Bereket KÁRIBAEV. Haqnazar han jóninde

Atalǵan handardyń el tarıhynda atqarǵan rólderi erekshe. XVI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda ataqty Jánibek uly Qasym han qazaq memleketiniń týyn bıikke kóterip, búkil álemge ta­nyt­sa, onyń uly Haqnazar han sol ǵasyr­dyń orta tusy men ekinshi jar­ty­syn­da handyqtyń jyǵylǵan týyn qaıta kótergen, qazaq halqynyń basyn biriktirýshi tulǵa retinde tarıhta qaldy. Qazaq handyǵynyń tarıhyn alǵash zertteýshilerdiń biri – V.V.Velıa­mınov-Zernov Haqnazar handy handyq tarıhyndaǵy «qaıta órleýdiń» basty tulǵasy dep baǵalaıdy. XIX ǵasyrdyń 60-shy jyldary berilgen bul tarıhı baǵa kúni búginge deıin mańyzyn joǵaltpaı keledi. Sonymen qatar Haqnazar han Qazaq handyǵynyń birtutas kezeńindegi tarıhynda eń uzaq el bıligin ustaǵan bıleýshi retinde belgili.

Haqnazar han (parsy derekterinde – Hakk-Nazar, Haknazar, orys derek­te­rinde – Ak-Nazar dep jazylady) – Qa­sym hannyń kishi uldarynyń biri. Qa­sym hannyń úlken uldarynyń biri – Mamash han, ol týraly derek málimet­terinde azdy-kópti aıtylady. Qadyr­ǵalı Jalaıyrdyń málimeti boıynsha onyń anasynyń esimi – Hanyq sultan-hanym. Haqnazar hannyń naqty qaı jyly dúnıege kelgeni belgisiz, biraq T.I.Sultanov: «Muhammed Haıdar Dý­latı boıynsha Qasym han 1518 jyly qaıtys bolǵan, olaı bolsa Haqnazar – han 1519 jylǵa deıin dúnıege kelgen», – dep esepteıdi. Al ortaǵasyrlyq tarıhshy Gaffarı 1564/65 jyly jazylǵan shyǵarmasynda Qasym handy 1523-1524 jyly (hıjra boıynsha 930 jyl) qaıtys bolǵan dep kórsetedi. A.Isın orys derekteriniń málimetterine súıene kele, Qasym hannyń qaıtys bolǵan jylyn 1521 jyl dep naqty kórsetedi. Biz Haqnazar handy dál myna jyly dúnıege kelgen dep aıta almaımyz, tek boljam retinde 1510-1520 jyldar aralyǵynda ómirge kelgen dep sanaımyz.

1521 jyly Qasym han qaıtys bolyp, onyń murageri Mamash bir jyldan keıin taq úshin talasta qarsylastarynyń qolynan qaza tapty. Qarsylastar jap-jas Haqnazarǵa da qaýip tóndirse kerek. Qasym han áýletine adal berilgen adamdar Haqnazarǵa tónip kele jatqan ajaldyń betin burǵyzyp, jas balany noǵaı myrzasy Sheıh-Mamaıǵa uzatylǵan ápkesiniń qolyna baryp panalatady. Haqnazar hannyń jas kezinde noǵaılar arasynda bolýynyń sebebin biz osyndaı jaǵdaılarmen túsindiremiz. Haqnazardyń noǵaılar arasynda bolýy shamamen 15-16 jylǵa sozylady.

О́z kezeginde ataqty noǵaı myrza­sy Sheıh-Mamaı da Haqnazardy qo­­lyn­­da ustaý arqyly óziniń alǵa qoı­­ǵan maq­sattaryn júzege asyrýdy kóz­deıdi. Edige zamanynan beri onyń urpaq­ta­ry noǵaı ulysynda bı laýazymyn alý úshin mindetti túrde kórshi­les Shyń­ǵys urpaqtary basqaryp otyr­ǵan mem­le­kettiń resmı hanynyń bireýi­nen moıyndalýy tıis boldy. Kóp jaǵ­daıda noǵaı myrzalary han áýletiniń jas ókilderin kórshiles elderde taqqa otyrǵyzyp, «biri han, biri bı» bolatyn dástúr qalyptasqan-dy. Oǵan dálel retinde, «Hajy Muhamed oǵlandy Mansur bı han kóterdi. Biri han, biri bı bolyp júrer edi», «Bulhaıyr (Ábilqaıyr han) han Nýrad-dın myrzanyń uly Ýaqas bımen sheksiz kóp dostyǵy bar edi... Bir ýaqyt biri han, biri bı bolyp júrgen edi», «О́zbek ishinde aıtylatyn «Ábilqaıyr han, Qazy bı boldy, Iadgar han, Musa bı boldy», – sózdiń mánisi osy bolar». XV-XVI ǵasyrlarda burynǵy Altyn Orda aýmaǵynda qurylǵan memleketterdiń tarıhynan mundaı mysaldardy kóptep kezdestirýge bolady.

Haqnazar hannyń bılikke kelgenge deıingi ómiri Noǵaı Ordasynda ótken­dikten, qarastyryp otyrǵan jyldardaǵy sol eldegi keıbir oqıǵalar barysy han áýletiniń ókili bolǵandyqtan oǵan áserin tıgizbeı qoımaıdy. Noǵaı bıleýshileri ózderiniń múddesine saı ony qoldanady, paıdalanady. Noǵaı Ordasynyń XV-XVI ǵǵ. saıası tarıhy V.V.Trepavlovtyń eńbeginde óte jaqsy qarastyrylǵan. Sol sebepti de biz noǵaı tarıhyndaǵy Haqnazar hanǵa qatysty oqıǵalarǵa sholý jasap ǵana nazar aýdaramyz.

XVI ǵasyrdyń ekinshi shıreginde No­ǵaı Ordasy burynǵy Altyn Orda aýma­­­­ǵynda qalyptasqan memleketter ara­­­synda eń qýatty saıası kúshke aı­na­la­dy. Noǵaı ulysynyń batys bó­li­ginde Mamaı myrza bastaǵan kúsh Qy­­­rym­ hanyn As­­tra­handa tas-tal­qan etip jeńip, túbekti tonaýǵa ushy­ratsa,­ shyǵys bóliktegi noǵaı myrzala­ry qazaq qoǵamynda qalyp­tasqan saıa­sı daǵdarystardy paıdala­nyp qazaq sultandaryn birneshe ret jeńedi de, birneshe han men sultandardy «shahıt» qylady. Qazaq sultandarynyń ıelikteri Edil boıynan Jemge deıin yǵystyrylady. Noǵaı myrzalarynyń bıligi Batys Qazaqstan, Bashkırııa jáne Sibir handyǵyna taraıdy.

Haqnazar hanǵa qatysty kelesi bir suraq onyń qaı jyly Qazaq handyǵynyń taǵyna otyrǵandyǵy jóninde. Bul su­raq Qazaq handyǵynyń tarıhy úshin mańyzdy bolsa da, zertteýshilerdiń basym bóligi ony aınalyp ótedi. 1943 jylǵy «Qazaq SSR tarıhynda» Haqnazar hannyń qaıtys bolǵan jyly 1580 jyl dep kórsetiledi de, «Haqnazar hannyń bıligi 20 jyldaı boldy», delinedi. Akademııalyq basylym avtorlarynyń pikirinshe, Haqnazar han shamamen 1550-shi jyldar aıaǵynda bılikke kelgen. 1969 jylǵy MIKH-tyń (Materıaly po ıstorıı Kazahskıh hanstv XV-XVIII vekov) «Eskertýlerinde» Haqnazar hannyń bılik qurǵan jyldary dep 1538-1580 jyldar kórsetilgen. Qazirgi kezeńdegi Qazaqstan tarıhynyń oqýlyqtarynyń bárinde 1538 jyl – Haqnazar hannyń bılikke kelgen jyly dep jazylyp júr. Qazaq handyǵy dáýiriniń belgili zertteýshisi M.Ábýseıitova bul dataǵa 1540-shy jyldardyń sońyn jatqyzady. T.I.Sultanov ta osy pikirdi ustanady. Bul suraq boıynsha V.V.Trepavlovtyń dáleldeýleri bizdiń kóńilimizge qonady.

Haqnazar hannyń qazaq taǵyna kelgenge deıingi ómiri noǵaılar arasynda, Sheıh-Mamaıdyń ordasynda jáne Bashqurtta han bolǵany dáleldengen tujy­rym. XVI ǵasyrdyń 20-30-shy jyl­da­rynyń da ishki jáne syrtqy saıasat­ta qazaqtar úshin óte qolaısyz bolǵany belgili. Qazaqtarǵa qarsy osy jyldary Shyǵys Túrkistandaǵy Mogýlııa bıleýshisi shaǵataılyq Abd ar-Rashıd han men Maýerennahrdaǵy shıbanılyq Ubaıdolla han áskerı odaq qursa, 1536 jyly batysta noǵaı bıleýshileri Seıit-Ahmet pen Sheıh-Mamaıdyń bastamasymen Noǵaı Ordasy, Buhara, Hıýa handyqtarynyń saıası jáne áskerı odaǵy dúnıege keledi. Qazaq handyǵyna qarsy qurylǵan áskerı odaqtar qımylǵa kóship, birden nátıjesi baıqalady. 1537 jyly Jaǵat ýalaıatynyń shekarasynda bolǵan iri shaıqasta qazaqtar jeńiliske ushyrap, Toǵym han jáne 37 qazaq sultany qaza tabady. Shamamen osy jyldary noǵaılarmen bolǵan bir soǵysta Úsek uly Bolat sultan óz uldarymen, Shaǵym myrzamen bolǵan soǵysta Jádik han bir ulymen qaza tabady.

Qazaq bıleýshileriniń iri jeńilisi barlyq kórshiles elderge taraıdy. Tipti Kashmırdegi Muhammed Haıdar Dýlatı da budan habardar bolyp, 1541-1543 jyl­dary jazylǵan ataqty kitabynyń ekin­shi bólimindegi 33-shi taraýda «...Eń aqy­rynda sátsiz taǵdyrdyń qyrsyǵynan son­shama halyqtan mine búgin tórtinshi jyl bolyp barady, eshbir jerde izde qal­mapty. Otyzynshy jyldary (930 (1524 jyly) qazaq sany myń-myń (mıllıon) bolatyn. Qyryq tórtinshi jyly (944 (1537) sonsha halyqtan bul jerde esh belgi qalmaǵan». Bul málimetten 1537 jyldy – Qazaq handyǵynyń saıası quldyraýynyń eń sońǵy núktesi dep qabyldaýymyz kerek. T.I.Sultanovtyń esepteýi boıynsha Qazaq handyǵynyń «ýa­qytsha álsireý» jyldaryndaǵy ishki ta­las-tartystar men syrtqy qarsy­las­tar­­­men kúresterde 60-tan astam qazaqtyń han­dary men sultandary qaza tapqan eken.

Qazaq handyǵyndaǵy jaǵdaıdy No­ǵaı Ordasy tez paıdalanady. Bul týraly V.V.Trepavlov bylaı dep jazady: «Noǵaı soǵysynyń noǵaılar úshin bolǵan nátıjeleriniń birine qazaq taǵyn ıelenýge múmkindiktiń týýy jatty. Dál osy kezde taqqa Haqnazar otyrǵyzylady».

Osylaısha, biz Haqnazar hannyń Qazaq handyǵynyń taǵyna kelgen jyly – 1538 jyl degen pikirdi jaqtaımyz.

Endi Haqnazar hannyń Qazaq handy­ǵynyń «qaıta órleý» kezeńindegi júrgiz­gen saıasatyna kóshelik.

Zertteýshilerdiń kórsetýi boıynsha Haqnazar han tusyndaǵy Qazaq handy­ǵynyń syrtqy saıasattaǵy belsendiligi XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bas­tap baıqala bastaıdy. Qasym hannan keıin Qazaq handyǵynda qalyptasqan ishki saıası daǵdarysty kórshiler qalaı paıdalansa, XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynyń alǵashqy jyldary-aq Haq­nazar han kórshilerdegi saıası qaıshy­lyq­tardy óz paıdasyna qoldana bas­taıdy. Bul kezeńde Qazaq handyǵynyń batystaǵy kórshisi – Noǵaı Ordasynda, ońtústiktegi basty qarsylasy – Maýe­ren­nahrdaǵy Shaıban áýletinde jáne Shyǵys Túrkistanda shaǵataılyq Abd ar-Rashıd hannyń qaıtys bolǵanynan keıin qalyptasqan ishki saıası jaǵdaılar Qazaq handyǵyna burynǵy joǵaltqan pozısııalaryn qalpyna keltirýge múmkin­dikter beredi. Haqnazar han kórshi­les elderde qalyptasqan saıa­sı jaǵ­daılardy sheber paıdalana otyra, qazaq halqynyń etnıkalyq aýma­ǵyn qaıta jınaýǵa kirisedi. Qazaq halqynyń etnıkalyq aýmaǵyn biriktirý degenimiz – kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli mal sharýashylyǵymen aınalysatyn qazaq rý-taıpalarynyń ómir súrý keńistigin, ıaǵnı sharýashylyq úshin qajetti maýsymdyq jaıylymdar men kóship-qoný joldary men baǵyttaryn, saýda ortalyqtaryn birtutas etnosaıası keńistikke biriktirý bolyp tabylady.

XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysyn­da Qazaq handyǵynyń Noǵaı Orda­symen, Shyǵys Túrkistandaǵy Shaǵa­taı áýletimen, Maýerennahrdaǵy Shaı­banı áýletimen jasaǵan qarym-qatynas­ta­rynda belsendilik kórsetýin, eń aldymen Haqnazar hannyń bıligi tusynda qazaq qoǵamyndaǵy bıleýshi áýlette saıası birliktiń saqtalǵandyǵyn baıqaımyz. Ekinshiden, memleket basqarý isi, bıleýshi áýlet ókilderimen, jergilikti rý-taıpa basshylarymen qatynas máselesinde Haqnazar han tájirıbe jınaqtap, ákesi Qasym han tusyndaǵydaı zor bedelge ıe bola bastaıdy. Onyń bir kórinisine XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Maýerennahr men Deshti Qypshaqtaǵy tarıhı oqıǵalardy baıandaý barysynda ortaǵasyrlyq avtor Hafız Tanyshtyń qazaq bıleýshilerin bylaısha sıpattaýy jatady: «Haq-Nazar-han, Jalym-sultan, Shyǵaı-sultan, Dostaı-sultan sekildi qazaq bıleýshileri (padıshahan-ı kazak) basqa da baýyrlarymen jáne uldarymen Talas ózeniniń boıynda ornalasty».

Haqnazar han tusyndaǵy qazaq-noǵaı qarym-qatynasynyń negizgi ózegin jer máselesi qurady. Qasym han tusynda Edil ózenine deıin keńeıgen qazaq shekarasy, odan keıingi «ýaqytsha álsireý» jyldary Aral teńiziniń soltústigindegi jerlerge, Yrǵyz ózenine deıin qysqarǵan bolatyn. Haqnazar hannyń batys baǵyt­taǵy saıasatynyń basty maqsaty – Qazaq­stannyń batys bóligindegi jerlerdi qaıtarý boldy.

V.V.Trepavlov Haqnazar han bastaǵan qazaq kúshteriniń noǵaılarǵa qarsy ja­saǵan joryǵynyń ýaqytyn 1568 jyl­dyń kúzinde bolǵan dep naqty dálel­deı­di. Joryq barysynda qazaqtar Jem bo­ıyndaǵy noǵaılardy Jaıyqqa qaraı yǵys­tyrady. Noǵaılardy tolyq jeńilis­ten Astrahannan kómekke kelip jetken orys patshasynyń áskeri qutqa­ryp qa­lady. Noǵaı-orys áskerimen bol­ǵan urys­ta qazaqtardyń 1-2 sultany qaza taý­yp, keıin sheginýge májbúr bolady. Al 1570 jyly tamyz aıynda Qyrymdaǵy Más­keý elshisi Afanasıı Nagoı Jem men Ja­ıyq ózenderi aralyǵynda kó­ship-qo­nyp júrgen Sheıh-Mamaı urpaq­ta­ryna Haq­nazar hannyń kelesi joryǵyn uıym­das­tyr­ǵanyn baıan­daıdy: «A skazy­valı deı sarıý, chto Kazatskıe Ordy Aknazar sar nogaıskıh mýrz Shıhma­maevyh deteı pobıl...».

Noǵaılarǵa qarsy kúres barysynda Haqnazar han Qyrym handyǵymen baılanys ornatady. Bul jaǵdaı Din-Ahmed bıge jetedi de, ol Qyrym hanyna mynadaı sıpatta hat jiberedi. «Haqnazar han «Saraıshyqty meniń jerim» dep otyr, erteń ol Saraıshyqty alǵannan keıin, odan ári Qyrymdy da almaq oıy bar». Osy hat arqyly Din-Ahmed bı Noǵaı Ordasyna qarsy Qyrym handyǵy men Qazaq handyǵy arasynda qalyptasa bastaǵan odaqty boldyrmaýǵa tyrysqany anyq baıqalady. 1577 jyldyń sáýirinde Qazy myrzanyń Qyrym hanyna jazǵan hatynda qazaqtardyń Saraıshyqty alǵany jóninde aıtylady.

Haqnazar han noǵaılarǵa qarsy kúreste XVI ǵasyrdyń 70-shi jylda­rynyń ortasynda Máskeýge de óz elshi­ligin jiberedi. Noǵaılar jaǵy bu­ǵan na­razylyq bildiredi de, mynadaı maz­munda hat joldaıdy: «Haqnazar hanmen jáne onyń atasy Orys hanmen bizdiń arǵy babamyz Edige bı qaı jerde bolsyn úlken jaýlyqta bolǵan. Olar sondaı bizdiń jaýlarymyz. Al sen qaı jyly Buhar hanynyń (Eskendir han – Abdýlla hannyń ákesi) elshisine jáne Azım hannyń (Horezm bıleýshisi Hajy Muhammed han) elshisine óz elshińdi qosyp jiberip, Haqnazar hanmen dostyqta bolypsyń... Menimen dos bola tura, olaı jasaǵanyń bolmaıdy. Dáýlet Gereı hanmen bir dinde bolsam da, men onymen baılanysta emespin, al Haqnazar han men sen ekeýiń ózge dindesińder, dostasýlaryń durys emes». Al orys patshasynyń noǵaı bıine jazǵan jaýap hatynda Haqnazar han elshiliginiń Máskeýde bolǵandyǵy rastalady. Ol týraly orys patshasy IV Ivan noǵaı bıine jazǵan hatynda aıtady. Onda bylaı delinedi: «...A v prejnıh leteh, kak nagaıskıe mırzy ot nashego jalovanıa pootstalı bylı ı slojas s krymskım sarem voevat prıhodılı na nashıý zemlıý, a v to vremıa Aknazar sar prısylal k nam svoıh poslov. I my odnova poslalı bylı svoıh slýjılyh tatar k Aknazar sarıý kazaskomý».

Haqnazar han tusyndaǵy qazaq-noǵaı qarym-qatynasynan málimet beretin kelesi jáne sońǵy derek – 1577 jylǵa saı keledi.

1577 jyly 27 shildede Noǵaı Orda­syna baryp kelgen boıar uly Borıs Domo­jırovtiń esebinde qazaqtarǵa qatysty my­­­nadaı mazmundaǵy málimet aıtylady: «Osy kóktemde qazaqtar Aqmyrza men Bekmyrzanyń (Sheıh-Mamaıdyń ul­dary) ulysyn shaýyp, kóp malyn aıdap ke­tip, bes adamyn tutqyndapty. Sosyn besinshi adamdy Din-Ahmed bı men Orys myrzaǵa jumsap, «Haqnazar han patshamen tatýlyqta, Tashkentpen de, Úrgenishpen de tatýlyqta tur. Haqnazar sizderge soǵys ashady, Jaıyq pen Edil boıynda kóship-qonǵyzbaıdy» degen sózderdi aıtýdy tapsyrypty». Bul málimet qazaq-no­ǵaı qarym-qatynasyndaǵy kezekti bir kezeńnen aqparattar berip, ekijaqty qaty­nastyń sıpatyn túsinýge járdem bere­di. Haqnazar hannyń osy jyldary kúsheı­geni sonshalyqty, ol óziniń túpki maqsaty – Edil men Jaıyq ózenderiniń boıyndaǵy jaıylymdardy ıelený ekenin, ıaǵnı Qazaq handyǵynyń batystaǵy shekarasyn ákesi Qasym hannyń bıligi kezindegideı jaǵ­daıǵa jetkizý ekenin ashyq aıtyp otyr.

Osylaısha, Haqnazar han 1580 jylǵa deıin Qazaq handyǵynyń batys pen soltústiktegi shekaralaryn qalpyna keltirý jolynda Noǵaı Ordasymen, Sibir handyǵymen tikeleı qatynastarǵa túsip, Qyrym, Máskeý bıleýshilerimen baılanystar ornatady. Onyń ataq-dańqy burynǵy Altyn Orda aýmaǵyndaǵy saıası ómirde óte tanymal bolady.

Haqnazar hannyń bıligi tusynda Qazaq handyǵynyń júrgizgen saıasaty­nyń taǵy bir basty baǵyty – ońtústik jáne ońtústik-shyǵys baǵyt boldy. Syrdarııa ózeniniń orta jáne tómengi aǵysy boıyndaǵy jerler men qalalar Qazaq handyǵy óte mańyzdy ról atqardy. Sharýashylyq turǵydan alǵanda kóshpeli qazaq rý-taıpalarynyń qysqy jaıylymdary men qystaýlary Syrdyń sol jaǵalaýynda bolsa, Deshti Qypshaqtyń soltústik bóliginde tabıǵı jazǵy jaıylymdar men jaılaýlar ornalasty. Deshti Qypshaqtyń kóshpeli taıpalary ejelden Tobyl men Syr boıyn sharýashylyq ómir úshin paıdalanatyn. Qazaq handyǵyna deıin de jáne Qazaq handyǵy tusynda da Syr boıy úshin deshtilik bıleýshiler maýerennahrlyq bıleýshilermen kúres júrgizip otyrǵany belgili. Haqnazar han tusynda bul kúres jalǵasyn tabady.

Haqnazar han XVI ǵasyrdyń 60-shy jáne 70-shy jyldarynda noǵaılarmen bolǵan qarym-qatynasta belsendilik tanytsa, 70-shi jyldardyń sońyna taman ońtústik baǵyttaǵy saıasatty jandandyrady. Bul jyldary Maýerennahrda II Abdallah han eń kúshti saıası kúshke aınalyp, shıbanılar ıelikterin birte-birte kúshpen baǵyndyra bastaǵan edi. 1557 jyly ol Buharany basyp alyp, ákesi Eskendirdi 1560/1561 jyly Bu­ha­rada han kóteredi. 1573 jyly ol Balh­ty, 1574 jyly – Hısardy, 1578 jyly – Samarqandy alady. Kelesi qala Tashkent alynyp, onda Naýryz-Ahmed hannyń úlken uly Derbis sultan bıleýshi retinde otyrǵyzylady. Kóp uzamaı Naýryz-Ahmed hannyń úshinshi uly Baba sultan óziniń týǵan baýyry Derbis sultandy óltirip, II Abdallah hanǵa qarsy shyǵady. Haqnazar hannyń ómiriniń sońǵy jyldaryndaǵy júrgizgen saıasaty men jasaǵan is-áreketteri osy eki shıbanılyq bıleýshi arasynda ótedi.

Haqnazar han Baba sultan men II Abdal­lah han arasyndaǵy talas-tartystarda geosaıası turǵyda Buhara bıleýshisin qoldaıdy. О́ıtkeni Tashkenttiń kúsheıýi Syr boıyndaǵy qalalar men jaıylymdy jerlerge qaýipti bolatyn. Kez kelgen ýaqytta tashkenttik bıleýshiniń jarlyǵymen osy mańdaǵy qazaq rý-taıpalary tonaý men talan-tarajǵa túsetin. Sol sebepti de Haqnazar hanǵa irgedegi qarsylasyn kúsheıtkennen góri alystaǵy qarsylasymen odaqtasý tıimdi boldy. Sol maqsatta Haqnazar han men II Abdallah han arasynda «anttasqan odaq» jasalady.

1579 jyly Tashkent pen Buhara bıleýshileri arasynda kezekti shıelenis bastalyp, II Abdallah han Tashkentke bet alady. Al bul kezde Haqnazar han men Jalym sultan, Shyǵaı sultan, Dostaı sultan jáne taǵy basqa qazaq sultandary Talas ózeni boıynda bolatyn. Shyǵaı sultannyń uly Ondan sultan Baba sultannyń jaqtastaryna qarsy attanyp, oljaǵa keneledi. Baba sultannyń birneshe sultany qazaqtardyń qolyna túsedi. Baba sultan ártúrli joldarmen odaqtastar arasyna ot salýdy oılastyrǵanymen odan eshteńe óndire almaıdy. Keles ózeni boıynda Haqnazar hannyń elshisi II Abdallah hanǵa jolyǵyp, qazaq hanynyń habaryn jetkizedi. Onda «Biz qazir de hanmen jasalǵan sol burynǵy «anttasqan odaqqa» adalmyz», delinedi. Buhara hany qazaqtarǵa rızashylyǵyn bildirip, Túr­­­kistan óńirindegi tórt eldi mekendi syı­ǵa tartady da, qazaqtar qolǵa túsirgen Baba sul­tannyń adamdaryn ózine berý­di suraıdy.

Baba sultan óz bıligin saqtap qalý úshin nebir qıturqy joldardy qol­danady. Birese Buhara hanyna baǵyna­ty­nyn bildirse, birese oǵan qarsy shy­ǵady. Qazaq bıleýshileriniń saıasaty tý­ra­ly Buharaǵa jalǵan aqparattar berip otyrady. Aqyry ol 1580 jyly sáýir aıynda Sharaphana ózeni boıyn­da ózimen kezdesýge kelgen Jalym sul­tandy jáne onyń eki ulyn, Haqnazar hannyń eki ulyn qapyda óltiredi de, Haqnazar handy óltirýge eń senimdi adamdaryn attandyrady. Osylaısha, Haqnazar han 1580 jyly sáýir aıynyń sońynda qaza tabady. Al 1580 jyldyń 10 maýsymyndaǵy oqıǵalarda qazaq hany dep Haqnazar hannyń nemere týy­sy, Jádik sultannyń uly, uzaq jyldar boıy Qazaq handyǵynyń qısaıǵan týyn Haqnazar hanmen birge kóterisken Shyǵaı hannyń esimi atala bastaıdy. Haqnazar hannyń qaza tabýynan soń 20 jyl­dan astam ýaqyttan keıin Qa­dyr­ǵa­lı Jalaıyr osy oqıǵa jóninde: «...Haq­­­­­­­nazar han óz aralarynda bolǵan qaq­ty­­ǵystar­­da qaza bolǵan», dep jazady.

Haqnazar han 40 jyldan astam bı­lik­te bolyp, Qazaq handyǵynyń tarı­hyndaǵy qaıta órleý kezeńine jol ashyp berdi. Onyń bar maqsaty – Qazaq handyǵynyń aýmaǵyn ákesi Qasym han tusyndaǵydaı deńgeıge jetkizý boldy. Osy maqsatqa jetý jolynda ol bar kúsh-jigeri men qaıratyn aıamady deýge bolady. Týmysynan tekti áýlettiń ókili uly maqsat jolyndaǵy kúresterde shyńdalyp ósedi. Tarıhtyń ózi ony iri memleket qaıratkeri, myqty uıymdastyrýshy, sheber dıplomat, dańqty qolbasshy retinde qalyptastyrady.

Handyq bılikte bolǵan jyldary, ásirese XVI ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary burynǵy ol Altyn Orda aýmaǵynda qurylǵan Qyrym handyǵy, Sibir handyǵy, Noǵaı Ordasy jáne Máskeý knıazdyǵy sekildi kúshti memleketter qataryna Qazaq handyǵyn engizedi, onymen sanasýǵa qarsylastaryn májbúr etedi. Sol arqyly Haqnazar han sol jyldardaǵy eń bedeldi jáne tanymal tulǵalardyń birine aınalady.

Belgili tarıhshy T.I.Sultanov Haqna­zar hannyń tarıhı bolmysyn by­laısha túıindeıdi: «Haqnazar han ákesi sekildi keń kólemdegi saıası qaırat­ker boldy. ...Ol shynynda Uly Dala kósh­pe­lileriniń kúndelikti ómirine qajet­ti talaptardy memlekettiń saıasaty­men ush­tastyra bilgen aqyldy ári sheber bıleýshi bola bildi. Ol saıası jaǵdaı­lardy óte dál sezine bildi jáne óz keziniń artyqshylyǵyn tıimdi qoldana aldy».

Osylaısha, XVI ǵasyrdaǵy qazaqtyń ataqty handarynyń biri – Haqnazar han­­nyń tarıhı bolmysy men tulǵasy týraly joǵaryda aıtylǵan oılarymyzdy túıin­deı kele, mynadaı tujyrymdarǵa kelemiz.

Birinshiden, Haqnazar han – «ýaqytsha álsireý» jyldary týy qısaıǵan qazaq memleketiniń jalaýyn qaıta jelbiretip, óz halqynyń ómirlik múddesine saı memlekettiń saıasatyn júrgizgen bıleýshi boldy. Ekinshiden, burynǵy Altyn Orda men Shaǵataı ulysy aýmaǵynda qurylǵan memleketterdiń bıleýshileri arasynda zor bedelge ıe bolǵan jáne olardy ózimen sanasýǵa májbúr etken saıasatker boldy.Úshinshiden, qalyptasqan saıası jaǵdaılardan durys jol taba bilgen sheber mámileger jáne qarsylasqan jaý­laryna qaharyn tókken myqty qol­basshy bolǵan. Tórtinshiden, ishki saıası tutastyqty qalyptastyryp, qazaq qo­ǵamyn ákimshilik jaǵynan tıimdi uıym­dastyra alǵan aqyldy jáne kemeńger basshy bola bilgen tulǵa dep sanaımyz.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA korrespondent-múshesi