Golan jotalary kimniń jeri?

Alty kúndik soǵys. Mine, osy aptada AQSh Golan Izraıl­diki dep moıyndaǵan ekinshi el atandy. Jalpy, Amerıka Donald Trampqa deıin bul aı­maq Sırııanyki dep kelgen. Vashıng­tonda bılik aýysqanda usta­nym kúrd ózgerdi. Biraq AQSh prezıdenti bul qadamǵa ne úshin bardy? Bul suraqqa jaýap bermes úshin Izraıl men Sırııa­nyń arasyndaǵy keıbir tarıhı sátterge nazar aýdarý qajet. 6 kúndik soǵys barysynda Iz­raıl­ge bes arab eli shabýyl jasa­dy. Alaıda jeńilis tapty. Izraıl bar-joǵy 6-aq kúnde áýe kúshteriniń kómegimen jeńiske jetedi. Soǵys sońynda Izraıl ózine shabýyl jasaǵan memleketterden Golan jotasyn, Sınaı túbegin, Gaza sektoryn, Iordan ózeniniń batys jaǵalaýyn jáne Ierýsalımniń jartysyn basyp alady. Sırııa osylaısha shekara mańyndaǵy jotalarynan aıyrylyp qaldy.

Týıtter-saıasat jáne jańa málimdeme. Tramp 21 naýryz kúni óziniń Týıtterdegi paraqsha­syn­da «52 jyl ótken soń Golan mekenin Izraıl menshigi dep moıyndaıtyn kez keldi» degen jazbasyn qaldyrdy. Al keıinirek Amerıka basshysy óziniń bul qadamyn Izraıl memleketiniń qaýipsiz­digin qamtamasyz etý úshin jasa­ǵanyn aıtyp, aqtaldy. Jalpy, Tramptyń týıt-jazbalary keıin AQSh-tyń saıasatyna aınalaryna birneshe ret kóz jetti. Bul joly da solaı boldy. Árı­ne jerinen aıyrylyp otyrǵan Sırııa qarap otyrǵysy kelmeı­di. Sırııa­nyń BUU-daǵy elshisi Bashar Djafarı: «Biz birneshe kún buryn Qorǵanys mınıstrimen kezdesý ótkizip, Golandy barlyq múmkindikti qoldanyp qaıtarýǵa tıispiz degen uıǵarymǵa keldik. Solardyń qatarynda zańdy, áskerı tásilder de bar. Qarýǵa basqa amal qalmaǵanda júginýge májbúr bolamyz. Golan jotalary 1967 jyly okkýpasııalandy. Tramp pen onyń ákimshiliginiń sanasy ózgergenin kútip otyra almaımyz», – dep málimdedi.

Jaqynda aıaqtalǵan azamat­tyq soǵys­tan álsirep, ekonomıkasy qul­dyraǵan Sırııa elshisi Bashar Djafarı aıtqandaı jerin qaıtarý úshin Izraılmen ashyq soǵysqa barýy múmkin be? Meniń­she, ekitalaı. Qýaty jaǵynan álemde 16-oryn alatyn Izraıl armııasyna Sırııa áskeri qarsy tura almasy anyq. Oǵan qosa, 52 jyl boıy Golan jotasy úshin ashylmaǵan soǵystyń endi jaqyn aralyqta bastalýyna sený qıyn.

Álem ne dedi? Alaıda AQSh-tyń Izraıl ıeligin moıyn­daǵany ózge elder de osy pozı­sııa­da degen sóz emes. Kerisinshe. Eń aldymen, BUU Golan jota­lary Sırııa jeri degen usta­ny­my­nan aınymady. Keıin Eýroodaq ta Izraıldiń ıeligin mo­ıyn­damaı­tynyn málimdedi. Reseı o bastan qarsy. Oǵan qosa, Máskeý sońǵy 3 jylda Sırııa úshin soǵysqanyn eske al­saq, onda Reseı bul máselede únemi Izraılge qarsy bolary belg­ili. Tipti AQSh-tyń jaqyn odaqt­as­tary Saýd Arabııasy men Kýveıt te Donald Tramptyń bul qa­da­myn synady. Qysqasy, Izraıl tarapynda tek qana Amerıka, Sırııa jaǵynda qalǵan álem.

Tramp nege moıyndady? Endi Donald Tramp Golan jotalaryn nege moıyndady jáne sáıkes buıryqqa nege qazir qol qoıdy degen saýalǵa kelsek. Birinshiden, Tramp bılikke kelgeli beri Iz­raıl­di jaqtap keledi. Osy memleket úshin Iranmen jasal­ǵan ıadrolyq kelisimdi buzdy, IýNESKO quramynan shyqty jáne BUU-nyń Adam quqyǵy jónindegi keńesten shyqty jáne AQSh elshiligin Tel-Avıv­ten Ierýsalımge kóshirdi. Osy arqyly Ierýsalım qalasy Izraıldiki dep taǵy moıyndady. Al bul sheshim palestındikter­diń ashý-yzasyn týǵyzyp, sońy qarsylyqqa ulasyp, 60 adam kóz jumdy, 2700-i jaralandy.

Al Golan jotalaryn qazir moıyndaýynyń bir sebebi Izraıldiń premer-mınıstri Bınıamın Netanıahýǵa Parla­ment saılaýy aldynda qoldaý kórsetý. О́ıtkeni bul elde Par­lamenti Knessetke saılaý 9 sáýir­ge josparlanǵan. Az ýaqyt qaldy. Qazirgi boljam boıynsha Netanıahý partııasy ekinshi oryn alýy múmkin. Oǵan qosa, aqpan aıynda bul eldiń Bas prokýrory premer Netanıahýǵa jemqorlyq jáne alaıaqtyq baptary boıynsha aıyp taǵylýy múmkin ekenin málimdedi. Iаǵnı bul jańalyqtar saılaý aldynda onyń elektorat arasyndaǵy abyroıyn kúrt túsirip jiberýi múmkin. Sáıkesinshe, Netanıahý bılikten ketýi ǵajap emes. Mine, osy qaterlerdi eskere otyryp, Donald Tramp onyń abyroıyn kóterip, qoldaý úshin Golan jotalaryn dál saılaý aldynda Izraıl jeri dep moıyndady. Oǵan qosa, Tramp pen Bınıamın Netanıahýdyń saıası kózqarastary kóp jaǵdaıda sáıkes keledi. Máselen, ekeýi de Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisim qaýipti dep esepteıdi. Alaıda bul kelisimdi qoldaıtyn ári qazirgi premerge qarsy shy­ǵatyn Izraıldiń ózinde basqa saıasatkerler az emes.

Halyqaralyq quqyq qaıda qaldy? Sonymen AQSh-tyń Golan jotalary Izraıl men­shigi dep jarııalaýy neni kór­setti? Birinshiden, kez kel­gen elde saıası basshylyqtyń aýy­sýy bul memlekettiń saıasatyn óz­gertip jiberýi múmkin eken. Máselen, Tramqa deıin Barak Obama Izraılge sonsha­lyq qoldaý bildirmedi, qaıta Palestınanyń memleket bolyp qurylýyn qoldady jáne Iran­men ıadrolyq kelisim jasaý­ǵa múddeli edi. Ekinshiden, halyq­aralyq quqyq keıde aqıqat jaq­ta emes, bilektiniń jaǵynda bolýy múmkin eken. Máselen, AQSh Reseıdiń Qyrymdy basyp alǵanyn synap, sanksııa jarııalap keledi. Al biraq ózi Izraıl­diń Sırııadan jaýlap alǵan jerin moıyndady. Sondaı-aq Reseı de Ýkraınadan Qyrymdy okkýpasııalap, ony óz jeri dep jarııalady, biraq Izraıldiń Golan jotalaryn ıemdenýine qarsy. Jalpy, álemdik saıasatta halyqaralyq quqyqtyń emes, qýatty armııanyń sózi júretin mundaı jaǵdaılar jeterlik.