Hakim Abaıdyń uldaryn nege umyt qaldyrdyq?

Oıly dúnıeni táptishtep oqyp, astyn syzyp, belgiler qoıyp, «qundy qaǵazdarymnyń» arasyna qostym. Birneshe kún ótken soń qaıta qolǵa aldym. «Dástúrli qazaq qoǵamynda áke men balanyń arasyndaǵy tereń túsinistik pen ystyq kóńildiń josynyn oılaǵanda Abaı men Maǵaýııa qarym-qatynasy kókeıge oralady», – dep oı tas­tapty Baǵashar baýyrymyz. Máseleniń mánisine búgingi urpaqtyń kózimen úńilgendigi tebirentti. О́tken keńestik zamanda áke men balany bir-birine qar­ssy qoıyp, ara jikti bólýge tyrysqan jetesizdik beleń alyp kete jazdady emes pe?! Ǵasyrlar boıy qanǵa sińgen qazaqy tárbıe ǵana qasiretke aınala jazdaǵan keleńsizdikten urpaqtar sabaqtastyǵyn qutqaryp qaldy. Qolymyzǵa qalam ustatqan da osy jaǵdaıat. 

Abaı murasyna kózqaras, abaıtaný ótken shyrǵalań jol oıǵa oralady eriksiz. Abaıtanýdyń bastaýynda tur­ǵan uly aqynnyń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵy jaıyndaǵy maqalalar bir tóbe. Abaı­dyń qaıtys bolýyna baılanysty jarııalanǵan azanama, «Qazaqtyń bas aqyny – Abaı» dep ádebıettegi ornyn belgilep bergen tanymdyq máni zor maqala, aqyn qazasyna on jyl tolýyna arnalǵan kesh tusynda baspa kórgen dúnıeler, 1909, 1922 jyldary jaryqqa shyqqan kitaptaryna syn ráýishti jazbalardyń qadir-qasıeti eshqashan kemimek emes. Desek te, abaıtanýdyń teorııalyq irgetasynyń qalanýy jıyrmasynshy ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryna tıesili. Bul rette qandaı qıyn-qystaýdy basynan keshire júrse de, abaıtaný ǵylymyn únemi kózaýlasynda ustaǵan Muhtar Áýezov eńbegi bólip qarastyrýdy tileıdi. 1934 jyly jazǵan «Abaı aqyndyǵynyń aınalasy» zertteýinde aqynnyń ádebı mektebi, shákirtteri máselesin basy ashyq ádebıet pen ǵylym maıdanyna salǵan edi. «... Aqyndyq aınalasy Abaıdyń ózi alǵan nárdi sanaýmen túgel­denbeıdi. Ekinshi qatarda turǵan taǵy bir alýan másele – Abaıdyń ózgege bergen nári týrasynda», – dep prınsıpti mándi tezıs usynǵan-dy. Abaıdyń aqyn­dyq mektebiniń Aqylbaı, Maǵaýııa, Kókbaı, Shákárim syndy ókilderin atap kórsetedi. Jáne de «Osy tórt aqyn Abaıdyń naǵyz tolyq maǵynadaǵy shákirt­teri» ekendigin qadap aıtady. Áýezov usynǵan teorııalyq paıym qazaq ádebıetin zertteıtin ǵylym sheńberinde ǵana emes, álemdik ádebıettanýdaǵy sony pikir, buryn kóterilmegen másele sanatynda. Bul – moıyndaýdy qajetsinetin keleli tujyrym.

Abaı kindiginen shyqqan balalarymen shek­telmeı, mańaıyndaǵy ónerpaz jastardy baýyryna basqan. Abaı ustaz úshin tól perzentterimen birge aınalasyndaǵy aqyn, ánshi, áńgimeshi, sazger jandar birdeı, esh bóten­digi joq. Áke men bala, ustaz pen shákirt uǵymdarynyń toqaılasqan tusy – osy.  О́ner mektebindegi shákirtterdiń ta­laby, talanty, talǵamy basty nysana. Ymyraǵa kelmes aıtystar artta qalyp, Abaıdyń aqyndyq mektebi, aqyn shákirtteri konsepsııasy berik ornyqty búginde. Sany mol, sapasy zor qubylysqa ulasty. Bastaýynda súıikti uldary Maǵaýııa, Aqylbaı, Turaǵul. Zańdy da.

Maǵaýııa álemine saıahat sanamyzda kóptegen jaılardyń jańǵyrýyna sebepker boldy. Muraǵat qoınaýynan, estelikterden suryptalyp alynǵan baǵaly derekter men estelik-áńgimeler janymyzdy jadyratty. Asyldyń synyǵy Maǵaýııanyń aqyl-parasatyn, ónege-tárbıesin, erekshe qazaqy tanym-túsinigin oqyrman zerdesine qapysyz uıalatty. «Maǵaýııa» maqalasy aqyn murasyn tanýdyń buryn mán bermeı júrgen tustaryna úńiltti. Ol – aqyndy tanýdaǵy adamgershilik bastaýlary, babadan ataǵa mıras qazaqy qasıetter, adam janynyń tereń ıirimderiniń náziktikpen ashylýy. M.Áýezov irgetasyn negizdegen Abaı shákirtteri tujyrymdamasy kórnekti abaı­tanýshy Qaıym Muhamedhanov eńbekterinde taratyla zertteldi kezinde. Uly aqynnyń daryndy uldary Aqylbaı, Maǵaýııa, Turaǵul, nemere inileri Sháká­rim, Kákitaı Ysqaquly, Árham Ká­ki­­taıuly, Áýbákir Aqylbaıuly, alym­dy da alǵyr izbasarlary Kókbaı Janataı­uly, Árip Táńirbergenuly, Áset Naımanbaıuly taǵy basqalarynyń ómir derekteri men shyǵarmashylyq murasy ǵylymı aınalymǵa tústi. Áli de zerttele túsetin jaılar barshylyq. Abaı mektebinen nárlengen ánshi, sazger Muhametjan Maıbasaruly, jyrshy Beısembaı Jánibekuly, ertegishi Baımaǵambet Myrzahanuly, ustaz, aqyn Taıyr Jomartbaıuly, synshy, aýdarmashy Danııal Ysqaquly syndy tulǵalardan qalǵan asyl murany jınaqtap, ómirbaıandyq derekterin anyqtaý jaǵy aqsap tur. Ýaqyt ozǵan saıyn kómeski tartyp, jınalmaı qala ma degen kúdik te seıilmek emes.

Onyń ústine Aqylbaı, Maǵaýııa, Turaǵul esimin búgingi urpaqtyń jadynda máńgilikke qaldyrarlyq is te joqtyń qasy. Kóshe, mektepterge esimi berilmegen. Tuǵyrly eskertkish ornatý qolǵa alynbaǵan. Burnaǵyraqta oqytylyp kelgen Aqylbaı, Maǵaýııa shyǵarmashylyǵynyń sońǵy jyldary orta mekteptiń oqý baǵdarlamasynan shyǵarylyp tastalýy tipti de túsiniksiz.

Bir sózben túıgende, uly aqynnyń asyl tuıaq­tarynyń esimi men eńbegin urpaq sanasyna sińirýde tyndyrmaq isterimiz jetip arty­lady. Eskerýdi bek tileıtin áńgime – Qunan­baı men Abaı arasy. Bul jóninde qıly pikirler óris tapty. Menińshe, kórkem shyǵarma – «Abaı» epopeıasynda «oıdan qosylǵan», jazýshy «qııalynyń jemisi» sanalatyn úrdister kóp. Onyń ústine sonaý ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynan beri synshylar tilge tıek etken «áke men bala problemasynda» bógde órkenıettiń yńǵaıynda ketý basym. Sebebi qazaq turmysynda áke men balanyń jaýlasýy sırek ushyraıtyn qubylys. «Ákege qarap ul óser», «Ákesi bardyń yrysy bar», «Bala – baýyr etiń» dep keletin halyq danalyǵy qazaqy tár­bıeniń bolashaǵy mol ekendigine myq­ty dálel. «Kóshpeli qoǵamnyń sońǵy kók­jaldarynyń biri, «qaradan shyqqan han atanǵan» Qunanbaıǵa ádebı keıipker retinde buıyrylǵan baǵa – onyń óz ómirindegi is-áreketine, aqyl-oıyna, qol qaıratyna kórsetilgen qurmetten góri áldeqaıda pás, ári kúrdeli, tipti ádilet­siz kórinetin de tustary bar», – degen abaı­tanýshy, muhtartanýshy Tursyn Jurtbaı paıymy negizsiz emes.

Zaman ozyp, Táýelsizdik jemisin emin-erkin ıgiligimizge asyrǵan búgin­gi tańda Qunanbaıǵa kózqarastyń óz­ger­meýi baryp turǵan toǵysharlyq. Kóptiń túsi­niginde Qunanbaı jerlengen qorym Abaı­dyń respýblıkalyq qoryq-murajaıy qara­maǵynda. Aqylǵa salyp qarasaq, solaı bolýy kerek. О́kinishke qaraı, keńestik dáýirden qalǵan áke men bala arasyndaǵy qoldan jasalǵan kederginiń salqyny ma, Abaı esimine baılanysty barlyq sakral­dy oryndar mýzeı quramyna engende Qunanbaı qorymy tys qalǵan. Jer qoı­nyna berilgen kimder dersiz? Birazyn ǵa­na sanamalasaq. Qunanbaı О́skenbaıuly (1804-1886), Jaqyp О́skenbaıuly (1814-1906), Ysqaq Qunanbaıuly (1847-1902), Táńir­berdi Qunanbaıuly (1834-1906), Sma­ǵul Qunanbaıuly (1852-1932), sál tóme­nirek uly aqynnyń zor úmit kútken ul­dary Ábdirahman Abaıuly (1868-1895), Maǵaýııa Abaıuly (1870-1904) máńgilikke jer qoınaýyna berilgen. Jalǵastyra salynǵan qulaǵaly turǵan zıratta Muhtar Áýezovtiń atasy Áýezhan Berdihanuly (1830-1917), Abaıdyń tuńǵysh jınaǵyn shyǵa­rýshy Kákitaı Qunanbaev (1870-1915) múr­desi jatyr. Attary jazylmaǵan, umyt qal­ǵan birneshe tóbeshikterdiń endi keler ur­paqqa syr asha qoıýy ekitalaı. Bári Qunan­baı, Abaı urpaqtary, et jaqyn­dary ekeni sózsiz.

Túıin – ókiletti oryndardyń sheshimi­men Qunanbaı qorymyn Abaı qoryq-murajaıynyń qaramaǵyna qosý kerek. Áıt­pese, ábden tozǵan, jermen jeksen bolýǵa aınalǵan qasıetti jerden bir­­jola­ta kóz jazyp qalýymyz anyq. Qo­rymnyń Qazaqstannyń qasıetti jer­leri tizi­mine engizilmeýi de oılantady.

О́tkenimizdi baǵalaý, tarıhymyzdy tara­zylap keler býynnyń kádesine asyrý rýhanı jańǵyrýymyzdyń mazmundy tar­maǵy. Ata, babaǵa qurmet – urpaq paryzy!

Arap ESPENBETOV, professor

SEMEI