Jaly qulaǵymen birdeı, oń jaq jambasynda burshaq tańbalary bar qula taı atam bergen básire edi. Qulyn kúninen qant berip úırettim. Tańǵy shaı ústinde appaq, dámdi shaqpaq qanttyń eki-úsh túıirin qaltama sala salatynmyn. Qula taı ózge jylqylardan bólek, qaıyń syrǵaýyldarmen qorshalǵan buryshta turady. Men kirip barǵanda qos qulaǵyn qaıshylap, aldyńǵy aıaqtarymen jer tarpyp oqyranatyn. Kózderine qarasań, kúlip turǵan tárizdi. Jylqy balasy kúlýdi bile me, joq pa, ol arasyn ajyrata almaımyn. Áıteýir, qolymnan qant jep úırengen qula taı meni kórgende qýanatyn tárizdi edi.
Atam bergen básire. О́zin men de jaqsy kóremin. Mal jaılaǵanda atam jylqynyń aldyna qoıdan qalǵan, sıyrdan qalǵan qyrqyndyny tastaı salady. Kisi boıy aq qar dalanyń qolat-qoınaýyn keptep toltyryp tastaǵan kezde tisine tıer bir tal shóp taba almaıtyn jylqy jaryqtyqqa qyrqyndy da jaraıdy deıtin shyǵar. Al men bolsam básire taıyma tólderge dep saqtap qoıǵan jońyshqadan bir qoltyq ákelip tastaı salamyn. Erigip turǵan qula taı ıisi burqyraǵan jońyshqany kútirletip áp-sátte taýysady. Sodan soń basyn kóterip taǵy qaraıdy. Jońyshqa tilep turǵany. Byltyr jabaǵy kúninde minýge úıretkenmin. Er salmaı, jaıdaq. Osyndaı qystyń kúni edi. Qoranyń aldyndaǵy qalyń, jumsaq kúrtiktiń janyna alyp keldim de, aýyzdyǵyn salyp qarǵyp mindim. Qula jabaǵy móńkigen joq, tipti aıdalaǵa alyp qashpady da. Birer márte týlap, tońqańdady da qoıdy. Sálden soń bas bilgen. Aýyl ortasyndaǵy qudyqqa deıin baryp keldim. Kún sýyqta úılerinen shyqpaıtyn synyptastarym kórse eken deımin. Qyraý qatqan terezeniń arǵy betinde olar qarap tur ma, joq pa belgisiz.
Ishimnen oılap qoıamyn. Qar kóbesi sógilgen soń taı mingen balalar jarys ótkizedi. Sol kezde qula jabaǵymdy oınaqtatyp men de qosylamyn. Qys boıy jońyshqaǵa semirgen ári qant jegen qula jabaǵy birinshi kelýge tıisti. Qysqy uzaq-uzaq keshterde atamnyń kúpisin jamylyp uıqyly-oıaý jatyp qııalǵa shomylamyn. Mine, kóktem de keldi. Aýyl irgesindegi jazyq qara taqyr. О́zim sııaqty qys boıy taı-jabaǵysyn úıretken 20-30 bala jarys jolyna shyǵamyz. Synyptas qyzdar qarap turady. Aıgúl men Gúlmara da. Men birinshi kelemin. Jarys sońyn eshqashan aıaqtaǵan emespin. Qoı terisinen tigilgen jumsaq ári jyly, atamnyń ıisi ańqıtyn qalyń kúpini jamylyp jatyp uıyqtap qala beremin. Sóıtip qııalymdaǵy báıgeniń bireýin de aıaqtaı almadym.
Keler jyly atam qula taıdy soǵymǵa soımaqshy boldy. Ol kezde aýyldaǵy adamdar jylqyny kóp ustamaıtyn. Ár úıde bir bıeden. Assa ekeý. Al úsh bıe ustaǵan eshkim joq. Shamasy sol kezdegi úkimet maldy kóp ustaýǵa tyıym saldy ǵoı deımin. Nege kóp ustamaımyz dep atamnan da suraǵam. Úkimet jaqtyrmaıdy degen atam saqalyn saýmalap otyryp. El maldy kóp ustasa, qoǵamnyń jumysyn istemeı qoıady. Istese de jandaryn salyp istemeıdi. Úıindegi qora toly malǵa alańdaıdy ǵoı, sosyn ádeıi ustatpaıdy. Bálkim solaı da bolǵan shyǵar, biz uǵa bermeıtin edik. – Soısań soıa ber, – dedim atama ókpelep,– biz apam ekeýimiz ashtan ólsek te qula taıdyń etin jemeımiz.
– Soǵymǵa jumsaıtyn basqa taı joq qoı, – dedi atam,– eshbir reti kelmeı tur. Kelesi jyly anaý qarager jabaǵyny alasyń.
– Keregi joq, – dedim men, – qaragerdiń de, shabdardyń da.
Aqyry atam kóńilimdi qımady ǵoı deımin, ózimniń básirem – qula taıymdy soǵymǵa soıǵan joq. Úıdegilerden jasyryp qant aparyp bergen saıyn ishi sezgendeı basyn shulǵyp-shulǵyp qoıatyn. Rahmet aıtqany.
Qula taı jyldar óte kele esik pen tórdeı at boldy. Biraq men qula taıdy minip qııalymdaǵydaı báıgege qatysa almadym. Aýyldaǵy mektep bar-joǵy bastaýysh qana bolǵan soń syrtta oqydyq. Qula taı aýylda qaldy. Keıin umytyp ta ketippin.
О́z balalarymyz da dúnıege keldi. Biraq bul kezde básirege taı ataý yrymy joq edi. Tipti qazirgi jas tolqyn básireniń ne ekenin bile qoımaýy da múmkin. Taı ornyna taıpalǵan sheteldik mashına mingize bastadyq. Qandaı berik, myqty mashına bolsa da birer jyldyń ishinde saý-tamtyǵy qalmaıdy. О́z eńbegine almaǵan soń, tıyndap teńge jımaǵan soń qadirin qaıdan biledi deıdi jurt. Bálkim solaı da shyǵar.
Al básire degen halqymyzdyń ǵajap salty. Shańyraǵyn shattyqqa bólep mynaý jaryq dúnıege ul kelgende dál sol mezette tóldegen qulyndy básire etip ataıdy eken. Ilkidegi uǵym boıynsha náresteniń bolashaǵy da básire qulynshaqpen tyǵyz baılanysty. Arydaǵy qazaq meniń soǵym soıǵysh atam qusap básireni soımaǵan, satpaǵan.
Básire taıdyń tuqymyn da suryptap, elekten ótkizgen eken. Júırigin, áıtpese jorǵasyn. Jelmen jarysqan júırik mingen, ústine mingen adamnyń qolyndaǵy tostaǵannan sý tógilmeıtin, tórt aıaǵyn teń basqan jorǵa mingen balanyń da malǵa degen meıiri sábı kezinen qalyptasyp, arta túsedi eken. Yqylas-peıili de túzý bolmaq.
О́zi quralpy balalarmen birge jaltań qaqtyryp minip shyqsa mártebesi óspek. Bálkim báıge degendi, ómirdiń ózi jarys ekenin osy bastan sanasyna sińiretin shyǵar. Qatarynan qalyp qoımaı, aldyńǵy lekten tabylý, aldyńǵy lekti aıtasyz, oq boıy ozyq otyrý, tushy etine ashy qamshy saldyrmaý ádeti qalyptasatyn shyǵar. Ári tehnıkanyń túr-túri qońyzdaı jorǵalap júrgen búgingi zaman emes, at jalynda ósken bula jurt atty er qanaty sanasa kerek. Toıǵa barsa, maqtanysh, jaýǵa minse, serigi.
Balany aıtasyz, nemere de tabaldyryqtan attaǵan. At ustar. Bıyl jaz básirege bir taı satyp alyp bereıin dep júrmin. Baıaǵy ózim ańsaǵan, biraq sońyna deıin jete almaǵan uly báıgege qatyssyn.
Baıqal BAIÁDILOV
KО́KShETAÝ