О́zimniń de buıyrsa qyryq besinshi jazyna tartyp bara jatqan jýrnalıstik jolymda maǵan bir ylǵı jaqsy aǵalar kezdesipti, bútin eldiń baspasóziniń bahadúr tutqasyndaı baǵlandar batasyn beripti.
Dáıim osyǵan shúkirlik etip, ishteı mereılenip, qýanyp ta júremiz. Qazaq baspasózi ardagerleriniń osyndaı bir jarqyn shoǵyry Ýaqap Qydyrhanov, Sarbas Aqtaev, Nurmahan Orazbekov, Sabyrjan Shúkiruly, Bekbolat Ádetov syndy marǵasqalarǵa áriptes, syılas ini bolyp, ǵıbratyn alǵanymyzdyń ǵanıbettigin sezinýdiń ózi qandaı deseńizshi. Osy arada Sarbas aǵamyzdyń kitabyn syılaǵan avtograf qoltańbasyndaǵy: «Aldyńǵy tolqynnan alǵan tálimiń kishilik pen kisilikten eshqashan tanbas dep senemin» degen senimine qalaı selkeý túsirermin?!
Bul atalǵandardyń ishindegi jasy úlkeni, jan tazalyǵyn, ar saralyǵyn boıtumar etken sırek aǵalardyń biri Ýaqap Qydyrhanuly dep paıymdaımyn. О́ziniń ustazy, barshamyzǵa qadirmendi Ázilhan abyz Nurshaıyqov Ýaqań haqynda: «Birge istegen kezimde men odan eki aıryqsha sıpat ańǵardym. Biri – eshqashan qubylmaıtyn jibekteı maıda minezi. Ekinshisi – sóz sheberligi» degen eken. Osy rııasyz pikir bizdiń paıymdy da rastaıtyndaı hám qoshtaıtyndaı. Al endi baqandaı 20 jyl «Sosıalıstik Qazaqstannyń» otymen kirip, kúlimen shyqqan Qydyrhanulynyń sóz sheberligi, tilinen maı tamyzar maqam-áýezesi óz aldyna bir ádemi álem.
Ýaqań «SQ»-da istegen jyldaryn naǵyz jýrnalıstik jáne ómirlik mektep boldy dep sanaıdy. Á degennen Ázaǵanyń – Ázilhan Nurshaıyqovtyń qolyna túsip, «Partııa turmysy» atty jetekshi bólimde istepti. Osynda júrip Baýyrjan Momyshuly, Ybyraı Jaqaev, Sábıt Muqanov syndy el ardaqtylarynyń maqala-sózderin uıymdastyrady. Uzaq Baǵaev redaktor bolyp kelgesin mal sharýashylyǵy bólimine meńgerýshi etip qoıady. Yrys-berekeni molaıtýǵa shaqyrǵan izgi nıetti kóp-kóp maqalalar jazady.
Sol kezeńnen júrekke jyly tıetin estelik – 1973 jyly «SQ»-nyń kóshpeli redaksııasymen Temirtaýda bolýy. Sol joly Ýaqań basqa áriptesterimen birge bolashaq táýelsiz elimizdiń bolashaq tuńǵysh Prezıdentin alǵash ret kórdi. Temirtaý qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Nursultan Nazarbaevtyń parasaty men tapqyrlyǵyna tánti bolyp, sózine súısinip, ánine qanattanyp qaıtqan edi. Sol jaqsylyqtardy jarym yrysqa balap jazǵan da bolatyn. Úmiti ony aldamaǵanyn ómirdiń ózi kórsetti.
Ýaqap Qydyrhanuly qazaq baspasózinde qadaý-qadaý kórnekti iz qaldyrdy. Syrt qazaqqa arnalǵan elaralyq «Shalqar» gazetin shalqar aıdynǵa sharyqtatyp shyǵarǵan da osy kisińiz. О́stip jer júzi qazaǵynyń, shettegi qandas baýyrlardyń tarıhı Otanmen tilek tabystyrýyna qyzmet etti. Al endi ıslamtanýshy retinde týǵan halqy aldyndaǵy eń úlken eńbegi, tartqan eń tolymdy kádeli syıy Quran Kárimniń túsindirmeli-maǵynalyq tárjimasyn jasap, Haqtyń sózin qazaqqa alǵash óz ana tilimizde jetkizýi bolatyn. Bul – 1991 jyl. 200 myń taralymmen shyqqan Quran Kárimniń súıinshi danasy Elbasyna syılandy.
Sonymen birge Ý.Qydyrhanulynyń tún qatyp, tús qashqan jýrnalıstik jantalasta júrip «Shańqaı tús», «Tań nury», «Tasqaınat», «Altynaı», «Saǵynysh sazdary», «Átteń, Altaı-Marqakól», «О́z elim – ózegim» sııaqty prozalyq toǵyz kitap týdyrǵan taǵdyrly jazýshy ekendigin ańdar edińiz.
Elimizdiń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, bıylǵy jyldyń sońynda, Qudaı qalasa, seksen bestiń seńgirine shyǵatyn sergek aǵamyz óziniń «Egemenine» árqashan adal. Ár nómirin qalt jibermeı, kóz kórińkiremese de, kúndelikti lýpamen qarap oqyp otyrǵan ardagerimizden aınalyp ketpeımiz be!
Qazaq baspasózi serkeleriniń biri, kórnekti qalamger Sarbas Aqtaev kezinde Kókshetaýda oblystyq gazettiń ádebıet-mádenıet bólimin basqarypty. О́zi Erkesh Ibrahımge úzeńgiles ini aqyn. Oryssha-qazaqshaǵa birdeı, feletonshylyq ataǵy da dúrdeı. О́stip júrgende Tyń ólkesiniń oblystarynda qazaq tildi gazetter jabylyp, oblystyq orys gazeti Sarbasty qyzmetke alaıyn dep turǵan jerde bireýler ony jamandap alǵyzbaı qoıypty-mys. Olaı bolsa... dep yzalanǵan Aqtaev Almatyǵa bir-aq attanyp, aıdy aspanǵa shyǵaryp, az jylda búkil Qazaqstanǵa máshhúr ataqty jýrnalıske aınalǵan.
Iá, Sarbas kókemiz shynymen de ózinen keıingi nesheme býyn, birneshe tolqyn qazaq jýrnalısteriniń asqar taýdaı aǵasy, alpys jyl boıy attan túspeı, baspasózdiń salıqaly sardary da, sóz ónerin órge súıregen serek sarbazy da bola bildi. Syrbaı aqynnyń qoldaýymen Almatyǵa kelgennen keıingi kezeńdegi jýrnalıstik, qalamgerlik, qaıratkerlik te qarymdy joly qaýymnyń kóz aldynda. «Ara-Shmel» jýrnalynda aı saıyn bir feletondy orysshaǵa, bir feletondy qazaqshaǵa qotaryp, úshinshisin ózi jazyp otyrdy.
Mundaı besaspapty Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń redaktory Ábdýálı Qaraǵulov «Ara-Shmeldiń» bas redaktory Júsip Altaıbaevtan tabandap otyryp arnaıy qalap aldy. Sóıtken Sarbastyń toǵyz jyl orynbasar bolǵanda «Jetisýdyń» respýblıkadaǵy oblystyq gazetter ishinde taqyrypty qamtýda da, kókeıkesti máselelerdi kóterýde de, tanymdyq-kórkemdik turǵydan da moıny ozyq bolýyn negizgi qamtamasyz etýshilerdiń biri bolǵanyn eshkim de ótirik deı almas. Odan soń aǵa gazet «Sosıalıstik Qazaqstandaǵy» uzyn-yrǵasy 17 jyldyq orynbasarlyǵy kezinde de osy jaýapkershilik pen senim, alǵyrlyq pen bıik talap, shyǵarmashyldyq pen shynaıylyq úrdisi saqtalyp, jańa satyǵa, neǵurlym joǵary deńgeıge kóterile túskeni anyq.
Eń aldymen basshylardyń biri retinde Sákeń «Jetisýda» da, «Sosıalıstik Qazaqstanda» da gazetke jaqsy kadr, júırik jýrnalıster tartýǵa múddeli yqylaspen peıildene atsalysty. Búgingi nómirdi shyǵarý. Erteńgisin josparlaý. Ne san uıymdastyrý máseleleri. Qala berdi, Ortalyq Komıtetke saýatty anyqtama daıyndap otyrý da orysshaǵa jetik orynbasardyń moınynda bolatyn. Osyndaı yrǵyn jumystyń yǵynda qalmaǵan alǵyr da yqtııatty Aqtaevtyń aıyna bir jaqsy ocherk bermegen kezi kemde-kem. Sóıtip júrip, eńbekqorlyǵy sonsha, on eki roman, jıyrmaǵa jýyq hıkaıat aýdaryp, qazaq oqyrmanyna olja salǵan eken.
Sońǵy jıyrma jyldyń ishinde azattyǵymyzdyń rýhymen úndesken «Hanzadanyń qasireti», «Abylaıdyń aq joly», «Qazaq hanymdary», «Altyn qalam» atty tarıhı-tanymdyq turǵydaǵy, derekti ádebı-kósemsózdik esseler janryndaǵy aıdyndy kitaptar týdyrýy kórnekti qalamger Sarbas Aqtaevtyń baspasózdegi qaıratkerliginen bólek, kórkem ádebıettegi de shyǵarmashylyq erligi dep baǵalaǵanymyz abzal. Tekti tulpar tegeýrindi shabysynan áli de taıǵan joq.
О́z qatarlastarynyń, qalamdastarynyń ishinde ómir mektebinde sharbolattaı shyńdalǵan qaısar qaranarlyǵymen, ultjandy ustanymymen birbetkeı týrashyldyǵymen ámbe batyldyǵymen erekshelenetin turpaty bólegi Nurmahan Orazbek aǵamyz-dy. Tipten, bul kisiniń 1955 jyly mektep bitire sala «Biz de tyńǵa baramyz» dep «Lenınshil jasqa» sýreti jarııalanǵan. Almaty oblysynyń «Ile» sovhozynda, Qostanaıdaǵy Sokolov-Sarybaı kombınatynda birer jyl istegende tyńgerlerdiń turpaıylyǵynan júregi shaılyqqany sonsha, QazGÝ-dy bitirerdegi dıplom jumysynan ustazdary ultshyldyq taýyp, ara talaǵandaı qalǵan-dy. Áıteýir, sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaktory, memlekettik emtıhan komıssııasynyń tóraǵasy Qasym Sháripov bul kóldeneń kılikken qııametten zordyń kúshimen súırep alyp shyqqan-dy.
Sodan sońǵy alpys jyldaı ǵumyrdyń deni qalam eńbegine arnalypty. Osy salada korrektorlyqtan, fototilshilikten bastap bas redaktorlyqqa, baspa dırektorlyǵyna deıingi, aýdandyq gazetten bastap oblystyq, respýblıkalyq basylymdarǵa deıingi joldan ótipti. Qarap otyrsań, byltyrǵy seksen jyldyǵyna jete almaı ketken jany jánnatta bolǵyr qaıratker aǵa Nurmahan Orazbek óz ómirinde buralań-bultarys, úlkendi-kishili qaqtyǵys shaıqastardy basynan mol ótkeripti. Sóıtip kúreskerlik hám qaıratkerlik tájirıbesi jınalypty. Sonyń bári kózge túsý, erlik jasaý úshin emes, árıne ádilet úshin.
«Lenınshil jasta» qyzmet istegeninde: «Biz tegin tanymaıtyn Ivan bolmaıyq» dep jazsa da; Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetinde: «Muhtar Maǵaýınniń «Qobyz sarynyna» komsomol syılyǵyn berý kerek» dep bulqynsa da; «Sosıalıstik Qazaqstanda» partııanyń jelbýaz qaýlylarynan jaqsylyq kútýden jalyǵyp, «Orazbekov – saıası saýatsyz» degen atqa qalsa da; Partııa tarıhy ınstıtýty men QazTAG-ta bıik satylardaǵy jaǵympazdyqtan jırense de – bir nárse anyq – Nurmahan Orazbektiń óziniń aınymaıtyn minezinde, týrashyl ustanymynda qalǵandyǵy.
Sovet-keńes zamanynda «Qazaq izdep júrmiz» dep maqala bastyrsa da sol. Aqyr aıaǵy ózi basqarǵan Qaraǵandynyń oblystyq partııalyq gazetiniń basyndaǵy 70 jyl boıy myzǵymaı turǵan «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder» degen urandy alyp tastap, qazaqtyń: «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen mátelimen birinshi bolyp aýystyrsa da sol. Azamattyq paryzyna, ar ustanymyna adaldyǵynan edi. 1991 jylǵy GKChP-nyń búligin búkil Keńes Odaǵy boıynsha esh taısalmastan: «Bul – memlekettik tóńkeris!» dep gazet betinde ashyq málimdegeni de sodan. Sóıtken Nurmahan Orazbek aǵamyzdy kúlli qazaq jýrnalısteri: «Qaharmanym!» dep qasterlese kuba-qup.
Qazaq baspasóziniń osy Nurekeń sypattas taǵy bir qaranar qaıratkeri Sabyrjan Shúkiruly týraly tolǵamymyzdy, ókinishke qaraı, ótken shaqta aıtýǵa májbúrmiz. Sabyrjan aǵany alǵash kórýim, sirá, 1990 jyldyń kúzinde bolar. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasarlyǵyna bekip otyrdy degen habardy estip, óziniń ejelden bergi ejettes dosy Bekbolat Ádetovpen birge quttyqtap shyǵýǵa kabınetine kirgenbiz. Turpaty kelisken zor denesi, ázil-qaljyńǵa beıim aqjarqyn kelbeti, ádepten aspas ustamdylyǵy adamǵa birden-aq unamdy áser qaldyrǵandaı-dy. Bizdiń aramyzda sol kúnnen bastap kózge kórinbes bir syılastyq ornady. Biraz jyldar boıy aǵa gazettiń Torǵaı oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolǵan, odan bólim meńgerýshisi etip Almatyǵa, ortalyq apparatqa aldyrǵan.
Bir jaıtqa nazar aýdarǵandy jón kóremin. S.Shúkirulynyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1990 jylǵy 17 sáýirindegi sanynda jaryq kórgen «Kishi 37» emes pe?» atty maqalasy qoǵamda úlken sensasııa týdyrǵany áli esimizde. Bul 1986 jylǵy Jeltoqsan ádiletin joqtap, aqyryp teńdik suraǵan alǵashqy maqalalardyń biri bolatyn. Keńestik qyzyl saıasat áli de ústem. Biraq osyndaı qazaq múddesin qorǵaǵan, kóptiń kóńilinen shyqqan saıası saraptamalardy da, halqymyzdyń júrer baǵyt-baǵdaryn baıyptaǵan baısaldy oı-tolǵamdardy da Sákeń biliktilikpen, ári batyl túrde kóptep jazdy. Táýelsiz Qazaqstannyń tilegin tiledi. «Qazaq tek qazaqtyǵynan aıyrylmasa ǵana tarıh kóshinde bola alady» dep Alashtyń asqaq murattaryna úndedi. Qazaqtyń ata jurtyna kóz alartyp, ala qoıdy bóle qyryqqan aram oılylarǵa «Tarıh tulypqa móńiremeıdi» dep kesip aıtar kesek sózben toıtara jaýap qaıtarýdy óziniń azamattyq boryshy sanaǵan da aıaýly aǵa Sabyrjan Shúkiruly bolatyn.
1991 jyldan bastap Sákeń qolyna alǵan «Suhbat» aptalyǵynyń táýelsiz ulttyq baspasózimizdiń qaz-qaz basqan bastapqy tarıhynda alar orny erekshe. «SQ»-da shyńdalǵan tájirıbeli jýrnalshy basylymnyń burynǵy jalań úgit-nasıhattyq jadaǵaı mıssııasyn ózgertip, aýqymdy maqsat-mindetter júktegen saıası-ekonomıkalyq ulttyq aptalyq gazet dárejesine kótergenin kózi qaraqty jurtshylyq umyta qoıǵan joq.
Al endi Sabyrjan aǵanyń memlekettik tildiń ózekti máselelerin arqaý etken talaı ótkir maqalalary, baıypty zertteý eńbekteri, pikirtalastary qazaq tili jolyndaǵy qajyrly da qaısar kúrestiń shejiresinen óshpeı saqtalar ónege edi-aý. Olardyń kezinde jurtshylyq kózinde «Ana tili» gazetiniń de bási men bedelin bıikke asyrǵany belgili. Sol úshin Aqseleý Seıdimbekteı aıkólder ardaq tutty. Qazaq til biliminiń negizin salýshylardyń biri Qudaıbergen Jubanovtyń uly, fılolog ǵalym Asqar Jubanov: «Qazaq tiline shyn jany ashıtyn adam – Siz dep bilem» dep iltıpat tanytty. Osy qasıetin tap basyp tanyǵan halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev ardaqty Sákesin: «Qarymdy oıshyl, arly azamat, qabyrǵaly qalamger, qazaq rýhanııat keńistiginde óz tunyǵyn, óz arnasyn saqtaǵan salıhaly talant» dep aǵynan jarylǵan eken. Ábekeńdeı abyz aıtqan aqıqat baǵaǵa bizdiń de qol qoımasqa áddimiz joq.
Bes qasqanyń ishindegi taǵy bir beldi qalamger bizdiń Bekeń. Kóbimizdiń-aq jýrnalıstıkadaǵy kókemiz, alǵa salar aıbynymyzdaı aıkól aǵamyz Bekbolat Ádetov. Aldaǵy tamyzda seksenge kelip jatsa da qashanǵysynsha jany shýaq, kóńili mııat. Qýnaq ta sergek. Bekeń ózine ǵana tán mol meıirimmen jymıǵanda aǵanyń darqan janynyń nurymen aıalanyp, dáıim qýanyp qalatynymyz da ras. Qyzmetti bertinde ǵana qoısa da, qolynan qalamy túspegen. Shynynda da «Sosıalıstik Qazaqstannyń» jetpisinshi-sekseninshi jyldardaǵy múıizi qaraǵaıdaı bólim meńgerýshi serkeleriniń biri, «Qaınar» baspasy men «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynda kórnekti iz qaldyrǵan, on jyl bederinde «Aýyl» («Dala dıdary») jáne «Dáýir-Vremıa» atty eki birdeı respýblıkalyq gazettiń bas redaktory bolǵan Bekbolat Ábıirulynyń qazaq baspasózindegi qalam-qaıraty men abyroı-bedeli, qabyrǵaly qaıratkerligi el-jurtqa ejelden málim.
Jas Bekbolat 1962 jyly Qazaq ýnıversıtetin bitirgen soń eki márte Torǵaıda, odan Almaty oblystyq «Jetisý» gazetinde qalamyn ushtady. Maqalany oqtaýdaı jutyndyryp shyǵarý, olpy-solpy artyq sóz qospaý, saıası ustamdylyǵyn saqtaý oraıynda partııalyq jýrnalda Qurmanbek Saǵyndyqovtan da biraz sabaq aldy. Degenmen de naǵyz úlken, salýaly mektepten «Sosıalıstik Qazaqstanda» júrip ótti desek, bir ótirigi joq. Bekeńniń ózi osy paıymǵa qol qoıǵan. Ár sózdi salmaqtap, saralap, ekshep qoldanýǵa, aýa jaıylyp ketpeýge úıretken osy mektep. Bizdiń ardagerimiz qazirgi «Egemenniń» de sol baısaldylyq, sarabdaldyq dástúrin saqtaǵanyna qýanady.
О́zin áýelde Sarbas Aqtaevtyń shaqyrýymen Torǵaı oblysyndaǵy menshikti tilshi bolyp júrgeninde Almatyǵa, apparatqa Sapar Baıjanov aldyrtypty. Ujymǵa birden baýyr basyp, aralasyp ketti. Redaktor Sapakeńniń bir jaqsy jeri – árkimniń daralyǵyn kóre bildi, baǵalaı bildi. Al birinshi orynbasar Balǵabek Qydyrbekuly qatań tártiptiń adamy bolypty, ózinen jurt yǵynyp turypty. Sol Bákeń de qalamy qarymdy, daryndy jigitterdiń qadirine jetip, erkeletip ustapty.
Osyndaı mektepten ótken Bekbolat aǵamyzdyń ózi de parasatty redaktor, ǵıbratty tálimger boldy. Eki márte aǵanyń orynbasary bolǵan kezimizde buǵan bizdiń de kózimiz ábden jetken edi. Qajetti jerinde talapshyl ustanymnan da aınymaıtyn. Keıinirek onshaqty jyldyń júzinde T.Rysqulov atyndaǵy ekonomıka ýnıversıtetinde «Memlekettik tildi damytý ortalyǵynyń» jetekshisi bolǵany bar. Sonda bir belgili ǵalym maqalasyn ýnıversıtettiń ǵylymı jýrnalyna baspaǵanyna shamdanyp: «Sen meniń kim ekenimdi bilesiń be? Men – akademıkpin» degen ǵoı. Bekeń julyp alǵandaı: «Men de óz isimniń akademıgimin. Siz akademık bolsańyz jýrnalǵa jaman maqalańyzdy nege tyqpalaısyz?» dep ýáj aıtady. Belgili akademık uıalyp qalyp, qateligin túsinip, maqalasyn qaıtyp alyp túzetip ákelipti.
Mine, bizdiń ardager jýrnalıst aǵalarymyz osyndaı. Árqaısysy óz isiniń bir-bir akademıgi bolǵan. Keıingi jas tolqyn jańashyl úrdisterdi ıgerýmen qatar aldyńǵy býynnyń osy bes qasqa syn aqtangerlerinen úlgi-ǵıbrat almaǵy lázim.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»