Qazaq qoǵamynda ata, rý, júz degenderdiń bıler qurylymy ómirsheń sıpat alyp otyr degenge qansha senbeıin deseń de, keıbir sharshy toptyń aldyn keshe týǵan balanyń úıirip áketip turǵanyn kóresiń. Ata kórgen jol bilip, sóz qadirine jetetin káriqulaqqa aınalatyn da túbi sondaılar. Ulttyq, ustanymnyń bastaý kózi áıtse de tomaǵa-tuıyq ahýaldan bıik turmasa – jalpyadamzat úılesimine kirigý qıynǵa soǵatynyn ańdaısyń.
Keńes Odaǵynyń kelmeske ketkenine otyz jylǵa taıasa da, aǵa býyn ókilderi ony birjola umyta almaýyna sebepter jetip-artylady. Endiginiń iske kelý turǵysyn burynǵylar áýesqoılyqqa balap, jeńil-jelpi atqaryla salǵan sharýaǵa uıǵarýdan taıynbaıdy. Qoǵam degennen góri jańa formasııaǵa kóshtikke tikeleı saıý naqtyraq shyǵatyndyqtan tap qazirgi zaman bet alysyna etimiz ólip, kóndikkennen bólek – qazaqtyń óz orta taby qalyptasyp úlgerip, kásipkerliktiń álemdik aıdynyna emin-erkin aralasa bastaǵanyna kózimiz úırenip te keledi. Qazaq oǵlanynyń mundaı jańa tolqyny shet tilin jetik meńgerip, álemdik úılesimdilikke sáıkesý bylaı turdy serkelik tanytyp, serpindi qımyldarǵa baryp jatqanyn ara-tura estip te qalamyz. Sondaıda qazaq atamyzdyń ejelgi daǵdysy boıynsha tilektes qýanyshymyzdy sezdirýmen qosa «qaı aýyldyń balasy eken» degen suraqtyń jaýabyn estimeıinshe janymyz tynbaıtyn ádeti.
Ár dáýir oıshyly ómir súrip otyrǵan ýaǵyn jańa zamanǵa balaǵany sekildi HHI ǵasyrdyń bir shıregin kertip bop qalsaq ta, «qaı aýyl» degen túsinik qazaqtyń qanǵa sińdi qasıeti me dep ańyratyn sátter barshylyq. Jáne sol uǵymdy óltirmeı alyp júrýshilerdiń bolmystaryna qarasań – jóndemdi is tyndyra almaǵan kil shalahat pendeler. Eń keremeti olar atqarǵan kúldibadam jumystaryn zamanaýı ozyq úlgige deıin aparyp, ózderin kósh bastaýshy tulǵa dárejesinde kórsete alatyndary tańyrqatady. Orta taptyń aldyńǵy qatarly ortasynda ózderin sýdaǵy balyqtaı erkin sezinetin olar zııaly qaýym arasyna jýymaı aýlaq júretin ádetteri. Eń alańdatatyn jaı taǵy orta taptyń álgi jańa leginiń qalyń bóligi ulttyq salt-dástúrden maqurym, qazaq janynyń kórkem qozǵalysynan beıhabar. Jahandanýdyń orasan qysymy keıbiriniń sanasyna sańlaý túsirip, ulttyq bastaýǵa umtyldyratyn nıetke durys baǵyt silteýdiń ornyna – orta jolda álgindeıler kezigip, solardyń jeteginde júrmese de, biraz ýaqyttaryn zaıa jiberip alady. Onyń eń zııandy tusy alǵyr da alymdy perzentterdiń ulttyq oı-óristiń múmkindigine shák keltirip, qaǵanaǵyn jaryp shyqqan elin balań ulttyń qataryna ishterinen uıǵaryp shyǵa keletinnen saý emes. Aldy-artyn aqyl toqtatyp qaraýǵa ómirlik sabaqqa rýhanı tájirıbe kerek ekendigin kóz jetkizgen saıyn ulttyq tutastyqty temirqazyq qyp ustaný paryz ekenin seziný tym azdyq etetin sekildi. Pysyqaılar qazaq janyna tereń boılamasa da, bilimi tereń, parasaty joǵary turǵan tulǵa tárizdi mańdaılary jarqyrap, kesim aıtatyn mártebesi zordaı ózderin tym kósem ustaıtyndaryn baıqaısyń. Tap bul qurylymdy álbette túp atasymen joqqa shyǵarýǵa bolmas jáne. Bir synypta oqyp, osy kúnge deıin baýyrlyq qatynasty úzip kórmegen turǵylas birde aǵynan jarylǵany bar. Otbasyndaǵy kıkiljińge aralasyp, jeti ataǵa tolmaı jatyp shańyraq kóterip qoımaýdy qadaǵalaısyń. Sondaı qadamdardyń birtalaıynyń betin qaıtaryp, eki jastyń mahabbatyn baýyrlyq sezimge ushtastyrýǵa týra kelgeni bar dep edi. Aǵaıyn arasyndaǵy dúrdarazdyq bitkendi sotqa júgindirmeı qalystyqqa salyp, tatýlastyratyn kúshtiń qolynda móri de, jazaǵa kesip jiberetin mártebesi de joq, sóıtse de jurt sanaspaı tura almaıtyn tap mundaı tutqa ulttyq kodymyz degenniń ózi naq osy emes pe eken degen oıǵa eriksiz júgindiredi.
Keńes Odaǵy kezinde tap mundaı áreket ata jolynyń ótip ketken jańǵyryǵyndaı kórinetin. Ultty uıystyryp, úlkenniń qabaǵyna qarap, kópshiliktiń aýyz lámin baǵatyn úrdis jandana túsken saıyn basqa atalarmen sanasýdyń ishki mádenıeti qalyptasqanyn anyq baıqaı túsesiń. Jalpylama nasıhat aıtylmasa da, baýyrmal sezimdi oıatýǵa mundaı túrtki jalpy rýlyq sanadan góri ulttyq tutastyqtyń bastaýyndaı qabyldanyp, al odan joǵary turǵan satylar tómengi býynnyń arqasynda kúnin kórip, jalǵan abyroıǵa bólenip jatqan qurylymnan aýmaıdy. Bastaýysh býyndy qurýshy álgi turǵylas birde: «Osy mindetten keıde bezip ketkiń keledi. Bizdiń atamyz arasynda bolyp jatqan áńgimeni syrtqa shyǵara almaısyń» dep kúızele tolǵaǵany bar. Qazaq qaýymynda shyndyqty aıtý mádenıeti kún tártibindegi ózekti másele. Ádilet sezimi degen jórgekten sińetin qasıet desek te, jalpy qazaq ultynyń quldyq sezimnen qutylmaýdyń aqyry qaıda aparyp tynatynyn bir mezgil oılap kórdik pe eken. Jaý izdeý arqyly ulttyq tutastaný qanshalyqty qaıyrly, ony boljap baıyptaıtyn ǵylym salasy jetkilikti. Qazaq kórkem oıy kásipkerlikke «Oıanǵan ólkedegi» Igilik obrazy arqyly kelgenin eskerýdiń taǵylymdy tustary kóp. Áńgime onyń jaǵymdy, jaǵymsyzdyǵynda jatqan joq. Býrjýazııaǵa qany qas Keńes bıliginiń qatal baqylaýy tursa da, Igilik astary mol san qyrly beıne bolyp shyqqanyna tańǵalasyń. Básekelestik barysynda anaǵurlym ústem orys kásipkerligi arandap, shyǵynǵa ushyrasa – salqyn aqylynan aıyrylmaǵan Igilik is tutqasyn qolyna senimdi ustamaı ma. Munyń bári kóńil serpiltýdiń amalyna bola aıtyla salǵan sóz emes. Qazir jalpy qazaq alýan kásipti ıgerýdiń tańdaýynda tur.
Osydan on jyldan astam ýaqyt buryn ǵalym Aqtolqyn Qulsarıevanyń eńbek etý uǵymyna basymdyq berý jónindegi usynysyn jazýshy Marhabat Baıǵut ilip áketip, jalpaq qazaqqa jarııa qylǵan edi. Qazir bastamalardy taban astynda ańǵara qoıyp, ulttyq ıgilikke aınaldyrýdyń tetigin izdestirý kemshin soǵyp jatqanyn nesine jasyramyz.
Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»