Halqynyń Haleli

QAJYRLY QAIRATKER

Ádiletine júginsek, táýelsiz el tuǵyrynyń turlaýly bolýy úshin jan aıamaı eńbek etken Halel Dosmuhamedov syndy birtýar azamattardyń rýhyn eske alyp, esimin qasterleý ári onyń qaı­rat­kerlik tulǵasyn ulyqtaý bári­mizge ortaq paryz bolýǵa tıisti.

Halel Dosmuhamedovtiń qoǵam­dyq, qaıratkerlik qadamy Sankt-Peter­býrgte oqyǵan jyldary­nan bastalady. Ol áskerı-medı­sına­lyq akademııada oqyǵan kezinde búkil Reseıde bolǵan 1905-1907 jyldardaǵy revolıýsııany kózimen kórip, buqara halyqtyń ashý-yzasy, qandy qaqtyǵystar jáne jeńilistiń ashy sabaqtary rýhanı dúnıe tanymy ósip jetilgen bolashaq qaırat­kerdiń ıdeıalyq jaǵynan qalyp­tasýyna ıgi yqpal etti. Qorǵansyz eldiń teńdigi úshin basty qaýip-qaterge tigip, bes oblystan jınalǵan qazaqtyń zııaly azamattary 1905 jyly Teke (Oral) qalasynda Kons­tıtýsııalyq-demokratııalyq saıa­sı partııa qurǵanda aralarynda Sankt-Peterbýrgtegi áskerı medı­sınalyq akademııanyń stýdenti Halel Dosmuhamedov te bar edi.

Haleldiń Aqpan jáne Qazan tóńkeristeri tusyndaǵy qyz­metine aıǵaq bolarlyqtaı az da bolsa dáıektemeler kezdesedi. Sonyń biri 1917 jyly Orynbor qala­synda jalpy qazaq-qyrǵyz seziniń bolǵandyǵy, oǵan Haleldiń qa­tys­qandyǵy týraly «Qazaq» gazeti sol jyldyń 14 qarasha kúngi sanynda aıta kelip, munda Tor­ǵaı oblystyq komıtetiniń quryl­ǵan­dyǵyn, oǵan bar bolǵany 14 adam (Orynbordan – 10; ýezderden – 4) múshe ekendigin habarlaıdy. Dál osy mezgilde Aqmola, Semeı, Oral oblystyq komıtetteri de quryldy. Al jeltoqsannyń 5-i men 13-i ara­­ly­ǵynda ótken Quryltaıǵa Halel de arnaıy shaqyrylady. De­gen­­men ǵylymı ádebıetterde, ta­rıh­­shylar eńbekterinde bul derek egjeı-tegjeıli zerttelmegen. 1917 jyldyń shilde aıynda Alash qoz­ǵa­lysyn jaqtaýshylardyń sezi shaqy­rylady. Oǵan barlyq qazaq oblystarynan bar bolǵany 20-dan astam delegat qatynasady. Osy sezdiń ótkizilgendigine jáne oǵan Halel Dosmuhamedovtiń tóraǵalyq etkendigine dáıekteme retinde «Qazaq» gazetiniń 31 shilde kúngi sanynda jarııalanǵan qaýlysyn keltirýge bolady. Jalpy qazaq seziniń qaýlysy: «Jalpy qazaq sezi 21 shildede Orynborda ashy­lyp, 26 shildede jabyldy. Sezge Aqmola, Semeı, Torǵaı, Oral, Jetisý, Syrdarııa, Ferǵana oblys­ta­ry­nyń hám Bókeıliktiń ókil­deri qatysty. Sezd tóraǵasy – Ha­lel Dosmuhamedov, tóraǵa serik­teri – A.Baıtursynov, hatshy­lar: Á.Kótibarov, M.Dýlatov, A.Seıitov».

Bul sezde 14 másele qaral­ǵan, árqaısysyna baılanysty bir­neshe pýnktten turatyn qaýly­lar qabyl­dandy. Áıel máselesi tuń­ǵysh ret osy sezde kóterildi. Osy­dan keıin, araǵa bes aı salyp, jel­toq­sanda ulttyq memleket qurýǵa baılanysty ulttyq-terrıtorııa­lyq Qazaq avtonomııasy, mılı­sııa, ult keńesi, ult qazynasy, halyq soty týraly negizgi máselelerdi kún tártibine qoıǵan jalpy qazaq sezi shaqyryldy. Mine, osy sezde qazaq-qyrǵyz avtonomııa­syn Alash dep ataý jóninde qaýly qabyl­danǵan edi.

1917 jylǵy 5-13 jeltoqsanda H.Dos­muhamedov Qazaq eliniń der­bestigin, egemendigin ańsaǵan qazaq zııalylarymen birge jalpy qazaq sezin ótkizdi. H.Dosmuhamedov sezde tóralqanyń qosymsha tó­raǵasy boldy. Sezge 80-ge jýyq delegat qatysty. Sezde kún tártibi Alash partııasynyń baǵdarlamasy jobasynyń talaptarynan jáne elde qalyptasqan qoǵamdyq-saıası ózgeristerden týyndady. Sez­diń talqylap, tıisti sheshim qabyl­danýyna 10 másele usyndy. Olar: Sibir, Túrkistan avtonomııasy jáne Ońtústik Shyǵys odaǵy týraly; ult keńesi; ult qazynasy; múftılik máselesi; halyq soty; aýyldyq basqarý jáne azyq-túlik jónindegi máseleler edi.

Halel Dosmuhamedov osy kezeń­de qandaı qyzmet atqardy desek, buǵan 1930 jyldyń 10 naýryzynda óz qolymen orys tilinde jazylǵan ǵumyrnamadaǵy myna bir joldardan jaýap alýǵa bolady. Patsha ókimeti qulatylǵan soń, 1917 jyly sáýirde qazaqtardyń Oral oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Sol jyly jeltoqsandaǵy jalpy qazaq sezinde Alashorda Halyqtyq-revolıýsııalyq keńesi­niń músheligine ótti. Munda Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin zemstvo­lyq mádenı-aǵartý jumystaryn atqar­dy. 1918 jyly naýryz aıy­­nyń sońynda Halel Jansha Dos­muhamedovpen birge Máskeýde RSFSR Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy V.I.Lenınmen, Ult máselesi jónindegi Halyq Ko­mıs­sary I.V.Stalınmen Qazaq avto­nomııaly res­pýblıkasyn qurý týraly kelissóz júrgizedi. Bol­shevıkter Keńes ókimetin tolyq moıyndap sózsiz baǵynýdy talap etse, al olar Alashordaǵa ishi­nara bılik berý (zań shyǵarý, at­qarý­­shy bılik, sot júrgizý), óz ás­­keri bolý (halyq mılısııasy) sııaq­­ty talaptaryn, qazaqtar kóp sho­­ǵyr­lanǵan jerdiń bárin ataqo­nysy retinde qazaqqa túgel qaı­taryp, bir ortalyqqa baǵyndyrý jáne ár jerde keńes komıtetteri tutqyndaǵan Alash qaıratkerlerin túrmeden bosatý, olardy qýdalaýdy toqtatý, qarjylaı kómek alý sııaqty shuǵyl sheshimin tabýy qajet ótkir máselelerdi qoıdy. Sonyń keıbirine qol da jetkizdi. Atap aıtqanda, túrmedegi Alash qaı­rat­kerlerin bosatty, ortalyq keńes úkimetinen qarjy-qarajat aldy. Ult isterimen aınalysatyn komıssarıat janynan qazaq bólimin ashqyzdy. Alaıda Keńes ókimeti ekijúzdi saıasat ustandy: Halel jáne Jahanshah Dosmuhamedovterdiń Keńes ókimeti basshylarymen bolǵan kezdesýinen baıqalǵany – Ortalyq Keńes úkimetiniń yntymaq, ulttyq tutastyq negizinde qurylǵan Qazaq memleketin moıyndamaıtyn­dyǵy jáne qazaq halqyna taptyq jik­teý­g­e negizdelgen keńestik turpat­taǵy avtonomııa berýge daıar ekendigi kórindi. Sonymen qatar Ortalyq Keńes úkimeti qazaq halqynyń uzaq jyldarǵa sozylǵan ult-azattyq kúresi nátıjesinde dúnıege kelgen Alash avtonomııasy men Alashorda úkimetin moıyndamady. О́kinishke qaraı, bul kelissóz nátıjesiz aıaq­talady.

1918 jyly osyndaı qajyrly kezdesý, kelissózderdiń tolyqtaı alǵa qoıǵan maqsatyn oryndaı al­maǵannan keıin, olar elge kelip, Jympıty qalasynda 1918 jyldyń 18-21 mamyr aralyǵynda Oral óńiri qazaqtarynyń sezin ótkizdi. Onda Batys Qazaqstan óńirine yq­pal etetin ulttyq aýmaqtyq qury­lym – «Oıyl ýaqytsha úkimetin» jarııa­laıdy. Batys Alash orda­nyń tóraǵasy bolyp Jahanshah Dos­mu­ha­meduly taǵaıyndalyp, al Halel Dosmuhamedov bul iste oǵan jan-jaqty kómek kórsetti.

Degenmen 1920 jyldyń sońy men 1921 jyldyń basynda Alashorda men Keńes ókimeti arasyndaǵy kelissózder nátıjesinde dúnıege kelgen Kazrevkomnyń 1921 jylǵy naýryzdyń besindegi qaýlysyna sáıkes Alashorda úkimeti taratyldy. Reseıdegi basqa da ulttyq-qoǵamdyq saıası-qozǵalystar sııaq­ty Alash qozǵalysy, onyń ishinde 1917-1920 jyldary ómir súr­gen Alash partııasy, Alash avto­no­mııasynyń úkimeti tarıh sahnasynan, al olardyń halyq tanyǵan alyp­tary saıası kúres pen qyzmet arena­synan osylaı kúshtep qýyldy. Bulardyń qatarynda jalyndy pat­rıot, qajyrly qaıratker Halel Dosmuhamedov te bar bolatyn.

 Budan keıin Halel Dosmuhamedov Túrkistan jáne Qazaq Keńes avtonomııaly respýblıkalarynda ártúrli qoǵamdyq-saıası qyzmetter atqardy.

Aıtar oıymyzdyń túıini, qazaq halqy aldyndaǵy azamattyq paryzyna ómiriniń sońǵy sátine deıin adal bolǵan qaıratker Halel babamyzdyń rýhyn qasterleýdi, muralaryn nasıhattaýdy, kópshilik kókeıinde zerdeleýdi umytpaǵanymyz abzal. Sondyqtan halqynyń jan saý­­lyǵy men tán saýlyǵynyń shı­pa­geri, qajymas qaıratkeri, ám­­bebap ensıklopedıst Halel Dos­­mu­hamedovtiń qoǵamdyq-saıası qyz­metteri, mádenı-aǵartýshylyq, tá­lim-tárbıelik kózqarasy, ustan­ǵan ıdeıalyq baǵyt-baǵdarlary bú­gingi óskeleń urpaqtyń jadynda saqtalyp qana qoımaı, keleshektegi ıgilikti isterine de ónegeli úrdis bolýy qajet.

QAJYMAS ǴALYM

Kórnekti qoǵam qaıratkeri, aǵartýshy ǵalym, dáriger, Atyraý ólkesiniń abzal perzenti, professor Halel Dosmuhamedov óz halqynyń zııalysy, óz zamanynyń nasıhatshysy retinde kenje qalǵan nemese asa mańyzdy degen taqyryptarǵa jedel qalam tartyp, ýaqyt suranysyn qanaǵattandyryp otyrǵan. Onyń «Oqýshynyń densaýlyǵyn saqtaý» (1925 j.), «Kak borotsıa s chýmoı sredı naselenııa Kırgızskogo kraıa» (1918 j.), «Tabıǵat taný» (1922 j.), «Qazaq tilindegi úndestik zańy» (1924 j.), «Isataı-Mahambet» (1925 j.), «Adamnyń tán tirshiligi» (1924 j.), «Qazaqtyń halyq ádebıeti» (1928 j.), «Jalańtós batyr shejiresi» (1928 j.), «Janýarlar» (1929 j.) sııaqty oqý quraldary men ǵylymı kópshilikke arnalǵan eńbekteri, aýdarmalary, maqalalary, mine, osynyń bári professor Halel Dosmuhamedovtiń qazaq ǵylymy men mádenıetiniń tarıhynda ózindik orny bar kesek tulǵa ekendigin kórsetedi. Osy sózderimizdiń shyraıyn keltiretin qazaq halqynyń mańdaıyna bitken zańǵar jazýshy, marqum Ábish Kekilbaevtyń: «H.Dosmuhameduly kóziniń tiri kezinde aldyna jan salmas ǵajaıyp lıngvıst, folklorıst, tarıhshy-etnograf, aýdarmashy bolǵan. Jan-jaqty, kól-kósir ámbebap bilimniń arqasynda ol bıologııa, zoologııa, medısına salalaryna da kóp eńbek qosqan ǵalym», degen baǵasy óte oryndy aıtylǵan.

Haleldiń qajyrly qoǵam qaı­rat­keri bolýmen birge, aǵartý­shy, ǵalym, dáriger ekendigin de este ustaýǵa tıistimiz. Qazan tóńkerisine deıin qazaqtar arasynda tek 20 ǵana dáriger daıarlandy. Qazaq dalasyndaǵy kórinisti aǵartýshy-ǵalym Shoqan Ýálıhanov bylaı dep kórsetedi: «Aýrýǵa sapaly medısınalyq kómek beretin eshkimniń bolmaǵanyna, súzekten, sýyq tııýden, merezden, obadan, tyrysqaqtan, qarasan, qyzylsha, bezgek, týberkýlez, t.b. aýrýlardan halyq kóp qyrylyp jatqan kezde, osynaý úrkerdeı toptyń qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolmashy is-áreketiniń ózi biraz adamdardyń ómirin arashalap qaldy». Osyndaı úrkerdeı top­tyń ishinde qazaqtyń, ǵulama ǵalymy, fılosof-ensıklopedısi, san qyrly daryn ıesi, Halel Dosmuhamedovtiń bolýy, árıne, úlken maqtanysh!

Halel 1913-1920 jyldary Temir ýezinde ýchaskelik dáriger qyz­me­tin atqara júrip, oba aýrýyn joıý­ isine qatysady. 1920 jyly Tash­kent­tegi halyq aǵartý ınstıtýtynda oqytýshy jáne mekteptiń sanı­tarlyq dárigeri bolyp qyzmet isteıdi. Oǵan qosymsha Orta Azııa memlekettik ýnıversıteti medısına fakýltetiniń klınıkalyq aýrýhanasyna ordınator bolyp qabyldandy. 1921 jyly negizinen qazaq halqy arasynda pedagogıka­lyq bilim berý máselesimen aına­lys­ty. Túrkistan res­pýb­lıkasy ǵy­ly­mı komıssııasynyń tóraǵasy bola júrip, Halel Dosmuhamedovtiń tikeleı qatysýymen mektepterdiń jańa júıesi, ǵylymı termınolo­gııa jasaldy, qazaq mektepteri úshin oqýlyqtar men oqý quraldary ulttyq tilimizge aýdarylyp, jańa­dan qurastyryldy. Ol jaratylys­taný men pedagogıka salasynda da nátıjeli eńbek etip, birneshe oqý­lyqtar daıyndady. Solardyń ishinde úsh bólimnen turatyn zoologııa, anatomııa, fızıologııa, mektep oqýshylarynyń gıgıenasy jáne tabıǵattaný pánderine arnalǵan oqýlyqtardy ataýǵa bolady.

Halel Dosmuhamedov jaratylystaný ǵylymy salasynda ult­tyq ǵylymı termınderdi jasaý máse­leleriniń teorııalyq astaryna úńilip, onyń prınsıptik jaqtaryna erekshe nazar aýdardy. Ol fızıologııa pánderine baılanysty kóptegen termındik ataýlardy tól tilimizdiń sózdik qoryna ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldarynyń ózinde-aq iriktep ala bilgen. Solardyń birnesheýi mynalar: júıke júıesi (nervnaıa sıstema), júıke taly (nervnoe volokno), júıke ortalyǵy (nervnyı sentr), mı qaltasy (mozgovoı jelýdok), kóz qaǵar júıke (glazodvıgatelnyı nerv), júıkeniń uly júıesi (sentralnaıa nervnaıa sıs­tema), júıke túıini (nervnyı ýzel), t.b.

Halel Dosmuhamedovtiń jaratylystaný pánderiniń attaryn qazaqsha ataýy da quptarlyq dep sanaımyz. Mysaly, anatomııany tán júıesin taný, fızıologııany tán tirshiligin taný dep ataıdy. H.Dosmuhamedovtiń kelesi bir erek­she eńbegi «Oqýshynyń saýly­ǵyn saqtaý» kitaby. Bul kitapsha 1923 jáne 1925 jyldary jaryq kórdi. Gollandııa úkimetiniń tapsyrýy boıynsha birinshi satydaǵy mektep oqýshylarynyń gıgıenasyn saqtaýdy túsinikti tilmen baıan­daǵan kitapshany ǵalym, dáriger H.Dosmuhamedovtiń ózi qosymsha keńeıtip, mándi etip aýdaryp oqyr­mandarǵa usynýyn eliniń jasós­piri­m­deri densaýlyǵyn saqtaý úshin jasaǵan aıryqsha eńbegi dep baǵa­laýymyz qajet.

Sondaı-aq Halel Dosmuhamedov – qazaqtyń medısına, jaratylystaný ǵylymdarynyń negizin salýshylardyń biri. Ol Iý.Vagner­diń «О́simdikterdiń tirshiligi men túzilýi» degen eńbegin qazaqshaǵa aýda­ryp, jeke oqýlyq etip shyǵar­dy. О́ziniń «Oqýshylardyń densaý­ly­ǵyn saqtaý» (1923 j.), «Súıekti­ler týraly» (1927 j.) degen oqý­lyqtary bar. 1923 jyly «Sholpan» jýrnalynyń birneshe sanynda jarııalanǵan zertteý maqalalarynyń negizinde H.Dosmuhamedov 1924 jyly Tash­kentten «Qazaq-qyrǵyz tilindegi sıngarmonızm zańy» degen jeke oqýlyq shyǵardy. Halel ózi jı­na­ǵan materıal­dar negizinde «Murat aqyn sózderi» (1924 j.), «Alaman» (1926 j.), «Isataı-Maham­bet» (1925 j.) kitaptaryn da alǵy sózi men túsinikterin jazyp, oqyrman qaýymǵa usyndy. Halel­diń Tashkentte ótken 1920-1928 jyldar aralyǵy onyń shy­ǵar­mashylyq qyzmetiniń naǵyz shyrqaý shyńy boldy. Ol professor Polıvanovpen birlese otyryp, «Sultan Kenesary tarıhyna materıal» kitapshasyna jáne «Qyz Jibek», «Kenesary – Naýryzbaı» jyr  jınaqtaryna redaktorlyq etti. Halel Dosmuhamedovtiń  folklortaný salasyndaǵy eńbekteriniń ishinde oqshaý turatyny – «Qazaq halyq ádebıeti» (1928 j.) ocherki. Bul jınaqta ol aýyz ádebıetiniń túrlerin jikteýdi maqsat etken. Halel folklordy tek jalań sóz óneri dep tanyp qoıǵan joq, ony ádet-ǵuryp, nanym-senimmen baı­lanysty etnografııalyq máli­met­­terden bóle-jarmaı qaraý kerek­tigin jaqsy túsingen ǵalym. Halel­diń 1930 jyldary ja­zyp bitirgenmen, bastyryp úlger­megen «Qazaq oqýshysynyń dene tárbıe­si», «Qazaq tiliniń jaratylys­taný termınderi», «Túrki halyq­taryn­daǵy jáne qazaqtardaǵy ataý esim­deriniń shyǵýy» jáne «Qazaq­tyń ǵashyqtyq ólenderi» atty jı­naq­tary iz-tússiz joǵalyp ketken.

Qazaq halqy aldyndaǵy per­zenttik paryzyna ómiriniń sońǵy sátine deıin adal bolǵan Halel babamyzdyń óshpes rýhyn qaı ýaqytta da qasterleýge tıistimiz. Sondyqtan qaıtpas ta, qajymas ǵalym, dara da dana tulǵa, ámbe­bap ensıklopedıst Halel Dos­muhamedov muralaryn nasıhattaý, kópshilik kókeıinde zerdeleý búgingi urpaqtyń abyroıly boryshy ári mindeti.

Aıdar SABYROV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti