zamanda ómir súrip jatyr. Taǵ­dy­ryn jermen tikeleı baılanys­tyr­ǵan sha­rýa úshin budan artyq baqyt joq. Erjan BAITILES, Qyzylorda oblysy.