Besinshi kún (30 qarasha): Kelisim

Juldyzdy  jıyrma  kún

El birligi – kemel keleshek kepili

Táýelsizdik alǵan 20 jyl bo­ıyn­da elimizdegi etnosaıasat kúrdeli óz­ge­risterdi bastan keshirgeni málim, bi­raq onyń negizgi qaǵıdalary, bas­ty ba­ǵyttary árqashan múltiksiz ári mu­qııat saqtalyp otyrdy. Bular: Qa­zaq­stan halqynyń birligi; qazaq hal­qy­nyń uıystyrýshy róli; to­lerant­tylyq jáne jaýapkershilik; Qazaq­stan etnostarynyń máde­nıet­teri men tilderin damytý úshin bar­lyq jaǵ­daı jasaý; etnostyq, kon­fes­sııa­lyq, mádenı jáne tildik áralýandyq. Endi osy qaǵıdalardy taratyp aıtyp óteıik. Qazaqstan halqynyń birligi qa­ǵı­dasy – bul Qazaqstan Respýb­lı­kasy qyzmetiniń konstıtýsııalyq qa­ǵıdasy, qoǵamdyq kelisim, saıası tu­raqtylyq jáne qazaqstandyq patrıotızmdi júzege asyrýdyń negizgi erejesi ǵana emes, eń aldymen el Táýelsizdigin baıandy etýdiń negizgi qaınar bastaýy, barsha el ıgiligi úshin ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik damýdy jemisti iske asyrý múm­kindigi. Bul qaǵıdanyń ekono­mı­ka­lyq damý deńgeıi men saıası júıe­si­niń sıpatyna qaramastan, kez kel­gen polıetnosty qoǵamda iske asa­ty­nyn tarıh dáleldep berdi. El birligine qol jetkizgen elder qan­daı da bol­ma­syn qolaıly geosaıası jáne geo­ekonomıkalyq jaǵdaısyz-aq, jo­ǵa­ry damý deńgeıine qol jetkizip otyr­ǵany barshaǵa málim. Al kerisinshe etnostyq belgi boıynsha jiktelý bar kez kelgen memleket turaq­syz­dyqqa ushyrap, óz damýy­na tos­qaýyl qoıady. Sondyqtan da, ózine tán tarıhı joly bar, ekonomıkasy tıimdi naryqtyq úlgige negizdelgen, de­mo­kratııalyq qoǵam qurýshy memleket retinde Qazaqstandy qalyp­tas­tyrýda tańdaýdyń áýelden «bir el – bir taǵdyr» qaǵıdasyna tú­seri aıdan anyq edi. Qazaq halqynyń uıystyrýshy róli qaǵıdasy – Qazaqstan qazaq hal­qynyń kóp ǵasyrlyq memle­ket­tiginiń birden-bir quqyqtyq jáne tarıhı murageri jáne saıası ári memlekettik dástúrlerin jalǵas­ty­rý­shy ekendigine, sondaı-aq onyń etnostyq aýmaǵynda qurylǵandy­ǵyna negizdelgen. «Qazaq KSR memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııada jáne «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń memlekettik Táýelsizdigi tý­ra­ly» Kons­tı­týsııalyq zańda egemendi ulttyń ári qaraı uıysýy­nyń negizderin aıqyndaǵan eki qa­ǵı­dat jarııa etildi: birinshiden – Qazaqstan memleketin qurýdyń al­ǵy­sharty bolyp ta­bylatyn qazaq halqynyń óz taǵ­dy­ryn ózi tańdaý quqy; ekinshisi – el­diń barlyq aza­mattary úshin jasa­latyn teń múmkindik. Osy oraıda, «meniń tilim – meniń halqym – meniń elim – meniń jerim» sııaqty ortaq uǵymdar et­no­syna qaramastan barsha Qazaq­stan azamattaryna birdeı tán. О́tken ǵasyrda qazaq dalasyna 1,2 mıllıonnan astam túrli etnos ókilderi kúshtep qonys aýdaryl­dy. Onda da qazaqtyń darhandyǵy sheshýshi ról atqaryp, bóten jurt ókil­derin ógeısitken joq. Náýbet jyl­darynda etnostardyń basyna tús­ken tragedııa túrli ult pen ulys­tyń qarym-qatynastaryna, túsi­nistigine úlken áser etip, zul­matty birge kóterýine septigin tıgizdi. Halyqtar dostyǵy sol kezdiń ózinde irgetas bolyp qalanǵan edi. Iаǵnı, qasań zamanda qazaq jerinde qalyptasqan qundylyqtar men búgingi eldik birlik pen tatýlyqtyń arasynda tikeleı baılanys bar. Búginde etnostyq toptar osyn­daı berik negizden bastaý alyp, qazaq ultynyń aınalasyna jumylyp, ortaq Otanymyz – Táýelsiz Qazaq­stan­dy qurý isine úlesterin qosýda. 100-den astam etnos ókilderi tu­ratyn, túrli etnostyq toptar ara­syn­da turaqty qarym-qatynas qa­lyp­tasqan Qazaqstan úshin tolerant­ty­lyq pen jaýapkershilik erekshe mańyzdy. Qazaqstanda Táýelsizdiktiń 20 jylynda «toleranttylyqtyń» ózin­­­dik túsinigi qalyptasyp, Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń negizinde etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń biregeı úlgisi qalyptasty. Eger dástúrli, batys­tyq turǵyda toleranttylyq degenimiz – zań erejeleri men saıası dál­dik talaptaryna negizdelgen tózimdilik degen uǵymdy bildirse, Qazaqstan úshin toleranttylyq, eń aldymen halyq jadyndaǵy ja­zyl­maǵan ereje, etnosaralyq qa­ty­nas­tardyń aqıqaty men qoǵam­dyq adamgershilik qaǵıdalary. Elimizde toleranttylyq uǵy­my senim, ózara qurmet, yntymaq­tas­tyq jáne mádenıetaralyq dıalog arqyly túsindiriledi. Onyń negizinde dástúr men patrıotızm, jańarý, jasampazdyq jáne jeńis murattaryna negizdelgen múmkin­dik­terdiń teńdigi jáne ulttyq rýh qundylyqtary jatyr. Búginde memlekettik til – qazaq tili Qazaqstan halqyn biriktirýshi asa mańyzdy faktor, táýelsizdik pen egemendikti qamtamasyz etýdiń tetigi, erekshe belgisi, nyshany bo­lyp ta­ny­lady. Ol adamnyń qan­daı da bir memlekettiń azama­t­ty­ǵyn tańdaýy­nyń negizi. Memlekettik til – árkim­niń azamattyq jáne saıası quqyq­taryn tolyq iske asy­rýynyń, eldiń qoǵamdyq saıası ómi­rine tolyqqandy etene arala­sýy­nyń kepili, jeke bá­se­kege qabi­lettiligi men tıimdi áleý­met­tik qa­rym-qatynasynyń faktory. Táýelsizdikti baıandy etýde já­ne qazaq jeriniń amandyǵy men beıbitshiligin qamtamasyz etý úshin basty jaýapkershilik qazaq halqyna júkteledi. Osy tarıhı jaýapkershilikti oryndaý maqsatynda etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq ke­lisimniń ózindik úlgisin qalyp­tas­tyra otyryp, Qazaqstan etnostar­dyń mádenıeti men tilderin damy­tý úshin jaǵdaı jasaýdy qamta­ma­syz etedi. Memlekettik etno­saıa­sattyń osy qaǵıdasy óziniń sıpa­ty boıynsha biregeı ınstıtýt bo­lyp tabylatyn Qazaqstan halqy Assambleıasy qyzmetinde erekshe oryndy ıelenedi. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń bas­tamasymen 1995 jyly quryl­ǵan bul ınstıtýt 16 jyl ishinde etno­saralyq qatynastar máselesi bo­ıyn­­sha azamattyq qoǵam men mem­le­ket arasyndaǵy ózara is qımyldy qamtamasyz etýdiń ámbebap tetigi retinde, parlamenttik ókildiligi bar ınstıtýt retinde, sondaı-aq qoǵam­dy tutastyryp, el birligin qaly­p­tas­tyrýshy qural retinde óziniń san qyrly áleýetin asha túsýde. Osy oraıda, Memleket basshy­sy­nyń eldegi etnosaralyq qaty­nas­tar máselesine erekshe yqyla­syna Táýelsizdiktiń jıyrma jy­ly ishinde Qazaqstan halqy Assam­bleıasyna qatysty Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııasyna tú­zetýler engizilip, «Qazaqstan hal­qy Assambleıasy týraly» arnaıy Zań­nyń, Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń jeti birdeı Jarly­ǵy­nyń qabyldanýy, Assambleıa­nyń or­ta merzimge arnalǵan (2011 jyl­ǵa deıingi) strategııasynyń iske asy­rylýy, óziniń uıystyrýshy áleýeti jóninen biregeı qujat bo­lyp ta­by­latyn, bizdiń polıetnos­tyq qo­ǵam­nyń damý basymdyq­tary týra­ly strategııalyq baǵdar­lamalyq qujat – Qazaqstannyń el birligi Doktrınasynyń qabylda­nyp, iske qosylýy aıqyn dálel bola alady. Sonymen qatar, eger Táýel­siz­dik jyldary Qazaqstanda memle­ket­tik sáıkestiligin qalyptastyrý, til saıa­saty, «Qoǵamnyń ıdeıalyq uıy­sýy Qazaqstannyń ósip-órken­deýi­niń shar­ty» tujyrym­dama­la­ry­nyń, 1997 jylǵy «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasyndaǵy tilder týra­ly» Zań­­nyń, Shetelde turatyn otandas­tardy qol­daý, Etnosara­lyq jáne kon­fes­sııaaralyq keli­sim­niń qazaq­stan­dyq modelin je­til­dirý, Tilderdi qoldaný men da­mytý memlekettik baǵ­dar­la­ma­lary­nyń ázirlenip, iske asyryl­ǵa­nyn eskersek, etnosara­lyq kelisim máselesi elimizde qoǵam men mem­leket nazarynda ortalyq oryn­ǵa ıe ekendigin ańǵarý qıyn emes. Qazaqstan halqy Assamb­leıa­sy­nyń quramyna respýblıkalyq, aımaqtyq deńgeıdegi 820-dan asa etnomádenı birlestikter engen. Sondaı-aq onyń ınstıtýsıonaldy quramy tek etnostyq máseleler sheńberimen ǵana shektelip qalǵan joq. Búginde onyń aınalasynda jýrnalıster qaýymdastyǵy, ǵy­ly­mı qoǵamdastyq, genderlik já­ne kásipkerlik uıymdardan tura­tyn azamattyq qoǵamnyń san sala­ly qurylymdary jumys isteýde. Osy aıtylǵandar negizinde Qa­zaq­stan halqy Assambleıasy qo­­ǵam­­da­ǵy áleýmettik suranys­tar­dy qa­na­ǵattandyrýǵa jaýap beretin bar­lyq azamattyq qoǵam ıns­tı­týt­tary­nyń basyn biriktiretin, uıys­tyrý­shy ortalyq bolýy múmkin degen oı týyndaıdy. Mundaı tujyrym jasaýǵa 2010 jylǵy sáýirde Memleket bas­shy­sy maquldaǵan Qazaqstannyń el birligi doktrınasynyń erejeleri de sebep bo­lady. Búginde Doktrınany iske asy­rýǵa Qazaqstan Úkimeti, 12 mınıstrlik, 6 respýblıkalyq agent­tik, Joǵarǵy Sot, Bas prokýratýra, bar­lyq jergilikti atqarýshy organdar tartylǵan. Doktrınany iske asy­rý elimizdegi ıdeologııanyń da­mýyna, el birligin nyǵaıtýǵa, Qa­zaq­stan­nyń 2020 jylǵa deıingi stra­tegııa­lyq jos­parynyń júzege asýyna qo­syl­ǵan ólsheýsiz úles bolyp tabylady. Bul qujat qoǵamdy, barsha azamattar úshin ortaq qundylyqtar men qaǵıdalar júıesin tanýǵa negizdelgen qoǵamdyq uıysýdyń ja­ńa deńgeıi – el birligine qol jetkizýge bastaıdy. Ol Táýelsizdikti jáne qazaq jerinde qurylǵan memlekettikti damytýdy bizdiń eń basty qundylyǵymyz dep pash etedi. Doktrınada el birligine qol je­t­­kizýdiń barlyq baǵyttary bo­ıyn­sha mynadaı mindetter aıqyn­dal­ǵan: ha­lyq tutastyǵynyń obek­tıv­ti negizi retinde ekonomıkany jańartýǵa já­ne tıimdiligin artty­rý­ǵa qol jetkizý, el birligi men qo­ǵam­dyq turaqty­lyq­tyń berik áleý­mettik negizin jasaý maqsatynda orta tapty qalyptas­ty­rý jáne Ult Rýhyn damytý, nyǵaıtý, osyny elimizdegi árbir azamattyń ómirlik baǵdaryna aınaldyrý. Osyǵan oraı, Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasymen Qazaq­stan­nyń 2020 jylǵa deıingi stra­te­gııa­lyq damý basymdyqtarymen baı­la­nysty elimizdiń jedel ın­dýst­rııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­ma­syn iske asyrýǵa, qoǵa­m­dy áleý­met­tik jańartýǵa, áleýmettik jaýapkershilikti arttyrýǵa jáne qazaq­standyq etnosaıasatty ǵylymı oı eleginen ótkizýge baǵyttalǵan Assambleıa qyzmetiniń jańa baǵyt­tary qalyptasty. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna ar­nalyp ótkizilgen Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń áleýmettik jaýapkershilik forýmy bul salada Assambleıa áleýetiniń ashylmaǵan qyr­laryn kórsetip berdi. Forýmǵa aýyl sharýashylyǵy ónimderin ón­di­rý, qaı­ta óńdeý, kómirsý­tekterdi qaıta óń­­deý, kólik jáne kommýnıkasııa, qu­rylys jáne qurylys ma­te­rıal­dary, energetıka, metal­lýr­gııa, hımııa ón­di­risi, nana tehnologııa, qyz­met kór­se­tý ekono­mıkasy salalary bo­ıyn­sha 61 ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq jobalar usynyldy. Qazaq­stan hal­qy Assambleıasy jáne Indýstrııa já­ne jańa tehnologııalar mınıstr­ligi arasynda ekonomıkany ındýst­rııalyq-ınnovasııalyq damy­tý sala­syn­daǵy áriptestik jóninde ynty­maq­tastyq týraly memoran­dým­ǵa qol qoıyldy. Eń bastysy, forým Qazaqstan azamattaryn naqty ister­diń aınalasynda biriktirýge qol jetkizdi, bul ekonomıkalyq múd­de­ler, ómir­lik maqsattar men qun­dy­lyq­tar­ǵa arqa súıeıtin naǵyz birlik bolmaq. Al onyń artynda áleý­mettik jaýapkershilik pen qoǵamdy áleý­met­tik ja­ńartýǵa talpyný tur. Assambleıanyń XIV sessııa­syn­da Memleket basshysy osy maqsat­tarǵa qoǵamdyq qoldaýdy tartý jó­ninde mindetter qoıǵan bolatyn. Ol óz sózinde «isker adamdardyń turaq­tylyqqa qoldaý kórsetýi, bul eń aldymen olardyń óziniń múdde­leri­ne sáıkes jáne bul bizdiń bolasha­ǵy­myzǵa salynǵan ınvestısııa» dep atap kórsetti. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qar­sańynda el birligin nyǵaıtýǵa, Qa­zaqstan halqynyń tutastyǵyn bekitýge baǵyttalǵan batyl da anyq qa­dam jasaldy – Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń damý strategııasyna memlekettik baǵ­darlama mártebesin berý týraly tapsyrma berdi. Búginde strategııa jobasymen jumys júrgizilýde. Et­no­mádenı birlestikter men ǵylymı-sarapshylyq qaýymdastyqtardyń áleýetin tarta otyryp, jasalǵan ja­ńa qujat jańa ıdeıalardyń túıi­ni, bizdiń elimizdiń jarqyn keleshe­giniń kepili – el birligin nyǵaıtý­dyń ja­ńa dúmpýi bolady dep senemiz. Eraly TOǴJANOV, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi.