Toıǵa tilek

Sapaly bilim, sanaly tárbıe jolynda Elimizdiń ulyq meıramy – Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy bú­kil halqymyzdyń ortaq merekesine aınalyp otyr. Bul mereıtoıdy qazaqstandyqtar úlken eńbek tabysy ús­tinde qarsy alýda. Ony redaksııamyzǵa keń-baıtaq Ota­ny­myzdyń túkpir-túkpirinen tolassyz kelip túsip jat­qan hattar legi aıǵaqtaıtyndaı. Tómende jarııalanyp otyrǵan hattarda sondaı-aq, Qa­zaq eliniń mereıli mereıtoıyna oraı shyn júrekten shyq­­qan tilekterde jan-jaqty kórinis tapqan. Osynyń bar­lyǵy otandastarymyzdyń shattyqqa toly kóńilde­ri­­­men qatar, eline, jerine degen súıispenshilikterin bildiredi. Endeshe, biz de toı, toıǵa ulassyn, aǵaıyn, deımiz. Jýyrda mektebimizdiń 15 jyldyǵyn atap óttik. El mereı­toıy­men oraılas kelgen gımnazııanyń ashylý tarıhyna kóz jú­gir­ter bolsaq, jasampaz 20 jyldyq tarıh betine jazylǵan bir paraǵyndaı sol kúnder kóńilge ystyq seziledi. 1989 jyly qala­lyq №3 orys mektebinde tuńǵysh qazaq synyby ashylǵannan-aq bolashaq urpaq jaıyn oılaǵan eljandy azamattar tarapynan soltústik óńirdiń ortalyq qalasynda ana tilimizde bilim, tárbıe beretin ulttyq shańyraq ashý máselesi jıi kóterile bastady. Táýelsizdik jarııalanǵan jyly ǵımarattyń irgetasy qalanyp, sodan araǵa bes jyl salyp 1996 jyly jańa úlgidegi 320 oryndy qazaq mektebi – klassıkalyq gımnazııa paıdalanýǵa berilgende qýanbaǵan jan qalmady. 12 synyp jınaqtalyp, 266 oqýshy ana tilinde oqýǵa tilek bildirdi. Jańadan qurylǵan ujym kóp jyl­dyq tarıhy bar orys tildi mekteptermen básekege túse alatyn­daı dárejege jetip, kópshilik tilegin aqtaı bildi. Pedagog kadr­lar­dyń kásibı sheberligin jetildirý, jas mamandarmen tolyqtyrý baǵytynda kóp jumystar atqaryldy. Bilim ordasynyń mártebesi men klassıkalyq atyna saı ulttyq-mádenı orta qalyp­tasty­ryldy. 15 jylda jetken jetistikterimiz kóp. Osy merzim ishinde 17 túlegimiz «Altyn belgimen» bitirip shyqty. Respýblıkalyq, halyqaralyq bilim baıqaýlary men olımpıadalarda jeńimpaz, júldeger atanǵandar az emes. «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda jeti túlegimiz shetelderde oqyp júr. Qazir gımnazııada 800-den astam bala biregeı aqparattyq júıe boıynsha bilim alady. 22 sport seksııasy jumys isteıdi. Mádenı jáne polımádenı bilim berý arqyly qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleý isi júıeli júrgiziledi. «Ejelgi túrki mádenıeti», «Dúnıejúzilik kórkem ádebıet» kýrstary engizildi. «Abaıtaný», «Mıras» « Respýblıka baılyǵy» tanymdyq klýbtary jumys isteıdi. Mýzykalyq stýdııaǵa 200-ge jýyq shákirt barady. Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ańsap ótken azattyqqa bizder jetip otyrmyz. Elbasymyzdyń dana basshylyǵynyń arqa­syn­da beıbit, tatý-tátti ómir keship, erligimizdi, eldigimizdi tór­t­­kúl álem tanydy. Petropal qalasynyń qaq tórinde ornalasqan qazaq gımnazııasy da Táýelsizdigimizdiń bir shamshyraǵyndaı shýa­­­ǵyn jan-jaǵyna shashyp, bilim nárimen nurlandyryp turǵanyn bárimiz maqtan etemiz. Gúldaraı QAINETOVA,  Petropavl qalalyq klassıkalyq gımnazııa dırektory. Soltústik Qazaqstan oblysy.   Kókbaıraqty jelbireter jaqsylyq kóbeısin Elimiz táýelsizdik alǵan tusta Qazaqstanda zaýyt-fabrıkalar joqqa tán bolatyn. Barynyń ózi jumysyn toqtatyp, jumys­­shylarǵa jalaqy bere almaı, bankrottyqtyń aldynda tur edi. Zeınetaqynyń zaryq­tyr­ǵan, járdemaqynyń júıkeni juqartqan kezderi aǵa býynnyń áli esinen shyǵa qoıǵan joq. Osyndaı qıyndyqtar jan-jaqtan shyrmap, halyqtyń taryǵa bastaǵan sátinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ekonomıkany saýyq­ty­rý sharalaryn bastady. Ras, alǵashynda ekonomıkaǵa qarjy salý ońaı bolmaǵanyn da bilemiz. Sol sebepten, shet el ınvestı­sııa­syn tartty, iri munaı kenishterin sheteldiktermen birlese ıgerýge qadam ja­sady. Munyń jemisi bir-eki jyldan soń kórinip, tu­ralaǵan ekonomı­kanyń tamyryna qan júgirdi. Búgin osynyń bári kórgen tústeı, biraq Qazaqstannyń memleket retinde qalyp­ta­sýynyń tarıhı betterine jazylǵanyn umytýdyń jóni joq. Biz – aǵa býyn ókilderi osynyń bárin kórdik, kóńilge túıdik. Kórshi elderdiń Qazaqstannyń shet el ınvestısııasyn tartýyna kúdikpen qara­ǵanyn da bilemiz. Alaıda, kezinde Qazaqstannyń bolashaǵyna senimsizdikpen qaraǵan keıbir memleketterdiń bas­shylary endi bizdiń elimizde júrgizilgen reformalardy, Nur­­sultan Ábishulynyń saıasatkerligin, el basqarýdaǵy tájirıbesin úlgi tutatynyn jasyrmaıdy. О́zge elder qyzyǵatyndaı qazir Qazaqstanda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalar iske asyrylyp jatyr. Keıbir elderde mundaı jobalardyń áli qolǵa alynbaǵanyn eskersek, Qazaqstannyń, qazaq halqynyń keleshegi kemeldene túsetinin árkim-aq uǵynýy kerek. Muny táýelsiz­digimizdiń mereıli merekesi qarsańynda keıingi tolqynǵa únemi aıtyp júremiz. Sebebi, oń-solyn endi tanyp jatqan jastar Qazaqstannyń búgingi zor jetistikterge qandaı qıyndyqtarmen qol jetkizgenin bilýi qajet. Atyraý oblysynyń ardagerleri táýelsizdik toıy qarsańynda jasta­r­dyń qanymyzda bar ıbalyǵyn, qarapaıymdylyq, meıirimdilik sekildi asyl qasıetterin aǵa býynnyń tárbıesi arqyly boıǵa sińiretinin biledi. Sol sebepten, tárbıelik mańyzy zor sharalardy jıi uıymdastyramyz. Qatımolla RIZÝANOV, Atyraý oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy.   Halyqqa minsiz qyzmet etý maqsatymen Qazirde el ómiriniń qaı salasynda bolsa da ońdy ózgerister jetip artylady. Odan poshta salasy da kende emes. Iаǵnı, biz tek eldi túrli basylymdarǵa jazdyrtyp, sony taratýmen ǵana shektelmeı, basqa da qyzmet túrlerimen aınaly­sýdamyz. Aıtalyq, zeınetkerlerge zeınetaqysyn ýaqytynda jetkizip beremiz. Onyń syrtynda jergilikti turǵyndardan túrli tólemderdi jáne qabyldap alýdamyz. Byltyrǵy jylǵy taza paıdamyz 32 mıllıon teńge bolsa, bıylǵy jyldyń ótken 9 aıyndaǵy bul kórsetkish 47 mıllıonǵa jetip otyr. Al gazet taratý jaǵdaıyna kelsek, sońǵy on jylda el basylymy «Egemenniń» mundaǵy taralymy eki esege artyp, ótken jyly 1500 danaǵa jetti. Bıyl bul mejeden de asyp túsetin sekildimiz. Al osynyń bári egemendigimizdiń, eldigimizdiń arqasy. Endeshe, sol egemendigimiz baıandy bolsyn. Manarbek MOLDARAHIMOV,  Semeı qalalyq baılanys torabynyń bastyǵy.   Qyzylaǵashtyqtar dán rıza Azattyqtyń aq tańy araılap atqan mereı sát kún ótken saıyn jaqyndap keledi. Oraıy kelgen jumys aýqymy da jalǵasyp jatyr. Birligi men yntymaǵy jarasqan jurtshylyq tııanaǵy kelgen árbir tolymdy isterge alǵysyn aıtyp, aǵynan jarylýda. Solardyń qatarynda alapat sý tasqynynan zardap shekken Qyzylaǵash aýyly­nyń halqy da bar. – Osylaı deýim tolyq negizdi. О́ıtkeni, kók­temgi tasqynnyń saldarynan bútin bir aýyldy sý shaıyp, bar jıǵan-tergenimizden aırylyp, san­sy­rap qalǵanymyz búgingideı esimizde. Sol sátte Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimetke jedel tapsyrma berip, búkil Qazaqstan halqy qol­daý kórsetti. Qaıǵymyzǵa ortaqtasty, bary­men bólisti. «Qaıǵyny bólisse azaıady» degen osy ǵoı. Keshegi alapat sý tasqynynan japa shek­ken halyqtyń tán jarasyn ýaqyt osylaı emdedi. Búgingi Qyzylaǵash ertegidegideı jańarǵan, jasarǵan. Táýelsizdik mereıin qýanyshpen qar­sy alýǵa jumylǵan.  Qaz-qatar tizilgen ádemi úı­ler men taqtaıdan túzý kóshe, halyqqa máde­nı-turmystyq qyzmet kórsetetin meken, mektep, balalar baqshasy, taǵysyn taǵy nysandar aýyl ajaryn aıshyqtaı túsken. Ortalyq kóshe boı­ynda sol qıyndyqty eske salatyn sábıin qor­ǵaý­ǵa umtylǵan ana beınesi keskindelgen eskertkish-belgi ornatyldy. Saıabaq ta jaıqalyp keledi. Qyzylaǵash aýylyndaǵy qurylys jumys­ta­ry sapaly atqarylyp, 465 úı jańadan salyndy. Jáne 30 úı kúrdeli jóndeýden ótti. Osynyń bá­ri táýelsizdigimizdiń arqasy, eldegi bereke-birlik, yntymaqtyń beriktiginen. Mundaı sáýletti aýyl respýblıkada kemde-kem. Qazir halyqqa úıleriniń qujattary rásimdelip, berilýde. Buǵan qalaı qýanbaısyń. Jańa balabaqsha paıdalanýǵa berildi. «Nur­shý­aq» sábıler mekenine búldirshinderin tapsyr­ǵan­dar alańsyz eńbekke aralasty. О́zim nemerelerim Aıjan men Arsendi baqshaǵa aparyp, olardyń halqymyzdyń salt-dástúri men tilin bilýine ájelik úlesimdi qosyp júrmin. Árdaıym elimizde tynyshtyq bolsyn. Qazaq halqynyń birtýar uly – Elbasyna aýyldasta­rym­nyń atynan alǵys aıtamyn. Tilesh JARQYNBAEVA, Qyzylaǵash aýylynyń turǵyny. Almaty oblysy.   Egemendik aldyq, el boldyq táýelsizdiktiń tuǵyryn bilimmen bekiteıik! Men – ǵumyrymdy bilim berý salasyna arna­ǵan janmyn. Birneshe mektepti basqardym. Qos­ta­naı aýdanyndaǵy Glazýnov orta mektebiniń dı­rek­torlyǵy qyzmetine kelgenimde, bilim uıasy­nyń mańdaıshasynda ilingen «Qosh keldińizder!» degen sóz qazaqsha emes, orys jáne nemis tilderinde jazylǵan eken. О́ıtkeni, bul aýylda kóbine nemis ultynyń ókilderi turatyn. Mektep orys tilinde bilim berdi. Al, ózimizdiń aǵaıyndar balalaryn qazaq mektebi bar jerge jiberip, sonda ınternatta jatqyzyp oqytady eken. 90-shy jyldary joǵary bilimi bar muǵalimder qazaq mektebi bolmaǵan soń, úıde jumyssyz otyrdy. Men kelgen jyly aldymen bastaýysh qazaq sy­­nyptaryn ashtym. Kelesi jyly orta sy­nyp­tar taǵy ashyldy. О́z elimizdiń bir aýylynda qa­zaq tilinde bilim berýdi osylaı taqyr jerden bas­taǵan edik. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary ekonomıka quldyrap, aýyrtpalyq bolǵany kóp­ke málim. Soǵan baılanysty Torǵaı óńirinen, alys aýdandardan aǵaıyndar Glazýnov aýylyna kó­ship keldi de, jyl saıyn qazaq synyp­ta­ryn­daǵy balalar sany da kóbeıe berdi. Tájirıbesi mol muǵalim­der­di jumysqa shaqyrdym. Sony­men, kóp uzamaı-aq bilim uıasy qazaq-orys aralas mektebi bolyp shyǵa keldi. Qazir mektebimizde orys synyptaryna qa­raǵanda qazaq synyp­ta­ry­nyń úlesi basym. Pedagogıka ujymy uıymshyl, bilim sapasy úshin ustazdar aıanbaı eńbek etedi. Bilim sapasy jóninen Glazýnov orta mektebi Qostanaı aýdanynda birinshi orynǵa shyqty. Mekteptegi oqýshylardyń 50 paıyzy tek jaqsy jáne úzdik oqıdy. Táýelsizdik – alaqanǵa qonǵan baq. Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaevtyń dana saıasatynyń arqasynda basqa jerlerdegi sııaqty urystan, so­ǵystan amanbyz. Halqymyz beıbit kúnniń shýa­ǵy­na malynyp, ómir súrip jatyr. Mine, osyndaı baqytty ýystan shyǵaryp almaý úshin aldymen atalarymyz ańsaǵan osy azattyqtyń, bostan­dyq­tyń qadirine jetýimiz kerek. Aýyl mektebinde qalamen birdeı Internet, ınteraktıvtik taqta, mýltı-medıalyq kabınetter bolady dep qashan oılaǵan edik? Búginde aýyl balasy eshteńeden muq­taj bolyp otyrǵan joq. Bizdiń shaǵyn aýyl­daǵy mekteptiń ózinde 2 ınteraktıvtik taqta, 3 Internet synyp bar. Mektep oqýshylary qazaq tilinde de, orys tilinde de erkin sóıleıdi. Biz balalardyń úsh tildi meńgerýi úshin jumys isteımiz. Muǵalimderdiń barlyǵy da kompıýterdi meń­gergen. Pedagogıkalyq keńeste ár muǵalimniń úıinde kompıýter bolýy kerek dep sheshtik. Táýelsizdigimizdiń tuǵyry berik bolýy úshin elimizdiń bolashaǵy sanalatyn jas urpaqqa sapaly bilim berýimiz kerek. «Bilimdi myńdy jyǵady» degendeı, bilim men ǵylym damyǵanda ǵana elimiz qandaı básekege de nyq tura alady. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq toıy– basqa toıdan ózgerek. Sebebi, Qazaq eli buryn qamshynyń sabyndaı az ǵana ýaqytta dál mundaı dárejege kóterilgen emes. Sondyqtan álem tanyǵan, moı­yn­daǵan Qazaqstannyń bar jetistigi qasıetti erkin­digimizdiń arqasy dep bilemiz. Bola­sha­ǵy­myz árqashan osyndaı jarqyn bola bersin! Qabylan RAǴAT, Glazýnov orta mektebiniń dırektory. Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdany.   Atameken máńgilik kókeıde turady Bizdiń Bulanbaı aýyly tym shalǵaıda, Sile­ti dalasynda. Osy jerde Túgel, Ermek pen Barmaq batyrlar qalmaqtarmen shaı­qas­qan. Men ómirimniń 40 jylyn jylqy baǵyp at ústinde ótkizdim. Qazir táýligine 500 sha­qy­­rymǵa deıin jer júrip ótetin sol­t­ús­tik­tiń qatal qysyna tózimdi, Jábe tu­qym­dy jyl­qy ósiremiz. 2000 jylqy baǵa­myz. Byl­tyr 600 qulyn týdy. Akademık Igor Nechaev kelip ketti. Bul kúnderi bizdiń jylqy sha­rýa­shylyǵymyz elimizdegi «Jyl­qy sharýa­shy­lyǵy mal azyǵyn óndirý ǵy­ly­mı-zertteý seriktestigimen» birlesip ju­mys jasaýda. Al­daǵy jyldary osy sharýa­shy­lyq negizinde jylqy zaýytyn ashpaq oıy­myz bar. Elimizdiń aýdan, aýyldaryn aralap, ár tabynnan tuqymy jaqsy erekshe jyl­qy­lar­dy tańdap alyp, óz jylqylarymnyń ara­syna ákelip, tabyn ortasyn jańartyp turamyz. Jubaıym Kúlásh ekeýmiz 9 bala tárbıelep ósirdik. Kishkentaılarynan áke­le­­rine kómektesip, jylqy baǵýdyń qyr-syryn úırendi. Jylqy ósirý kóńilge bitedi. Bulanbaı aýyly Keńes ókimeti jyldarynda Sileti sovhozynyń fermasy boldy. Sovhoz taraǵan soń, bári jan-jaqqa ketti de qaldy. Aýyldan el ketken qandaı jaman. Sodan bos qalǵan úılerdiń birine jaıǵastym. En dalany bos qaldyrmaı jylqy ósire bastadym. Ata-baba jolyn qýyp, osy kúngi jańa qazaq baıynyń úlgisin jasap, elge, óz­ge jurtqa tanytqym keldi. Elbasy mal ósir, aýylda kásibińdi ash, kómegimizdi al dep otyr ǵoı. Egemendik tórge shyqty. El­diń, qazaq­­­tyń eńsesi kóterildi, kóńil ósti. Men de osy qýanyshpen el mereıtoıy qar­sańynda jurt­­­­shylyqty quttyqtaǵym keledi. Bul kúndi kórgen adam baqytty. Til-kózimiz tasqa. Byltyr aýylǵa úıler saldyq. Eldik degen osy. Qazir sharýashylyqqa qa­zaq dástúri boıynsha kishi ul Dýlat bas-kóz bolyp júr. Bizdiń mindetimiz – jastardy baýlyp, jyl­­qy baǵýdyń qyr-syryn úıretý ǵoı. Egemendikti saqtaý jastardyń qolynda. Amantaı MÝSIN, sharýa qojalyǵynyń basshysy. Pavlodar oblysy, Ertis aýdany.   О́zgeris óz qolymyzda Jaqynda keshegi ótpeli kezeń qıyn­dy­ǵyna tóze almaı, tarıhı ata-baba jurtyna kóship ketken burynǵy jerlesimdi kezdestirip qaldym. О́zi meken etken aýylymyzdy kórýge kelipti. «Meniń kezimde mynadaı tamasha ǵımarattar joq edi. Qalaı, qashan sa­lyp alǵansyńdar», dep jarqyraǵan meshitke, Mádenıet úıine, sport keshenine, eńseli mektepke, ınternatqa, toıhanaǵa, qymyzh­a­naǵa tamsana qarap, tańyrqaıdy. «Bulaı bolaryn bilgende senderdiń ortalaryńnan ketpes edim» deıdi ókinishin jasyrmaı. Shynynda, burynǵy Izendimiz ben qa­zir­gi Izendimizdiń aıyrmashylyǵy jer men kók­teı­ligin jurttyń bári aıtady. Budan jı­yr­ma jyl buryn sharýashylyǵy berekesi qash­qan, turǵyndar qala jaqqa jóńkile kóship, úıler qańyrap bos qalyp, bolashaǵy buldyr kúıge túsken bir búıirdegi aýyl edi. Al búgin sonyń elesi de joq. Jańaryp-qulpyrýy ta­ńyrqatqandaı aýdan, qala berdi aımaqtaǵy eń kórikti meken. Osynyń bári óz kúshimizge sú­ıe­lip jasaldy. Egin egip, mal ósirgen aýyl­das­tarym tabystary soǵan yqpal boldy. Táýelsizdik basynda keıbireýlerdiń «Sen­derdiń qoldaryńnan ne kelýshi edi. Endi tipti quldyraıtyn shyǵarsyńdar», dep muqat­qandary da bolǵanyn qalaı umyta alarsyń. Olarǵa qolymyzdan kelmesteı kóringendi keltirýdiń úlgisi kórsetildi. Jyldan-jylǵa kórkeıgen Izendimiz kórinisi dálel buǵan. Elimiz mereıli mereke qushaǵynda. Bı­yl­ǵy qys ajary da ádemi bolyp, aınala­da­ǵy­daı adamdar kóńili de appaq. Qut, bereke, bir­lik, týysqandyq túp tamyry sonda dep bi­lemin. Otandastaryma tán osy qasıet eli­mizdiń órkendeýine bastaı berýin tileımin. Qanat OTARBAEV, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Otqanjar» JShS jetekshisi. Qaraǵandy oblysy, Nura aýdany, Izendi  aýyly.