Munaıly mekende aýylsharýashylyq salasyn kásip pen násip kózine aınaldyrýǵa bola ma? Bul suraq týǵan jerdiń turmys-tirshiligine jany ashıtyn kez kelgen azamatty mazalaıtyny anyq.
«Araı» sharýa qojalyǵynyń ıesi Murat Kalıkovtyń aıtýynsha, osydan týra alpys jyl buryn sol kezdegi «Gýrevavtotrest» kásiporny Saryózekten alma baǵyn ósirýdi qolǵa alǵan bolatyn. Alǵashqyda alma bes gektar aýmaqqa ósirildi. Sodan ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryna deıin halyqty asyrady dese de bolady.
Keıin turmystyq qajettilikke oraı, turǵyndar alma aǵashtaryn otynǵa shaýyp aldy. Sóıtip, jaıqalǵan baý-baqsha bir sátte kózden ǵaıyp boldy. Araǵa jyldar salyp, kásipker ótkenniń ónegesin qaıta tiriltýge kúsh saldy.
– Áli esimde, – deıdi ol, - alma baǵyn bútin bir otbasy bolyp kútip-baptadyq. Baǵban bolýdyń barlyq qyr-syryn bilgen ákemnen kóp nárseni úırendim. Qaınaǵan jumystyń qaq ortasynda júrgen ýkraın men armıan ultynyń ókilderi, olardyń esepsiz eńbekqorlyǵy búginge deıin kóz aldymda. On shaqty jumysshyǵa úkimet esebinen úı turǵyzyldy. Áke-sheshem de tańnyń atysy, kúnniń batysy sol baqta tynym tappady. Sonyń áseri bolsa kerek, men de baǵbandyqqa úıir boldym. Átteń, sol kezdegi turmystyń qıyndyǵyna qarsy turar turǵyn tabylǵanda, ol baq qazir de jaıqalyp turar ma edi, kim bilgen?
Muratyna jetken MuratOl on bes jasynda ákeden aıyrylsa da, amanatynan kóz jazbapty. «Amanaty» dep otyrǵanymyz, baqta motorıst bolyp qyzmet qylyp, sýarý jumysymen aınalysty. Keıin traktorıst mamandyǵyn aldy. Aqyry, kóp keshikpeı agrobıostansa meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldy.
Artynsha, sekseninshi jyldary alma baq oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń ıeligine (ókpe aýrýlary aýrýhanasyna) ótedi. Mundaǵy maqsat – naýqastardy ońaltý. Dárigerler baqshanyń mán-jaıyn qaıdan bilsin, dereý Muratty shaqyryp alyp, sýaryp turýdy ótinedi. Biraq keıin baqtyń óz maqsatynda paıdalanylmaıtyny anyqtalyp, onyń aýmaǵy aq halattylarǵa bólinip beriledi. Osylaısha baǵbanǵa burynǵydaı baq sýarýǵa ruqsat etilmeıdi. Amal qansha, bilikti maman súıikti isinen qol úzedi. Biraq ol eńsesin túsirmeı, úı salyp, shańyraq kóterip, urpaq tárbıeleıdi.
Birde baıaǵy baǵy ne bolǵanyn bilgisi kelgen baǵban alma aǵashtaryna qaraı asyǵa jóneledi. Kelse, óz kózine ózi senbeı, shoshyp ketedi. Keshegi kúnnen bir belgi de joq. Turǵan orny taqtaıdaı tep-tegis. Sodan bir sát sál oılanyp alyp: «Osy baqtyń baǵy janbasa, «baǵban» degen atym óshsin» dep kúbirledi. Ondaǵysy Atyraýdyń almasyn halqyna qalaıda qaıtaramyn dep ant bergeni. Mine, búgingi kásipkerdiń keshegi «erligi» osylaı bastalǵan edi. Túsingen adamǵa osynyń ózinen mol ónege alýǵa bolady.
Atyraýdyń «Araıy»Endi áńgime tizginin bıznesmenniń búgingi tynys-tirshiligine buraıyq. Bul jolda kásipker óziniń aq adal mańdaı aqysyn da aıamaǵanyn aıtady. Beınetsiz zeınet bola ma? Bir jyldary qar qalyń jaýyp, ashyqqan qoıandar aǵashtardy kemirip tastady. Biraq qıyndyqtan qashpaýǵa úırengen Murat bul joly da baqtan bas tartpady. О́ıtkeni alma baǵy – onyń shyn mánindegi bar baılyǵy.
Qazir isi ońǵa basqan. Baqshanyń qyzyǵyna keneletin kún týǵan. Alty jyldan beri «Araı» sharýa qojalyǵy turǵyndarǵa qoljetimdi baǵamen jergilikti ónimderin usynyp keledi.
«Almany ózim keptirip, týrap, kesip, kompotqa daıyndaımyn. Bári de maǵan bala kezden tanys jumystar. Aldaǵy ýaqytta úlken seh ashqym keledi. Oǵan qajetti jerastynan oryn da daıyndap qoıdym. Onda úsh tonnaǵa deıin alma saqtaýǵa bolady. Atyraýlyq balalarǵa arnap alma ezbesin shyǵarý oıymda bar. Ár aǵashqa 120 keli maldyń kóńi kerek. Sol maqsatta 15 ógiz ósirýge bel býyp, bıyl oǵan azyq bolatyn jońyshqa ósirýdi qolǵa aldym. Ekinshi jaǵynan, halyqqa et satyp, alǵan nesıemdi qaıtaramyn. Bes jyldan beri qajetti qora-qopsy qurylysyn da júrgizip jatyrmyn», deıdi bıznesmen.
Búginde baqta 470 túp alma, almurt, órik, shıe jáne qaraqat syndy jemis aǵashtary bar. Byltyr baǵban taǵy bir aýmaqqa 200 alma aǵash egipti. Aıtýynsha, jaqynda erte pisetin almadan mol ónim jınalǵan. Kóbinese, kesh pisetin jemister jaqsy saqtalady eken. Olar erte kúzde pise bastaıdy. Keıde, tipti tapqan tabys túgeldeı sharýadan aýyspaıtyn kezder de bastan ótip turady.
– Kásipkerlerge aıtar keńesim, búgingi isti erteńge qaldyrýǵa bolmaıdy. Qazir kóptegen jastar jeke kásippen, sonyń ishinde, jemis ósirýmen erteń zeınet jasyna jetkende aınalysamyn dep oılaıdy. Bul – qate pikir. Muny men óz tájirıbemnen túıdim. Sóıtip, sharýaǵa bilek sybana kirisip kettim. Sebebi erteń kesh bolatynyn túsindim. Qoldan kelgenshe keshegi atalar amanaty – alma baǵyn keıingi urpaqqa tapsyrǵym keledi. Adam balasynyń jaryq dúnıege kelýdegi maqsat-mindeti de sol emes pe? Bilmeseń – úırený, bilseń – úıretý, – deıdi baǵban.
Mıllıon kimge buıyrady?Iá, aıtsa aıtqandaı, qazir bıznes bastaımyn deıtin turǵyndarǵa memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý jetkilikti. Biraq soǵan qol jetkizý jaǵy qıynǵa soǵyp turǵany bolmasa...
– Kóktemde alǵashqylardyń biri bolyp az-muz tyńaıtqysh alýǵa nesıe surap, ótinish berdim. Onyń bir tonnasy – 300 myń teńge turady. Biraq áli qolyma tıgen joq. Astana qalasyna qońyraý shalǵanymda, «sizden eshqandaı suranys túsken joq» dep jaýap berdi. Osylaı júrgenimizde, «biz suraǵan kómekti erteń ózgeler ıemdenip ketpeı me?» degen qorqynysh bar. Sonda álgi bólinip jatqan qarjy qaıda? Bıyl da mal azyǵyn daıyndaıtyn tehnıka men jylyjaı úshin memleketten nesıe surap otyrmyn, – deıdi ol.
Jasyryp qaıtemiz, búginde bul – barlyq aýyl kásipkeriniń basyndaǵy másele. Ony sheshý úshin sol nesıege qoly jetpegen jandardy taýyp, túsindirý jumystaryn júrgizý qajet. Qoldan kelgen kómekti aıamaǵan jón-aq.
Amandyq SAǴYNTAIULY
Atyraý oblysy