Áke tárbıesine qatysty sóz qozǵalǵanda áıgili Áýezov áńgimelegen Qunanbaı men Abaı arasyndaǵy klassıkalyq dıalog eske túsedi. Sol máslıhatta «muqym qazaq tegis aqyl suraǵan» aıbarly aǵa sultan erteńgi Alash muratynyń altyn qazyǵy Abaıǵa «jaıdaq sý sııaqtysyń» dep min taǵady.
Bilgenge min emes, myń batpan aýyr maǵynaly astarly mysal, baǵa jetpes batıqaly sóz. Kóregen áke aıtqan, tulǵa boıynda bolýy kerek eń asyl tektilik qasıet týrasynda tátpishtep jatýdyń qajeti shamaly. Aıtpaǵymyz, áke men bala arasynda bolatyn áńgimelerdiń áridegi ádebi men beridegi berekesizdigi jaıynda bolmaq.
Búgingi qazaq qoǵamy áke tárbıesine nemquraıly qaraýdy ádetke aınaldyrdy. Áke úıdiń ıesi, ana úıdiń shegesi ekenin uqypsyz urpaq umyt qaldyrǵandaımyz. Oǵan eki taraptyń, ıaǵnı erkek pen áıeldiń de tikeleı kináli ekenin aıta ketkenimiz jón. Aldymen, úıdiń yrysyn arttyrýdyń ornyna, urysyn arttyratyn shaıpaý áıelder berekeli otbasyndaǵy áke bedelin ádeıi aıaqqa taptaıtyny jaıly sóz etelik. Erli-zaıyptylardyń arasyndaǵy temperamentter soǵysynda áıel jeńiske jetip, erkegin etegine basty deıik. Biraq muny kórip ósken uldan qandaı ulyq, qyzdan qandaı qylyq kútýge bolady? Asylynda «shashy uzyn, aqyly qysqa» shúıkebas ata bergen tárbıeni de úırete almaıtynyn eskermese kerek. Ákeniń áıel aldynda oısyraı jeńilýi – ul tárbıesine de, ult tárbıesine de tikeleı balta shabady. Bosbelbeý áke keıin boı jetip qalǵan qyzyna da, er jetip qalǵan ulyna da ıdeal bola almaıdy. Sondyqtan ákeniń arýaǵyn asyrýdyń ornyna, alapasyn qashyrý – erteńgi urpaqtyń enjar, ynjyq bolyp ósýine tikeleı qadam ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet. Saǵy synyq áke obrazy sanasyna synalaı engen ul da erteń bir otbasyna bılik aıta alatyndaı qaýqarǵa ıe bola almaıdy.
Ekinshi másele, bul – otaǵasynyń ózi jiberetin óreskel qatelikter. Baǵzyda bala tárbıeleý isine áke nemquraıly qaramaǵan. Alty jasynda ańǵa ertip, on jasynda oq jondyrǵan áke tárbıesi árqashan bıik rýhtyń, birtutas tulǵanyń berik dińgegi bolǵan. Osy jerde «jeti atasyn bilmegen jetesiz» degen sózdiń tórkinine oı júgirte ketsek artyqtyq ete qoımas. Balanyń jeti atasyn ne ákesiz óskende, nemese ákesi bola tura tegin ajyratyp aıtyp bere almaǵan borkemik «bórikti» kinásinen bolýy múmkin.
Álbette, ákesiz ósken bala jeti atasyn jilikteı almaıtyny belgili. Onyń ishinde taǵdyrdyń taýqymetimen jastaı jetim qalǵandardyń jóni bir basqa. Ákesi men sheshesi bolmashy dúnıe úshin ajyrasyp, tiri jetim atanǵan búldirshinderge nazar aýdaralyq. Osyǵan baılanysty elimizdegi nekege turǵandar men ajyrasqandardyń prosenttik kórsetkishine kóz júgirtsek kóńil qulazıdy. Aǵymdaǵy jylǵy statıstıkalyq málimetterge súıensek, elimizde tirkelgen neke sany 1,3%-ke azaıyp, ajyrasýlar sany 3,9%-ke ósken. Jyl bastalǵannan bergi naý-
ryz aıyna deıin respýblıka boıynsha 13423 otbasynyń shańyraǵy shaıqalǵan. Bul neni bildiredi? Álbette, ajyrasqan otbasylardyń shańyraǵynda orta eseppen eki baladan bar dep eseptegen kúnniń ózinde, 26 myńnan astam bala bıyldyń ózinde ákesiz tiri jetimge aınaldy degen sóz. Onyń eń kóbi, ıaǵnı 1496 otbasy Túrkistan oblysynda ajyrasýǵa aryz bergen bolsa, neke shartyn eń az buzǵandar Mańǵystaý oblysynda tirkelgen. Árıne, sanaq jarystyratyn sát emes. Sharanasy keppeı jatyp sheshe tárbıesin ǵana kórip ósetin shıkiókpeler jeti ata bylaı tursyn, el basyna kún týǵan shaqta sheshimdi sóz, kesimdi keńes qura alady degenge eshkim sene qoımas. Ákeniń aıbaryn ósirip, baıraǵyn bıiktetetin uldar men qyzdar jalǵyzbasty ana psıhologııasyn bala jasynan boıyna sińirip, er adamǵa degen óshpendilik dertin boıyna juqtyratyny belgili. Ol ol ma, naǵashy jurtta teris tárbıe estip ósken jatbaýyr ul birte-birte ákesiniń ósken ortasy týraly aıtýdy ózine ar sanaı bastaıdy.
Eń soraqysy, jetige tolǵan balasyna jeti atasyn jetkizip aıtyp bere almaıtyn ákeler shyǵa bastaǵanyn qalaı jasyramyz. Kózimiz kórip júrgendeı, úıine kirer- kirmesten táı-táı basqan tentegin emes, WI-FI qosqan telefonyn qushaqtap jata qalatyn ákeler qoǵamda qaýlap ósip keledi. Ul bala ádette ákeniń maqalyn jattap, atanyń saqalyna oralyp óspeı me? Izbasarǵa ilki qasıetterdiń kóbi áke tárbıesimen keledi. Alaıda qareketke kelgende kegejemiz keıin tartyp shyǵa keledi. «Ata sózi paryz, ana súti qaryz» degen sózdiń ózi áke tárbıesine árqashan nemquraıly qaramaýdy meńzep turǵandaı. Áke tárbıesiniń qazaq tanymyndaǵy «ulyńdy jetige kelgenshe patshadaı kút, on úshke jetkenshe qulsha jumsa, on úshten asqan soń bıshe keńes» degeni durys. Endeshe, ilgeride qajy atanyń osy qaǵıda boıynsha qaǵylez uldy qasyna ertip, dosyndaı syrlasyp turýynda úlken maǵyna jatyr. Árıne qasıetti dinimiz ıslamda áýeli anańdy syıla, keıin baryp ákeńe qurmet qyl dep hadısten mysal keltiredi. Oǵan shúbálanyp, shák keltirýden aýlaqpyz. Tek, ananyń tuǵyryn bıiktetemiz dep, ákeni tuqyrtýdyń qajeti joq ekenin eskergenimiz jón. Ákeniń sabaǵy – qabaǵy ekenin umytpaıyq.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»