Qarashańyraq

Jaqyn kúnderde elimiz Qa­zaq­stan táýelsizdiginiń 20  jyl­dyǵyn atap ótpek. Árıne, bul merzim tarıh «dońǵalaǵy» úshin asa kóp ýaqyt emes. Desek te, 20 jyl – táýelsizdiktiń býy­ny qa­typ, onyń qalyptasyp, memle­ket­tiń keleshek baǵyt-baǵ­daryn, saıası fılosofııasyn aı­qyn­daý úshin jetkilikti kezeń. «Táýelsizdik alǵaly beri nege qol jetkizdik? Saıasat, ekonomı­ka, áleýmet, óner men ǵylym, ádebıet pen mádenıet salasynda qandaı jetistikterge ıe boldyq? Memleketimiz qaı baǵytta jáne qalaı damyp keledi? Eldiń er­teńi qandaı bolmaq? Endi 20, 30 ne 40 jyldan soń qandaı óz­ge­rister oryn almaq?» degen saýal­dar árkimdi mazalaıdy. Buǵan birlese jaýap izdeıtin kez jetti. Halqymyz «Birlik bar jerde tirlik bar», deı otyryp, bir­lik­tiń qanshalyqty mańyzdy ekendigin ǵana aıtyp qoımaı, ol bol­maǵan jaǵdaıda qanshalyqty qaýip­ti ekenin de meńzegen. Ra­syn­da da mynaý bizdiń silkinisterge toly zamanymyzda birliksiz alǵa jyl­jý tipti múmkin emes. Sol sebepti bizdiń el úshin birlik erekshe qasterli uǵym. О́zimizge belgili, biz birliktiń arqasynda alańsyz jumys istep, alǵashqy qıyn-qystaý kezeńdi artqa tastaýǵa qol jetkizdik. Táýelsizdik ornyǵýynyń eń qıyn jyldarynda halyqtyń kemeldigi men eldiń Tuńǵysh Prezıdenti – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaıratkerligi ná­tı­jesinde Qazaqstanda etno­s­ara­lyq janjal men qoǵamnyń bólinýine jol berilgen joq. Já­ne bul úderiske óz eliniń, ulty­nyń taǵdyryna alańdaıtyn aza­mattardyń árqaısysy úles qos­ty, qosyp keledi de. Eń bastysy, táýelsizdikti baıandy etýdiń al­ǵy­shartty jasaldy, demogra­fııa­­lyq jaǵynan halqymyzdyń sa­ny ulǵaıdy. Al biz qazaqtar sa­ny 40 paıyzǵa jeter-jetpes bol­ǵanda táýelsizdik deklara­sııa­syn jarııalaǵan halyq edik. Oǵan jetkizgen taǵdyrǵa áli de qaryzdarmyz. Sondyqtan, táýelsizdigimizdi jarııalaǵan jáne óz memlekettiligimizdi qalyptastyrǵan alǵash­qy kezeńderde bizdiń basty mindetimiz – etnosaralyq tózimdilik pen kelisim negizinde qoǵamdy uıystyrý boldy. Al el damýy­nyń jańa kezeńinde, strate­gııa­lyq basymdyq retinde, qoǵam­nyń barlyq azamattary moıyn­da­ǵan ortaq qundylyqtar men qaǵıdattarǵa negizdelgen Ult birligine jetý maqsaty turdy. Osylaısha, «Qazaqstannyń Ult birligi Doktrınasy» ómirge keldi. Doktrınanyń qajettiligi, sóı­tip, ómirdiń ózinen, ǵasyr­lar­dyń kózinen, taǵdyrymyzdyń sheshýshi bir kezinen, ıaǵnı tarıh logıkasynan týyndaǵan edi. «О́ıtkeni, birliksiz – ult joq, ultsyz – memleket joq. Al memleketsiz bolashaq joq» delingen atalmysh qujatta. Sonymen, Qazaqstannyń Ult birliginiń qaǵıdattary qan­daı? Birinshiden, «Qazaq­stan Respýb­lı­kasy qazaq hal­qy­nyń san ǵa­syrlyq memle­ket­tiliginiń qu­qyq­­tyq, tarıhı jal­ǵyz dara mu­rageri jáne onyń saıası, memlekettik qury­lymynyń tabıǵı jal­ǵasy bo­lyp tabylady. «Táýel­sizdik pen baıyrǵy qazaq jerinde qurylǵan memlekettiligimizdi da­mytý – bizdiń basty qundy­ly­­ǵy­myz bolyp tabylady», dep atap kórsetilgen Elbasy maqul­daǵan qujatta. Ekinshiden, bizdiń ulttyq birligimiz, barlyq Qazaq­stan azamat­tary­nyń taǵdyry­nyń ortaqtyǵyna negizdelgen. Ol ortaq taǵdyr barshamyzdyń ortaq tańdaýy­myzdyń arqasyn­da keldi. Jáne eń aıaýly sezim­derdiń biri otan­dastyq sezimine bóledi. «Sebebi, bizdiń ortaq elimiz, ortaq otanymyz bar, ol – Táýelsiz Qazaqstan. Tarıhı taǵ­dy­rymyzdyń ortaqtyǵyn túsiný jáne osy tańdaýdy túısine bilý – eldiń barsha azamatyn biriktiretin eń basty negiz» delingen Doktrınada. Iаǵnı, Eli bir­diń – taǵdyry bir dep túıin­deýge bolady. Bul Qazaqstandy «elim, otanym» dep tanıtyn, memlekettik tildi moıyndap, zań dástúrin qadirlep-qaster­leıtin azamat­tyń bul elmen taǵdyry da bir degen sóz. Úshin­shiden, ol múm­kin­dikter teńdigi qaǵıdaty. Demek, qoǵam­nyń barlyq azamat­tary­na memleket tarapynan birdeı teń, ári ádiletti múmkindik jasalýy tıis. Bul «qaǵıdat – etnostyq, bolmasa basqa da shyqqan tegine, dinı ustany­my­na jáne áleýmettik jaǵdaıyna qaramaı barlyq azamattarǵa teń múm­kindik berý» dep atap kór­setil­gen atalmysh qujatta. Tór­tin­shiden, qaı ultty bolsa da uıytatyn, birtutas­tyqqa biriktire alatyn kúsh – ol Rýhanı bas­taý. Sebebi, halyqtyń rýhy kúshti bolǵan saıyn, onyń memlekettiliginiń de bolashaǵy  arta túsedi. Ulttyq rýh qaı halyqtyń bolsa da onyń ózindik sanasy­nyń negizi sanalady, myńdaǵan jyldyq dástúrge, qundylyq­tar men mádenıetke, tilge súıe­nedi. Olaı bolsa, bizdiń de tilimiz, dástúrli qundylyqtar men qaı­talanbas tól mádenıetimiz hal­qymyzǵa júzdegen jyldar boıy demeý boldy, ony quryp ketýden aman saqtap qaldy. Son­dyq­tan da ulttyq máde­nıetimizdi da­my­tý, dástúr men tildi jań­ǵyrtý, ári qoldaný aıa­syn keńeı­tý, ult­tyq qadir-qa­sıetti ny­ǵaıtý – mem­leketi­miz­diń eń mańyz­dy min­detteriniń biri. Táýelsizdikti qashanda qor­ǵaý­ǵa tıispiz. Oǵan barlyq aza­mattardyń qaýqary men áleýeti, nátıjeli áreketi kerek. Dosmuhamet NUR – AHMET, Túrki akademııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.