Týralyqtyń týy edi ol

Men «О́zbekáli Jánibekov» degen famılııaǵa onyń ózimen tanysqanǵa deıin ábden qanyq edim. Men ǵana emes, meniń úlken-kishi zamandastarymnyń bári osy bir kisi tóńireginde ańyzǵa para-par áńgimeler aıtatyn. Áńgimeniń negizi – onyń iskerligi, týrashyl­dyǵy, betiń bar, júziń bar demeı kimniń aldynda bolsa da oıyn týra aıtatyndyǵy tóńireginde órbı­tin edi. Tipti, Torǵaı oblystyq par­tııa komıtetinde ıdeologııa jó­nindegi hatshy bop turǵan kezinde osy ańyz-áńgime jeldi kúngi órtteı qaýlap turdy. Birinshi hatshy emes, úshinshi hatshynyń aty kóbirek estiletin. Oblys or­ta­lyǵy bop jańa boı kóterip kele jatqan alaqandaı Arqalyq qala­synan teatr ashýynyń ózi ári kózjumbaılyq, ári ójettik edi. Demalys kúnderi mashınasyn minip alyp, Torǵaı dalasynyń ár úıin aralap, kóneniń kózindeı bop jetken ejelgi buıymdardy aýyl-aýyldan jınap júrip oblystyq mýzeı uıym­das­ty­rýynyń ózi tek О́zbekáli sekildi ultyn meılinshe súıetin qaısar adamǵa tán minez bolsa kerek. Oblys jurtshylyǵy aryz-sha­ǵymdaryn aıtý úshin birinshi bas­shyǵa emes, О́zekeńe, úshinshi hat­shyǵa jolyqqandy jón sanaıtyn. Onyń qabyldaý bólmesi qashan da kelýshilerge lyq toly bolýshy edi dep aıtyp júretin sol jaqtyń azamattary. Halyq degen jaryqtyq, árı­ne, ózin tyńdaıtyn, kelgen sha­rýasy bit­pese de aryz-shaǵymyna qulaq qoıyp tyńdaıtyn adamǵa barǵandy qalaıdy. Jurttyń yqy­lasy ózine emes, úshinshi hat­shyǵa aýǵanyn, árı­ne, birinshi basshy unata qoımaıdy. Birinshi men úshinshiniń ara­synda salqyndyq paıda boldy. О́zinen asyp bara jatqan oryn­basardy qaı basshy unata qoısyn! Sondaı sal­qyndyqtyń saldary bolsa kerek, О́zbekáli Jánibekov Ortalyq Komı­tettiń halyq­ara­lyq baılanystar bóliminiń meń­gerý­shi­si bop yǵys­ty­ryldy. Yǵ­ysty­rylý máselesi jo­ǵary jaqqa talaı aıtylǵan da bolar, biraq, ol más­e­leniń tez sheshilip ketýine túrtki bolǵan taǵy da sol О́z­bekáli Já­nibekovtiń birbetkeıligi men ult­jandylyǵy boldy. Qaı ǵaryshker ekeni esimde joq, kezekti bir kók qyrany Torǵaı dala­sy­na kep qon­ǵanda ulty orys ekinshi hatsh­y­nyń «nan men tuzyn» ysyryp tastap, О́zekeń ǵarysh­kerdi qazaq salty boıynsha qurt pen irimshik alyp shyǵyp qarsy alypty. Ulty orys ekinshi hatshy mundaı «ultshyl­dyqty» keshire me? Dereý Más­keý­ge habarlapty. Oblystyń birinshi hatshysy men respýblıka basshy­sy D.Qonaevqa habar berýdi de kerek dep tap­paǵan ǵoı. Kóp uzamaı О́zekeńdi jalǵan qoshemetpen ortalyq apparatqa «ósirip» jiberipti. Men onymen bir úlken jıyn­da qol alysyp amandasyp qalǵa­nym bar edi. Ol kezde tórt-bes kitap­tyń, «Gaýhartas» fılminiń, «Ápke» pe­sasynyń avtory bop, elge tany­lyp qalǵan kezim-tin. Tipti, osy pesa Arqalyq teat­ryn­da qoıy­lyp, ony kórgen О́ze­keń joǵary baǵa bergenin jurttan estip, gazetten oqyp, ishteı qýa­nyp qalǵan­myn. Tym bolmasa jyly shyraı tanytyp amanda­sa­tyn shyǵar dep qolymdy sozǵa­nym­da betime de qa­ra­maı qol ushyn berdi de óte shy­q­ty. Kó­ńilim qatty sýyp qal­dy. «Maqtap júrgen О́zbekálileri osy ma? Júzinde ne jylý joq, adamdy mensinbeıtin bireý ǵoı. Osyndaı menmen minezben qalaı elmen til tabysyp, qalaı aty shy­ǵyp júr? Isker bolsa isker shyǵar, amandasý kezinde iskerlik tanytý­dyń qajeti qansha? Adamda iltıpat degen bolmaı ma eken?» dep onyń minezine nalyp qalǵan kezim bolyp edi. Qudanyń qudireti, osyndaı kisimen Mádenıet mınıstrliginde birge qyzmet isteýge taǵdyr ja­zypty. Men ol kezde Mádenıet mınıstrliginde repertýarlyq-re­daksııalyq kollegııasynyń bas redaktory edim. Ol kisi munda da orynbasar qyzmetin atqardy. Ár orynbasardyń ózine bekitilgen salasy bar. О́zekeń tarıhı eskertkishter men murajaılar sala­syn basqardy da, bizdiń repertýar, teatr máselesimen birikken kol­legııada bolmasa aralas­paı­tyn. Osy kezeńderde men ol kisimen jaqynyraq tanystym. Qa­sy­na adam jolattyrmaıtyn asaýlyq pen ták­ap­­parlyǵyna kóz úıren­gen­dikten be, ýaqyt óte kele til tabysa bas­ta­dyq. Jalynan sıpap, qasy­lap-qa­sy­lap otyryp, aýyq-aýyq ótkir ázil­­men túrtip qalatyn bol­dym. Al­ǵashqy kezde: «Áı, ne dep otyr­syń? Sondaı ázil bola ma eken!» dep shorshyp túsetin. Araǵa biraz ýaqyt salyp, qatal júzi ji­bidi-aý degende taǵy da áldene dep shaby­nan túrtip qa­lamyn. Qudanyń qu­di­reti, ol kisi de meniń ázilderime úı­rene bas­tady. Tipti, jymııa­tyn­dy da shy­ǵardy. Mınıstr, ne onyń birinshi orynbasary bolmaı qalǵan jaǵ­daıda kollegııany О́zekeń ótki­zedi. «Kollegııany О́zbekáli Jáni­bekov ótkizetin bopty», degen habar qulaqqa tıisimen apparat qyzmet­kerleriniń aıaq-qoldary qal­tyraı bastaıdy. Ol kisi naqty jaýap talap etedi. Qysqa sóı­le­gendi una­ta­dy. Turǵyzyp qoıyp suraıdy. Naq­ty jaýap bere al­maǵandarǵa otyr dep aıtpaıdy. Keıde ol baıǵustar kollegııanyń aıaǵyna deıin tikesinen tik turyp shyǵady. Orysyń bar, qazaǵyń bar, evreıiń bar demeıdi. Bárimen qatal sóılesedi. «Sha­­shyńa aq kirse de aqylyń kirmepti», dep Jambyl qalasynan (ol kezde Taraz emes) basqarma bastyǵy bop aýysyp kelgen bir aq shashty orys azamatyn jerge qa­zyq qyp qaǵyp jibere jazdaǵany esimde. Sodan álginiń tápigi basy­lyp, saly sýǵa ketip, О́zekeńniń kárine shydaı almaı kelgen jaǵyna ketip tyndy. О́zekeń mınıstr bop bekidi. Jurttyń kóbisi dirildep, keıbi­r­eý­leri basqa jaqtan jyly oryn qarastyra bastady. Biraq, daıyn turǵan táýir oryn qaıdan tabyl­syn. Qaltyrap, dirildep, ár kollegııadan aman shyqqandaryna shúkirshilik etip, úreıli tirshilikterin jalǵastyra berdi. Sondaı otyrystardyń biri edi. О́zekeń mádenıet qyzmetker­leriniń balalary jazdyq kanıkýlda dem­ala­tyn jeke lager ashý­dy qolǵa alyp, Ortalyq komıtette másele qo­ıýǵa daıyn­da­lyp jatqan. Bul aı­týǵa ońaı bolǵanmen oryndalýy qıyn, kúr­deli másele edi. Bir emes eki lager salý úshin qyrýar qaǵaz tol­tyryp, onyń eseptik smetasyn jasap, Ortalyq komıtettiń bıýro­kra­tııasyna túsindire bilý qajet. Jıynǵa tikeleı qatysy bar úsh adam kelmeı qaldy. Jaýapkershilikten qashty ma, eki-úsh bólimniń bastyqtary kelmeı, oryndaryna orynbasarlaryn jiberipti. Aıtý­laryna qaraǵanda, úsheýi de «aýy­ryp» qapty. О́zekeń pilte tu­tat­sań boldy jarylǵaly otyr. «Áı, eń kerekti adamdardyń úsheýi de birdeı bir kúnde qalaı aýyryp qa­la­dy? О́lgeli jatpasa kelsin qazir!» dep qan túlene ashýǵa basty. Jurt siltideı tynǵan. Ár­kimniń pysh-pysh etip, dirildeı demalǵandary ǵana estiledi. Kelesi bir sátte: «Túk bitirmeı bosqa otyrasyńdar. Báriń kók jalqaý bop bitkensińder. Kelesi kollegııada bárińniń jeke esep­te­rińdi tyńdap, kóńilden shyq­paǵan­da­ryń­dy jumystan qýa­myn» dep qaharǵa mindi. Iyqtan basqan my­nandaı zil qaranyń sal­maǵyn azdap bolsa da jeńildetpek oımen táýe­kel dep ázil-replıka tastaýǵa bekindim. – Balalarymyzdy lagerge dem­­­aldyramyz dep ózimiz konslagerge túskendeı boldyq qoı, – dep qoı­­yp qaldym. Bir-eki adam kúl­gendeı kúńk ete túsip edi, О́zekeńniń: – Ne dep kókip otsyń?! – degen óktem shyqqan úninen báriniń ty­nysy tarylyp, demalǵan dyb­ys­tary da shyqpaı qaldy. – Álgi jumysqa kelmeı qalǵan úsheýdi aıtam, – dedim sál esimizdi jıǵan soń. – Sol úsheýi jumysqa or­nalasqan kezde densaýlyqtary jaı­ly spravka tapsyrǵan joq pa edi? Jurt shydaı almaı kúlip jiberdi. Quryǵan shyǵarmyn dep kúnge qaraǵandaı О́zekeń jaqqa jasqana qaradym. Mássaǵa-an! Kúlmes han at­anǵan О́zekeń máz bop kúlip otyr. Ol kúlgen soń jurt ta jamyraı kúldi. Budan keıingi ázilderime ol shamdanýdy qoıyp, rahattana kú­lip alatyndy shyǵardy. Biz bir-birimizdi jaqsy túsini­sip kettik. Budan basqa este qalǵan taǵy bir oqıǵa – meniń partııalyq máse­l­emniń qaralǵan kúni edi. Mınıstrlikke kire beriske úl­ken habarlandyrý ilip, «Kommýnıster Dýlat Isabekov pen Nur­lan Orazalınniń jeke máse­le­leri» dep aı batqandaı arqyrata jazyp qoıypty. Ol kezde Nurlan bir aktili pesalar jónindegi kishi re­pertýarlyq kollegııanyń jetekshisi bolatyn. Ekeýmiz de mú­she­lik jarna tóleýdi umytyp ketippiz. Meniń tólemeı kelgen jarnam 143 som, (ol – tabystyń 1 paıyzy), Nurlan Orazalındiki – 40-50 som ǵoı deımin. Naqty esimde joq. Sol kúngi jınalysqa adamdar belsene qatysty ǵoı. Tipti, aýrýhanadan suranyp kelgender de bar. Bárine qyzyq kerek. Bireýdiń jaza­lanǵanyna qumarta qaraıtyn ki­silerdiń kóp ekenine tańqal­dym. Talqylaý bastalyp kep bersin. Al, neshe túrli sheshender shyq­syn ortaǵa. Eger 37-shi jyl qaıta týa qalsa, jazalaýǵa daıyn talaı belsendilerdiń aramyzda júrgenine sol kezde kózim jetti. Biraq, áńgime ol jaıynda emes, О́zekeń jaıly bolǵandyq­tan, ol máseleniń búge-shigesine sheıin táp­tishtep aıta berý artyq bolar... Tal­qylaý ábden qyzyp, bizdi «ha­lyq jaýlarynyń» qata­ryna apa­ryp qoıǵan kezde partbıýro mú­she­si retinde О́zbekáli Jánibekov sóz alyp: – Nemene sonda? Umytyp ketippiz deı beresińder! Aqsha al­ǵandy umytpaısyńdar da, part­vznos tóleýge kelgende umytshaq bola qaldyńdar ma? – dep maǵan qarap zekı sóıledi. Sálden soń daýsyn jumsartyp, partııa uıy­mynyń hatshysy A.Volkov pen oǵan dem berip otyrǵan I.Po­povqa qarap: «Iа ne dýmaıý, chto onı so­ver­­shılı nepopravımýıý oshıbký. Proshý ne dramatızırovat eto. Na­do strogo predýpredıt kommýnıstov. Chtoby eto bolshe ne pov­torılos», dep sózin aıaqtady. Jurttyń bizdi aıamasqa bekingen ashý-yzasynyń beti qaıtty. Báribir bizdiń máselemiz aýdan­dyq partııa komıtetine jetip tyn­dy. Onda da qyzý aıtys, qyzý tar­tys. Ol jaqta da aýrýhanadan ar­naıy shyǵyp kep jınalysqa qa­tys­qandar jetkilikti boldy. Aý­dandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy V.Aınanov degen joldas bizdiń myna qylyǵy­myz­dy keshire almastaı kúıine sóı­ledi. «Par­tııa­ny júz somǵa satyp almaq boldyń ba? – dep maǵan qatty shúılikti. – Ol oıyńnan túk te shyqpaıdy. Súıikti partııa odan qymbattyraq turady. Par­tııa­lastaryńnyń al­dyn­da keshirim sura Nurlan sııaqty». – Ne úshin? – Qalaı ne úshin? Qylmysyń úshin! – Men qylmys jasaǵan joq­pyn. Qalamaqyny keıde esepke ýaqtyly ala almaı qalasyń. Sol súıikti partııa jáne onyń mınıstrliktegi hatshysy múshelik jarna tóleý kerek ekenin eskertý kerek edi. Al, ol birden jazalaý shara­syna kóshti. Meni halyq jaýynyń qataryna aparyp qoıdy. Bul partııalyq prınsıpke jatpaıdy. Másele ýshyǵa tústi. Nurlan Orazalındi keshirip, meni partııadan shyǵaratyn boldy. Jaǵdaı qıyndady. Ol kezde partııadan shyǵý – barlyq jo­lyń­nyń jabylýy degen sóz. Basqa amalym qalmaǵan soń, ári О́zekeńniń aqyl-keńesinen keıin men sol kezdegi Ortalyq ko­mıtettiń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi Qýanysh Sultanov­tyń aldynan bir-aq shyqtym. Qýanysh Sultanov shyǵarma­shy­lyq saladaǵy adamdardy qat­ty syılaıtynyn jaqsy biletinmin. Ol barlyq jaǵdaıdy muqııat tyńdap alǵan soń mynadaı ur da jyq saıasatqa qatty kúıindi. Má­seleni eshqashan keıinge qaldyr­maı tabanasty sheshýge tyry­satyn ejel­gi minezben ol orny­nan atyp turdy da, túregep tur­ǵan boıy ál­dekimge telefon soq­ty. Kúıine, yza­lana sóıledi. «Pa­r­tııa óz mú­she­sin tek salǵan jerden jazalaıtyn bolsa, shyǵarmashy­lyq adamdaryn ózinen alystatyp almaı ma?» dep trýbkanyń ar jaǵyndaǵy áıel adamǵa biraz jadynamalyq aqyl-keńesin úıip-tókti. Sóılesip boldy da ornyna otyrmaǵan boıy: – Júre berińiz, – dedi maǵan kúlimsireı qarap. – Men oblys­tyq partııa komıtetiniń hatshysy Shámsha Berkimbaevamen sóıles­tim. Ol kisi de túsinistikpen qara­dy. Syrtyńyzdan biledi eken. – Endi men ne isteıin? – Eshteńe istemeı tynysh jú­resiz, – dedi ol sańq etip bir kú­lip alyp. – О́zderi shaqyrady. Biraq, vznos tóleýdi endigári umyt­pańyz! Bolǵan jaǵdaıdy О́zekeńe kep túgel aıtyp berdim. – Durys bopty, – dedi ol esh­qan­daı emosııasyz. – Áýezov te par­­tııaǵa múshe bolmaǵan. Ju­mysyńa bara ber! Eń sońǵy qatań sógispen partııa qatarynda osylaı qalyp edim. Sol partııany qyzǵyshtaı qor­ǵap, meılinshe perishte bop kórin­gen adamdar búgin qaıda qaldy? Partııa qaıda, ózderi qaıda? Partııa taraǵan eń alǵashqy kúni-aq partbıletin birinshi laqtyrǵan da solar boldy. Birazy keıinirek jemqor­lyq jolyna túsip, qashyp ketti. Aıtpaqshy, О́zekeń kóp uzamaı Ortalyq komıtetke taǵy da úsh­inshi hatshy bop baryp, dál al­pys­qa tolǵan kúni partııa tarap, dál alpysqa tolǵan kúni hatshylyq qyzmetpen qosh aıtysty. О́kinishti-aq! Dýlat ISABEKOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Almaty.