Astanalyq bir mekteptegi 2-synyptyń úzdik oqýshysy «Seniń súıikti ániń qandaı?» degen suraqqa: «Astanada joq-joq» dep bastalatyn án unaıdy», dep jaýap jazypty. Endi biri «Aspanǵa qarap, juldyzdy sanaıdy» eken. Sońǵysy tipti soraqy: «Chıp-chıp», deıdi. Tilge tıek etken úsh ánniń de túpki maǵynasy mahabbat jaıynda, toqeteri, súıgenine arnalǵan týyndylar. Balalardyń súıikti ánderi súıý týraly. Nege?
Jańa jyl merekesi de jetti, ótti. Jan-jaqtaǵy týystarymyz kishkentaılardyń tátti tilin qyzyqtap, balalarynyń erteńgilikter men konsertterdegi án aıtqan vıdeolaryn joldaı jóneldi. Kóbi biz túgili ata-analarymyzdyń bala kezindegi eski ánder. Bir ǵana mysal, «V lesý rodılas ıolochka» – 115 jyl burynǵy án. «Balalar ánderi jańarmaı ma?» degen saýalǵa Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamentiniń basqarma basshysy Ǵanı Muratuly: «Eski ánderdi almastyratyn jańa ánder kóp, kompozıtorlar jazǵan, jazyp ta júr. Sazgerlerge arnalǵan baıqaýlardy da jyl saıyn uıymdastyramyz. Serik pen Álibı Ábdinurovtar, Erlan Tashev, t.b. kóptegen kompozıtorlardyń balalarǵa arnalǵan shyǵarmalary bar. Másele – ony taratý, jetkizý. Ol sol bilim mekemelerindegi mamandardyń mindeti», dep jaýap berdi.
Al óz kezeginde balalar kompozıtory, «Apataıym − anashym» ániniń avtory Saýranbek Eleýov kókeıkesti máselelerdiń kóbi kórkemdik keńestiń joqtyǵynan týyndaǵanyn aıtady. «Arzan ánniń, syldyr sózdiń sahnaǵa shyǵýy joǵary deńgeıde ádil saraptaıtyn orynnyń bolmaǵanynan. Ol degen elek qoı. Al qazir qaltasy kóteretinder mýzyka jazyp, memlekettik qoldaý kórsetetin jerge jaqyn júrgenderdiń jumysy ótimdi bolyp tur. Baıqasańyz, búgingi ánder yrǵaǵynyń ózi shetelge aýyp ketken», deıdi sazger. Onyń aıtýynsha, balalar baıqaýlary bar, biraq jas ereksheligi eskerilmeıdi. 5-15 jastaǵy balalarǵa bir baıqaý ótedi, olardyń arajigin ajyratý kerek, sebebi ár jas deńgeıine qoıylatyn talap ta túrlishe bolýy tıis. Ibragım Núsipbaev, Marat Ilııasov, Beksultan Baıkenjeevtiń balalarǵa arnalǵan ánderi kóp, alaıda aıtylmaıdy.
О́tken mereke kezinde saýda ortalyǵyna baryp, onda bir balanyń «Bul ómirde jetisip júrgen eshkim joq» dep ándetip jatqanyn estip, pushaıman bolǵanymyzdy áleýmettik jelige jazyp edik. Sonda Almatydaǵy №168 mekteptiń 10-synyp oqýshysy, áýesqoı ánshi Ásel Tursynaly: «Altyn Mahanbetova, Bota Beısenova, Maqsat Jáýtikovtiń balalarǵa arnalǵan ánderimen óstik», dedi.
Balalar úshin eńbektenip júrgen shyǵarmashylyq ıeleri de, ánder de bar eken. Biraq baldyrǵandy boıjetkenshe kıindirip, toılarda mahabbat týraly án saldyryp júrgen ata-analardyń áreketinen ne túıýge bolady?
Jeti jasar balaqaı alyp meıramhananyń ashyq sahnasynda:
– Bir sulýdy unatyp,
Dedim oǵan: «Teńim bol!»
«Jigitim-aý», dedi ol,
«Ári oına!» – dep án salady.
Taǵy biri toıda kóńildi án aıtady, biraq el aldyndaǵy sahnalyq obrazy kóńilińdi túsiredi. Onyń boıanǵan, jyltyr, denesine jabystyra kıingen keıpine qarap, vıdeoǵa pikir qaldyrǵan qoldanýshynyń: «Ol kishkentaı qyryqtaǵy áıel sııaqty», degenine kelispeske laj joq. Shynynda onyń obrazy qyryqqa kelip qalǵan áldebir ánshiniń álpeti men áreketin eske túsiredi. Bul uqsap baǵý ma, álde tabys tabý ma?
Al bir qazaqtyń toıynda balaýsa bıshi kostıýmin laqtyryp jiberip, pop mýzyka koroliniń qımylyn qaıtalap bıleıdi. Oǵan bári qol shapalaqtaıdy, qolpashtaǵanynyń bir belgisi retinde jurt qaltasyna aqsha qystyryp ketedi. Balalardyń Maıkl Djeksonǵa uqsaǵan qımylyna kúlip, quptaǵan syńaı tanytamyz. Bul tárbıe me? Ol álemdi moıyndatqan óner ıesi, daýymyz joq, biraq bizdiń mentalıtetke saı ma? Qabyldaýda saralaý degen bolmaı ma? Bárin ózimizge telı beretin bolsaq, bolmysymyzdy joǵaltyp almaımyz ba?
Joǵaryda pikir bildirgen erkin oıly oqýshy Á. Tursynaly jasyna saı ánderdi tańdaýda ata-anasy men muǵalimderiniń baǵyt bergenin aıtady. Osydan kelip ekinshi taraptyń talabyndaǵy álsizdik, bolmasa kásibıliktiń jetispeýshiligi qylań beredi. Sebebi munda ata-analardyń ǵana emes, úıirmelerde, óner mektebi men ortalyqtarda dáris beretin muǵalimderdiń de «qoltańbasy» bar ǵoı.
Almatydaǵy №2 balalar mýzyka mektebiniń dırektory, sazger Altyn Mahanbetova: «Balalar tek balalar ánderin shyrqaý kerektigin aıtyp júrgenime 17 jyl boldy», deıdi. Ol «Balalar ánderi joq» degenge múlde kelispeıtinin jetkizdi. Onyń oıynsha, joǵaryda atalǵan maǵynasyz ánderdi bala unatqannan aıtpaıdy. «Bir ándi kúnine 5 ret tyńdasańyz, siz de jattap alasyz. Telearna, radıo, áleýmettik jelide de arzan ánderdi nasıhattaıdy, óıtkeni onyń aqshasy tólengen. Tipti saýda ortalyqtary men bazarlarda da sol. Ánderdi toptastyrdyq, jazdyq, jınaq etip shyǵardyq, tarattyq, konsert te berdik. Biraq onyń bári osy Almatynyń aınalasynan ári asa almaı jatyr. Eń mańyzdy sebebi sol – nasıhat kemdigi», deıdi ol.
Ánshi Sáken Maıǵazıev: «Ári sazger, ári pedagog maman A.Mahanbetova aıtqandaı, ǵalamtor áleminde arzan ánderdi nasıhattaý «naýqany» tolastamaı tur. Áleýmettik jelide «ǵashyqtyq áýenin áýeletken» baldyrǵandar vıdeosynan aıaq alyp júre almaısyz. Mysaly, «Tólegen izdemeı, tabyla ma?» deıdi oıyn balasy.
Endi biri: «Meniń janyma, meniń kózime jańbyr jaýǵyzyp, sen qaıda júrsiń?», deıdi, al jelini shýlatqan qos baldyrǵannyń qylyǵy kúldiredi, sosyn búldiredi, bolmasa:
− Əzir boıdaq, basymyz bos...
− Bos orynǵa gúl egińiz!» − dep ándetýshi me edi?..» deıdi.
Taralymy tipti telekeńistikti basyp ozǵan áleýmettik jelilerdegi arzan nasıhatty qoldanýshynyń sanasy men óresine qaldyrasyń. Sebebi ár paraqshanyń ıesi – sonyń ózi.
О́mir onsyz da eseıýden turady. Kishkentaılardyń eresekterge elikteıtini tabıǵı qubylys. Biraq balanyń balalyǵyna súısingiń keledi. Besikten beli shyqpaı Májnúnniń kúıin keship, jasyna jetpeı qartaımasa eken deısiń ǵoı. Kináni kóp izdeımiz, al jaýapkershilikti joqtap jatqan adam az. Áliptiń arty, máseleniń túp-tórkini osynda jatsa kerek-ti.
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»