«Qazaqstannan úırenetin tusymyz kóp»

Qazaqstan táýelsizdik tizginin óz qolyna alǵannan keıin kóptegen qıyn­shylyqtarmen, kedergilermen betpe-bet keldi. О́ziniń geogra­fııa­lyq ornalasýy jaǵynan dúnıe­jú­zin­degi úlken elderdiń qatarynda tur­­ǵan Qazaqstan tabıǵı resýs­tar­ǵa baı bolǵanymen, halqynyń sany óte az bolatyn. Iаǵnı, sol kezeńde Qazaq­stan halqynyń sany bir Ys­tambul qalasynyń turǵy­ny­na da jetpeıtindeı edi. Taǵy bir basty másele – ol memleket hal­qynyń ba­sym bóliginiń qazaq­tar­dan tur­maǵandyǵy. Máse­len, óz ege­men­di­gin alǵannan keıingi ke­­zeń­de eldegi etnıkalyq qazaq­tar­dyń sa­ny 50 paıyzdan da tómen bol­ǵan-tu­ǵyn. Al qalǵan bóligin 130 et­nos­tyń ókil­deri quraıtyn. Buǵan jap­sarlas Qytaı, Reseı syn­dy alyp kórshiler­diń jatqanyn qosyńyz. Demek, alǵashqy kezderi eń kúr­deli máselelerdiń biri – ol ekono­mı­kalyq shıelenister men túıin­der, ha­lyq­tyń turmys-deńgeıiniń, zeı­net­aqynyń tómendigi boldy. Son­dyq­tan, sol ekonomıkalyq qıyn­­dyq­tardy sheshý, qazaq etno­syn al­ǵy shepke shyǵarý kún tár­­tibinde turdy. Bul, árıne, óte kúr­deli má­sele bol­dy. Alaıda, memleket mun­daı qıyn-qystaý kezeńnen utymdy jol taýyp, shyǵa bildi. Eger de álem­de «Beıbitshilik úshin» degen qandaı da bir marapat ta­ǵaıyndalsa, oǵan Qazaqstan la­ıyq dep oılaı­myn. Sebebi, Qa­zaq­stan kóp etnos ókil­derin ózinen al­shaq­tat­paı, olar­dyń basyn bir jerge shoǵyr­lan­dy­ryp, birtutas ha­lyqqa aınaldyra bil­gen memleket. Qazaq­stan úshin tá­jirıbe retinde belgili bir úlgini alý­dyń qajet­tiligi joq. Kerisinshe, óz ishinde et­nı­ka­lyq qaq­tyǵystary men qaıshy­lyq­tary bar elder Qa­zaq­stanǵa bury­lyp, odan úlgi alýy qajet dep oı­laı­myn. Bul Qazaq­stan Prezı­denti­niń kóshbas­shy­lyq qa­sıetine baıla­nys­ty der edim. N.Na­zarbaev Qazaq­stan halqy Assamb­­leıa­­syn qur­dy. Bul Assamb­leıa­ǵa kons­­tı­týsııalyq ke­ńestiń bir or­ga­ny retinde qara­dy. Iаǵnı, bul Qa­zaq­­stan­­da turatyn et­nos ókilderi­niń bar­­lyǵy Konstı­tý­sııanyń qor­ǵaýyn­da ekenin kórsete­di. Men Qazaqstan halqyn jaqsy bilemin. Bul elmen únemi baıla­nys ornatýǵa tyrysamyn. Máse­len, qazaqstandyq orys jýrnalıstermen sóılesken kezde baıqa­ǵa­nym, olardyń birazy óz bala­laryn qazaq tildi balabaqshaǵa beretinin estip-bildim. Árıne, olar­dy eshkim májbúrlegen joq. Bul olardyń osyndaı qadamǵa shyna­ıy ynta-nıetpen barǵanynyń belgisi. Bul aıryqsha eskererlik jáıt. Árıne, memleket tarıhy úshin 20 jyl sonshalyqty úlken merzim emes. Alaıda, 20 jyl ishinde Qa­zaq­stan óz memlekettiligin dálel­de­di, álemge aıǵaqtady. Osy óńir­degi basqa eldermen salystyra qaraıtyn bolsaq, Qazaqstan úlken tabystarǵa qol jetkizdi. Túrkııadaǵy etnosaralyq jáne konfesssııaralyq kelisim men Qa­za­q­standaǵy etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq kelisim saıa­saty­na kelsek, kóp aıyrmashylyq bar. Bul salada Qazaqstannan úırenetin tus­ta­ry­­myz joq emes. Bizde ózderi tý­ra­ly ashyq, jarııa túrde aıta al­maı­tyn etnıkalyq toptar kezdesedi. «Eger, olar ózderi týraly jarııa túrde aı­ta­tyn bolsa, Túrkııa óz ishi­nen ydy­rap ketedi», degen qor­qy­nysh ta bar. Sońǵy kezderi Túrkııada etnı­ka­lyq máselede jańa úderister baıqalyp keledi. Máselen, Túr­kııa­da bir táý­lik­te 24 saǵat boıy kúrd tilinde habar taratatyn telearna ashyl­dy. Eger, 2-3 jyl bu­ryn bul jáıt týra­synda Túrkııanyń ishinde aıty­la­tyn bolsa, eshkim senbes edi. Bul rette men qan­daı da bir etnı­ka­lyq má­se­leler ult­tyń óziniń ishki kon­teksinde qaras­ty­ryl­ǵany jón dep sanaımyn. Haıatı TÚFEKChIOǴLY, Ystambul ýnıversıteti  Eýrazııa ınstıtýtynyń dırektory, professor. Túrkııa.