Táýelsizdigimiz tóbeden salbyrap túse qaldy ma!? Joq! Bul Táýelsizdik erkindigin ózdiginen ózgeniń qolyna ustata salmaıtyn ulan dala uldarynyń uly shaıqastarynda shyńdalǵan. Bul Táýelsizdik bodandyq buǵaýynan bulqynǵan qaısar qazaq qanymen sýarylǵan. Bul Táýelsizdik halyq shejiresinde kómeskilenbegen irili-usaqty ult-azattyq kóterilistermen shyńdalǵan. Aqıqatynda, qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy kúresi 1991 jylǵa deıin eshqashan úzilis taýyp kórgen emes. Sondyqtan belgili jáıtterdi bilteleı bermeı birden tańdaǵan taqyrybymyzǵa tamyr tartaıyq.
О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda qyzyl ımperııanyń Qazaqstanda júrgizip jatqan qyńyr saıasatyna qarsy oqyǵan qazaq jastarynyń arasynda ashyq qarsylyq tolqyny boı aldy. Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndarynyń stýdent-jastary arasynda ulttyq sanany oıatý, aıaqqa basylǵan ulttyq múddeni qorǵaý, quryp bara jatqan qazaq tiliniń qasiretin ashyq kóterý maqsatyndaǵy talpynystarǵa Máskeýdegi qazaq stýdentteriniń «Jas tulpar» atty ulttyq-shyǵarmashylyq birlestiginiń yqpaly erekshe zor boldy. Sol kezeńdegi qazaq stýdent-jastary arasyndaǵy ahýaldy aıǵaqtaıtyn KSRO memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń (KGB) muraǵat qujattaryn zerttegen tarıh ǵylymdarynyń doktory Janna Qydyralınanyń aıtýynsha, 1966 jyly 9 aqpanda «Jas tulpar» uıymynyń birqatar músheleri Almatyǵa kelip, QazMÝ stýdentterimen kezdesý ótkizgenin, sol kezdesýge Almaty medısınalyq ınstıtýtynyń 10 stýdenti qatysqanyn, kezdesýde Almatyda jáne basqa qalalarda «Jas tulpar» sııaqty shyǵarmashylyq birlestikter qurý týraly sóz bolǵanyn KGB qyzmetkerleri jan-jaqty zerttep, zerdelegen. Osy jaılardy qujattarǵa hattap, «senimsizderdi» ekshegen.
Sol qujattardyń biri 1966 jylǵy 5 naýryzda Qazaq KSR KGB-synyń KSRO KGB-si 2-shi bas basqarmasyna joldaǵan hatyna nazar salaıyq. Onda 11 aqpanda Almaty medısınalyq ınstıtýtynyń 1-shi kýrsynda oqıtyn qazaq stýdentteriniń ashyq túrde sabaqqa kelmegendigi, bir top stýdenttiń rektoratqa, sodan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligine ınstıtýtta birqatar pánderdiń (tarıh, hımııa, fızıka pánderiniń) qazaq tilinde júrgizilýin talap etken ujymdyq talaptaryn ashyq málimdegen. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııanyń qaharynan jel yǵyp, Máskeýdiń túkirigi jerge túspeı turǵan kezeńde qazaq jastarynyń bul qadamy naǵyz tótenshe jaǵdaı edi. KGB muraǵatyndaǵy osyndaı qujattarda sonymen birge Qaraǵandy medınstıtýtynyń stýdenti Murat Keıkınniń, Gorkııdegi sý kóligi ınjenerleri ınstıtýtynyń stýdenti Saıat Ábilqasymovtyń, Máskeý munaı ınstıtýtynyń stýdenti Keńes Orynbasarovtyń, Selınograd medınstıtýtynyń stýdenti Gúljan Beıbitovanyń qazaq stýdent-jastary arasynan ulttyq uıymdar qurýǵa nıettengen áreketteri jan-jaqty tekserilgenderi aıtylǵan. Búgingi áńgimemizdiń basty arqaýy da 1967 jyly Aqmola (Selınograd) medısınalyq ınstıtýty stýdentteriniń arasynda «Oıan, qazaq!» atty uıym qurýǵa talpynǵan Gúljan Ǵazızqyzy Beıbitova haqynda bolmaq.
Iá, ol bir ulttyq bolmysymyzdyń bolashaǵy bulyńǵyrlanyp, týǵan tilimizdiń tunyǵy tumshalanyp, qoldanys aıasy tarylyp, halyqtyq qalyp pen ulttyq sanany qara bult torlaǵan kezeń edi. Qazaq mektepterin bylaı qoıǵanda, irgeli qazaq aýyldarynyń ózi «bolashaǵy joq» atty qara tizimniń qamytyn kıip, jappaı jabyla bastaǵan bolatyn. Búkilodaqtyq tyń ıgerý naýqanynyń epısentrine aınalǵan Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstannyń hali tipti múshkil kúıge tústi. Talaı-talaı zobalańdardan qazaǵy tipten seldirep qalǵan bul óńirlerge «tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý» jeleýimen Odaqtyń túkpir-túkpirinen adamdardy qoısha toǵytyp, aınaldyrǵan tórt-bes jyldyń ishinde Qazaqstan «100 ulttyń planetasyna» aınaldy da shyqty.
Mine, naq osyndaı tyǵyryqty shaqta joǵary oqý ornynyń tabaldyryǵyn attaǵan kózi ashyq, kóńili sergek Gúljandy týǵan halqynyń bolashaǵy qatty tolǵandyratyn. Qazaq KSR tústi metallýrgııa mınıstrligine qarasty ken oryndarynda ǵumyr boıy partııalyq jáne basshylyq qyzmet atqarǵan ákesi Ǵazız Beıbitovtiń jumys babyna baılanysty Bestóbe, Jolymbet, Aqsý sııaqty altyn óndirisi kentterine qonys aýdara júrip, ol óz jerinde ózderi ógeı ultqa aınalǵan qazaq halqynyń qasiretin bala kóńiline túıip, jas júregine toqyp ósti.
Áli esinde, sonaý elýinshi jyldardyń basynda Bestóbe kentindegi balalar baqshasynyń tabaldyryǵyn alǵash attaǵaly turǵan Gúljanǵa ákesi: «Balam, balalar baqshasynyń tárbıeshileriniń barlyǵy basqa ult ókilderi. Olar seniń esimińdi ózgertip, basqasha Galıa, Gýlıa degen sııaqty oryssha ataıtyn bolsa, kelisimińdi berme», degen edi. Aıtqandaı-aq, erteńine balabaqsha tárbıeshisi Lıýdmıla Aleksandrovna Shpanberg Gúljandy ońasha shaqyryp alyp, «Davaı my tebe v sadıke býdem nazyvat Gýleı. Gýlıa ochen horoshaıa ımıa» demesi bar ma! Net, mne ne nado nıkakaıa horoshaıa ımıa. Menıa zovýt Gýljan», dedi qarshadaı qyz tárbıeshige týra qarap. Týra qarsylyqtan tosylǵan tárbıeshi qaıta-qaıta basyn ızep, tutyǵyp qaldy.
Bul bala Gúljannyń «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» bolyp kelgen totalıtarlyq júıege jasaǵan alǵashqy qarsylyǵy edi. Uzamaı ol mektep tabaldyryǵyn attady. Synyptaǵy jalǵyz ǵana qazaq balasy eken. Biraq Gúljan jalǵyz ekenmin dep jasyǵan joq. Qaıta ishteı jigerlenip, qazaq qyzy degen atyna kir keltirmeı oqýda da, qoǵamdyq jumystarda da ózgelerge úlgi bolýǵa tyrysty. Shańyraqtyń tuńǵyshy, úıdegi jeti balanyń úlkeni Gúljannyń boıynda ultjandylyq bolmysty qalyptastyrýǵa Ǵazız otaǵasy barynsha yqpal etti. Naǵyz kommýnıst, laýazymdy partııa qyzmetkeri Ǵazız Beıbitov partııanyń ulttyq saıasatyna degen qarsylyǵyn syrtqa ashyq shyǵarmasa da, balalarynyń boıyna týǵan halqynyń dástúrlerine degen adaldyqty, ulttyq súıispenshilikti keńinen darytýǵa tyrysty. Uzaq ýaqyt issaparlarda júrgende, zaman aǵymymen biryńǵaı orys mektepterinde oqıtyn balalarynan qazaq tilinde hat jazýdy talap etti. Olardy qazaqtyń baı tarıhı bastaýlarynan nár alýǵa baýlydy.
Aqsý orta mektebiniń joǵary synybynda oqyp júrgen kezinde tarıh pániniń muǵalimi Kolomeıes degen emtıhanǵa daıyndalyp júrgen balalarǵa: «Qazaq qyzdaryna jaqsy oqýdyń qajeti joq. Báribir olar mektep bitirgennen keıin «qalyń malǵa» berilip, turmys qurady», dep basqa ulttyń balalarynyń jaqsy oqýyna barynsha jaǵdaı jasaýǵa tyrysatyn. Soǵan qaramastan Gúljan mektepti úzdik bitirip shyqty. Kóp synyptastarynyń joǵary oqý ornyna túsýge jaǵdaıy bolmaı jatqanda, bul Selınograd medısınalyq ınstıtýtyna memlekettik emtıhandy oıdaǵydaı tapsyryp, 1966 jyly birinshi kýrs stýdenti atandy.
Burynnan-aq boıynda ushqyndap júrgen ulttyq namysty tutandyryp, tyǵyryqqa tireı tunshyqtyrylǵan qazaq tiliniń qasiretine baılanysty ashyq qarsylyq seziminiń beleń alǵan sáti de osy kezeńge tap keldi. Instıtýtta birde-bir pán qazaq tilinde oqytylmaıdy. Shalǵaı aýyldardaǵy qazaq mektepterin úzdik bitirgen stýdentterdiń oqý úlgerimi nasharlap ketti. Olarǵa biryńǵaı oryssha jáne latynsha ótkiziletin ınstıtýt baǵdarlamasyn ıgerip áketý úshin eshqandaı qosymsha kómek sharalary jasalǵan joq. Alǵashqy semestrden keıin orys tilin jetik bilmeıtin qazaq stýdentterin ınstıtýttan shyǵarý naýqany bastaldy. Olardyń talpynysy men talabyna eshkim kóńil de aýdarǵan joq.
Bolashaǵynan úlken úmit kúttirgen talaı-talaı talantty qazaq jastarynyń orys tilin bilmegendigine baılanysty bolashaqtaryna balta shabyldy. Búginde Qazaqstan medısına salasynyń bilikti ǵalymy Jaqsylyq Sársembaev, bilimdi dárigeri, marqum Jibek Baıtyshqanova sııaqty Gúljannyń kýrstastarynyń basyna da osyndaı qıyndyq týdy. Budan ári áreketsiz otyra berý múmkin emes edi. Gúljan Selınograd medısınalyq ınstıtýtyndaǵy qazaq jastarynyń basyn biriktirip, bir uıym qurýǵa bekindi.
Alǵash ret jataqhanadaǵy bir bólmede jatatyn kýrstasy Sálıma Qasymovaǵa osy sheshimin aıtty. Gúljannyń batyl bastamasyn Sálıma birden qoldady. Olar aldymen ınstıtýt basshylyǵyna qazaq mektepterin bitirip kelgen stýdentter úshin jalpy bilim beretin pánderdi qazaq tilinde oqytý jóninde talap qoıǵan hat jazyp, sodan keıin qazaq jastary arasynda ulttyq qundylyqtardy qorǵaýǵa baılanysty úndeý taratý týraly kelisti. Ulttyq rýhanı qundylyqtardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan «Oıan, qazaq!» atty uıym qurýǵa shaqyrǵan úndeýdiń qazaq jáne orys tilderindegi mátinin Gúljan Beıbitova óz qolymen jazyp shyqty. Qolmen jazylǵan sol úndeý mátininen qysqasha úzindi keltireıik: «Qazir qazaq halqyn tolyq orystandyrý saıasaty júrip jatyr. Qazaq mektepteri jappaı jabylýda. Balabaqshalarda búldirshinder taza orys tilinde tárbıelenedi. Barlyq jerde birdeı qazaq tiliniń qoldanys aıasyn qasaqana taryltyp, birte-birte ulttyq tilimizdi múlde joıyp jiberý naýqany beleń alǵan. Ulttyq dástúrimiz ben mádenıetimiz ógeısip barady. Ult ókili retinde partııa, sovet jáne komsomol qyzmetinde júrgender halyq múddesi úshin bir aýyz jyly sóz aıta almaıdy. Qazaqsha qoıylǵan esimderinen bas tartatyn balalar kóbeıdi. Bizge ulttyq bolmysymyzdyń bolashaǵy úshin, týǵan tilimizdi saqtap qalý úshin kúresetin kez keldi. Konstıtýsııalyq quqyǵymyzǵa sáıkes talap etemiz: qazaq tili men mádenıetine, ulttyń dástúri men diline qysym kórsetý toqtatylsyn!..»
Osyndaı maǵynada jazylǵan úndeýdi Sálıma ekeýi qoldan kóshirip, kóbeıtti. Endi stýdentter arasynda jaqtastar izdep, bul úndeýdi barynsha kóptep taratý máselesi turdy. Gúljan Beıbitovanyń «Oıan, qazaq!» uıymyn qurý jónindegi bastamasy Selınograd medısınalyq ınstıtýtynyń Jaqsylyq Sársembaev, Aqbaıan Maldybaeva, Jibek Baıtyshqanova jáne basqa stýdentteriniń arasynda qyzý qoldaý tapty. Árıne, ınstıtýttan shyǵyp qalý qaýpinen qorqyp, uıym talaptaryn ishteı jaqtasa da múshe bolýdan bas tartqandar da az bolǵan joq. Oǵan qımyldaǵandy qalt jibermeı qadaǵalaıtyn ataqty «úsh áriptiń» de salqyny tıdi.
Ol bir kezeńde kez kelgen mekemede, oqý oryndarynda «úsh áriptiń» jasyryn jansyzdary júretin. Tipti ózińmen kóp jyldar qyzmettes bolǵan tamyr-tanystaryńnyń da KGB-nyń jasyryn tyńshysy bolyp shyqqan jaǵdaılary az bolmaıtyn. Gúljan Beıbitovanyń bastamasy da osyndaı jansyzdar nazarynan qaǵys qalmady. 1968 jyly óziniń sońyna tyńshy túskenin Gúljan da anyq sezine bastady. Olar ashyq áreketke barmaǵanymen basqan izin ańdyp, árbir qımylyn jiti baqylady. Instıtýt rektoraty men oqytýshylary tarapynan da kúdik kúsheıe tústi.
Aqyry 1968 jyldyń kúzinde Gúljan Beıbitovaǵa KGB-dan «shaqyrtý» keldi. Oblystyq qaýipsizdik komıtetiniń basshysy Qabdýlhamıt Nurǵalıevtiń bólmesinde astanadan arnaıy kelgen birneshe komıtet qyzmetkeri Gúljannan jaýap aldy. Gúljan Beıbitova KGB ofıserleriniń qoıǵan qıturqy suraqtaryna úkimetke qarsy eshqandaı áreket jasalmaǵanyn, memlekettik saıasatty moıyndaıtyndaryn, tek Qazaq KSR-nyń Konstıtýsııasyna sáıkes qazaqtyń tili, dástúri men mádenıetiniń quqyn qorǵaý turǵysynda ǵana talaptar qoıatynyn aıtyp, batyl da naqty jaýap berdi. Birneshe saǵatqa sozylǵan tergeý Gúljan Beıbitova úshin «beıbit» aıaqtaldy. Oǵan uıym qurýǵa qatań tyıym salynatyny týraly eskertý jasap, ınstıtýtta ulttyq erekshelikterge baılanysty kemsitý kemshilikteriniń aldyn alý sharalary jasalatyndyǵy jóninde málimdedi.
Kóp uzamaı Selınograd medısınalyq ınstıtýtynda qalyptasqan jaǵdaı birqatar ózgeristerge ushyrady. Qazaq mektepterin bitirip kelgen jastarǵa qosymsha sabaqtar ótkizilip, til úırený úshin jaǵdaı jasalyndy. Olardy oqý úlgerimine baılanysty ınstıtýttan shyǵarý faktileri barynsha shekteldi. Gúljan Beıbitova keıinnen KGB keńsesinde bolǵan sol bir kúrdeli kezdesýdiń qatań sharaǵa ulaspaı bitimgershilikpen aıaqtalýy sol bir jyldardaǵy týǵan halqynyń ulttyq qasiretin bar bolmysymen sezinetin ultjandy azamat, KGB generaly Qabdýlhamıt Nurǵalıevtiń kómegi ekenine kóz jetkizdi.
1972 jyly ınstıtýtty oıdaǵydaı támamdaǵannan keıingi Gúljan Ǵazızqyzynyń barlyq sanaly ǵumyry adam densaýlyǵyna arasha turýmen ótip keledi. Aq halatty abzal jan sanatyndaǵy osy bir qyryq jylǵa sozylǵan eńbek jolynyń otyz jyldan astam ýaqytyn búgingi Astana qalasynyń medısınalyq salasyn nyǵaıtýǵa arnap, emhanalar júıesindegi basshylyq qyzmette ótkizgen eken. Osy jyldar ishinde ol Aqmola oblysynda ulttyq múddeniń, medısına salasyndaǵy qazaq kadrlarynyń qanshalyqty qyspaqqa alynǵanyn óz kózimen kórdi. Sonaý sekseninshi jyldardyń sońyna deıin Selınograd qalasyndaǵy birde-bir emhanada qazaq bas dárigeriniń bolmaýy soǵan dálel bolsa kerek.
Gúljan Ǵazızqyzy 1978 jyldan 1989 jylǵa deıin Selınograd qalasyndaǵy №2 emhana bas dárigeriniń emdeý jumysy jónindegi orynbasary bolyp eńbek etti. Osy on jyldan astam ýaqytqa sozylǵan bul kezeń óz jerinde ógeısitilgen ulttyq kadrlar úshin kúrespen ótti dese de bolǵandaı. №2 emhananyń bas dárigeri Ekaterına Rybakova naǵyz shovınıstik pıǵyldaǵy adam edi. Bul kózqarasyn jasyrmaı-aq ashyq kórsetetin. Sol kezeńde aldyńǵy qatarly mekeme bolyp sanalatyn №2 emhanada qazaq dárigerleri joqtyń qasy edi. Bilikti de tájirıbeli ulttyq mamandardy bas dáriger jumysqa qabyldamaıtyn. Ultjandylyq jastaıynan boıyna berik ornyqqan Gúljan Beıbitova bas dárigerdiń bul qylyǵyna únemi qarsy turyp, qazaq kadrlaryna qarsy bura tartýshylyqty boldyrmaýǵa tyrysatyn. Biraq «qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa» degendeı, bılik basyndaǵy bas dáriger artyqshylyǵyn paıdalanyp, oıyna kelgenin istedi. Bas dáriger men orynbasarynyń arasyndaǵy ekiudaı kózqarastan týǵan kelispeýshilik talaı ret qalalyq densaýlyq saqtaý bóliminde, qalalyq partııa komıtetinde qaralǵan. Bul rette bilikti maman, birbetkeı Beıbitovanyń jeńiske jetken kezderi az bolǵan joq.
1989 jyly Gúljan Beıbitova qalada jańadan ashylýǵa tıis №6 emhananyń bas dárigeri bolyp taǵaıyndaldy. Selınograd qalasynyń tarıhynda birinshi ret emhananyń bas dárigeri bolyp taǵaıyndalǵan qazaq kadryn synaqtan ótkizý úshin jasaly ma, kim bilsin, qurylys jumystary jartylaı ǵana aıaqtalǵan emhananyń aty bar da, zaty joq edi. Bul Selınograd (Aqmola) qalasynyń tarıhynda emhanaǵa alǵash ret bas dáriger bolyp baratyn qazaq kadryna jasalǵan naqty kedergi, ashyq synaq edi. Ony Gúljan da, basqalar da birden túsindi.
Bastapqyda Gúljan Beıbitova «on ekide bir nusqasy joq» №6 qalalyq emhanaǵa bas dáriger bolyp barýdan bas tartty. Degenmen, sol kezeńdegi oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Záýre Qadyrova men Selınograd qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Beken Álimjanovtyń aıtqandary ony raıynan qaıtardy. «Qalalyq emhanalardyń birde-bireýinde qazaq bas dárigeri joq. Gúljan-aý, bul qorlyqtan qashan, qalaı qutylamyz?», degen edi bir sózinde Beken О́kenuly.
Ataly sóz Gúljannyń namysyn qaırady. Ol táýekelge bel býyp, jańa emhananyń tizginin qolǵa aldy. Aldy degen aty bolmasa, shtattyq kestede «bas dáriger» degennen basqa nusqasy joq úlken mekemeni taqyr jerden tartyp áketý ońaı bolǵan joq. Gúljanǵa aldymen qurylysshy, odan qaldy prorab bolýǵa týra keldi. Alqam-salqam qurylysty bir jónge keltirip, jabdyqtaý jumysyna kiristi. Emhananyń medısınalyq quraldarynan bastap, jıhazdaryna deıin tirnektep qurastyrýǵa týra keldi. Qala irgesindegi Shortandy jıhaz fabrıkasynan árbir oryndyq, ústelge deıin ózi tasydy. Sol kezde Shortandy aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan ultjandy azamat, el aǵasy Oraz Boranbaev sııaqty aǵalarynyń jasaǵan jaqsylyǵyn eshqashan umytpaq emes...
Emhananyń etek-jeńi jınalyp, dárigerler quramyn qabyldaıtyn da kez keldi. Tabıǵatynan birbetkeı Gúljan Ǵazızqyzy qalalyq densaýlyq saqtaý bóliminiń shekteý qoıǵanyna qaramastan bas dárigerdiń orynbasarlarynan bastap, salalyq dárigerlerge deıin qazaq kadrlarynyń ishinen iriktedi. Ujymǵa qabyldaǵan qandastaryna qoıatyn bir ǵana talaby: bilim men biliktilik edi. Tek qana qazaq mamandarynan turatyn ujymdy kórgen oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy Vladımır Malsev «er-toqymyn baýyryna ala týlady». Gúljan Beıbitovaǵa ultshyl degen aıyp taǵyp, máselesin ártúrli partııalyq komıssııalarda qaratty. Biraq ujymnyń qala turǵyndarynyń densaýlyǵyn qorǵaýdaǵy jumysynan kemshilik, mamandardyń kásibı biliktiliginen kinárat taba almaǵan komıssııa «emhanada qazaq kadrlary shektelsin» degen negizsiz sheshim shyǵara almady. Odan keıin tórt qubylamyzdy teńestirgen Táýelsizdik tańy atty...
О́zi qolymen qurǵan ujymyna taban aýdarmaı 21 jyl jetekshilik jasaǵan Gúljan Beıbitova úlken abyroımen zeınet demalysyna shyqty. Táýelsiz Qazaqstannyń «Qurmet» ordeni men bes birdeı medaliniń ıegeri, «Qazaqstan Respýblıkasy densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi» Gúljan Ǵazızqyzy ómirlik qosaǵy, Qazaqstan baspasóziniń ardageri Bádýan Imashuly ekeýi Aıdar, Aıdyn, Aıbek atty úsh ul ósirip, shúpirlegen nemere súıip otyr. Mine, osy maqala qattalyp jatqanda, Gúljan Beıbitova taǵy da bir ımandylyq paryzyn atqaryp, qajylyq sapardan oraldy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
Astana.