– Bıylǵy kóktemgi egis jumystary aýa raıyna baılanysty jyldaǵy mejeden bir aptaǵa erte bastalýy yqtımal, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Dımash Talasbaev, – alqaptaǵy ylǵal keýip ketpeýi kerek, shamadan tys ylǵaldy bolsa da onsha jaqsy emes. Topyraqtyń qalypty deńgeıge deıin jylynýy bar. Sondyqtan mamandar ústimizdegi jylǵy kóktemgi egis naýqanynda dán sińirýge qolaıly merzim mamyr aıynyń alǵashqy kúnderinen bastalady degen boljam aıtyp otyr.
Bıyl oblys dıqandary 4739,5 myń gektar jerge dándi-daqyldar tuqymyn sińirmek. Onyń ishinde 4306,7 myń gektary burshaq tektes daqyldar. Al negizgi astyq tuqymy 3606,7 myń gektar jerge otyrǵyzylady. Maıly daqyldar kólemi de jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi. Bıyl 247,7 myń gektar alqapty qurap otyr.
Kóktemgi egiske qajetti 521,4 myń tonna tuqym daıyn. Aldyn ala qoımaǵa quıylǵan tuqymnyń 80,2 paıyzyna saraptama jasalyp, 304,0 myń tonnasy tekserilgen. Tekserilgen tuqymnyń óngishtik qasıeti joǵary. 242,5 myń tonnasy birinshi klasty tuqym bolsa, qalǵany ekinshi klasty tuqymǵa jatady. Oblystaǵy attestattalǵan tuqym sharýashylyqtarynda 66,5 myń tonna joǵary óngishtik deńgeıdegi tuqym qory bar. Qysqa qaıyryp aıtqanda, oblys tuqymǵa zárý emes. Zárýligi kóktemgi dala jumystaryna qajetti janar-jaǵarmaıda bolǵaly tur. Máselen, oblystyń barlyq sharýashylyqtaryna naýqandy oıdaǵydaı ótkizý úshin 73662 tonna janar-jaǵarmaı qajet bolatyn bolsa, onyń 65 000 tonnasy kepildendirilgen, arzan baǵamen bosatylatyn janar-jaǵarmaı. 29031 tonnasy jetkizilgen. Sharýashylyqtar kóktemgi egis merzimi taqap qalsa da janar-jaǵarmaımen 48 paıyz ǵana qamtamasyz etilip otyr. Bul degenińiz joǵaryda biz atap kórsetken, oblystaǵy barlyq alqaptyń jartysyn ǵana qamtıtyn kórsetkish. Erteń qym-qýyt naýqan bastalyp ketkende, ásirese birdi-birge ázer jalǵap otyrǵan shaǵyn sharýa qojalyqtary qajetti janar-jaǵarmaıdy qaıdan almaq?..
– Janar-jaǵarmaı stansalarynan naryqtaǵy baǵamen satyp alamyz, – deıdi Jańaýyl aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qulan Bolatov, – sonyń ózi durys. Áıtpese, arzandaǵanyn kútip júrgende ýaqyt ótip ketedi. Jyldaǵy kóktemgi dala jumystarynyń keı tustarda qojyrap jatýy da osy sebepti.
Ekinshi bir másele, tehnıkanyń tozyǵynyń jetýi. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasyndaǵy mamandardyń ýájine qaraǵanda, sońǵy bekitilgen erejege sáıkes 17 jyldan astam jumys istegen tehnıka ǵana eskirgen sanatqa jatady eken. Al odan arǵysy amalsyzdyń kúninen qańqasyn súıretip júrgen qaýsaǵan tehnıka. Qaýsaǵan tehnıka qaýqarsyz shaǵyn sharýanyń qolynda. Iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdary mashına tehnıka parkin eptep jańartqanymen, sharýa qojalyqtarynyń tym qymbat tehnıka satyp alýǵa múmkindigi joq. Bul oraıda, tehnıkasy 86,2 paıyzǵa eskirgen Stepnogor qalasy men 72,1 paıyzǵa kónergen Arshaly aýdanynyń ahýaly oılandyrmaı qoımaıdy. Atbasar aýdanynyń hali de múshkil. Aýdandaǵy qolda bar tehnıkanyń 62,1 paıyzy eskirgen. Al Bulandy aýdanynda 60,5 paıyz bolsa, Astrahan aýdanynda 60,3 paıyz tehnıka tozǵan.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, óńirdegi jer kóleminiń 66 paıyzy osy zamanǵy jańa tehnıkalardyń kúshimen ıgeriledi eken. Joǵarydaǵy biz keltirgen derekterge qarap otyryp, aqyl tarazysyna salsańyz, kúmán qoıýlaı túsetini daýsyz. Qaǵaz júzinde bári qatyp turǵanymen, qaýmetińdi naýqannyń qatal emtıhany synaqtan ótkizedi. Sol synaqtan óte almaǵandyqtan, jyl saıyn kóktemgi egis kesh aıaqtalyp júr. El egin egip bolǵansha aramshóp te bas kótermek. Agrotehnıkalyq sharalardy ýaqtyly ótkizýge de múmkindik azaıady. Kóktemgi egis naýqany keshikkenderdi keshirmeıdi. Kesh egilgen egin ylǵalǵa jarymaı, búrisip qalady. Bastanýy da kesheýildeıdi. Tozǵan tehnıkamen táýekeldi serik etip tyrbanǵan dıqan qaýym pisken egindi ýaqytynda jınaı almaı, kúzdiń qara jańbyryna qalyp jatsa, onyń barlyǵy kóktemgi egistiń kesheýildeýimen sabaqtas.
Endigi bir soıyldaı másele, mehanızatorlardyń jetispeýshiligi. Biz qansha indetip izdegenimizben, dál qazir oblysqa qansha mehanızator qajet, qaı sharýashylyqqa jetispeı otyr degen saýaldarmen eshkim bas qatyrmaıdy. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mundaı derek jınamaıdy. Kásiptik-tehnıkalyq bilim bólimi de dál osyndaı taldaý jasamapty. Jergilikti jerde mehanızator kadrlardyń jetispeýshiligin sharýashylyq basshylary ǵana sezinip otyr.
– Mehanızator mártebeli mamandyq bolýdan qalǵany qashan, – deıdi Mádenıet aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Baýyrjan Moldaǵalıev, – ótpeli kezeńde eńbekaqylary ýaqtyly tólenbedi. Saban-shóppen, mal jemimen berildi. Qoldaryna naqty qarajat tımegen soń qulshynys azaıdy. Onyń ústine aýylda mehanızatorǵa kóktemde bir aı, kúzde bir aı ǵana jumys bar. Qalǵan on aı qol qýsyryp bos otyrady. Sosyn eshkim de mehanızator bolǵysy kelmeıdi. Amaldyń joqtyǵynan tájirıbesi kem, bilimi joqtardy da kombaınǵa otyrǵyzamyz. Byltyr kombaınymnyń bir tetigi synyp qaldy. Kombaınshynyń aıtýymen oblys ortalyǵyna úsh ret baryp úsh túrli tetik ákeldim. Biri jaramady. Sebebi basqada eken. Qyrsyqqanda dál naýqan kúıip turǵanda tórt kún bosqa turdym.
Árıne, kóktemniń de, kúzdiń de naýqan shyndap qyzǵan kezde táýligi túgili saǵaty qymbat. Is tetigin shynynda da kadr máselesi sheshedi. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta oblys sharýashylyqtaryna qansha aýyl sharýashylyǵy mamandary kerek, olar qalaı daıyndalyp jatyr degen máseleni myqtap qolǵa alatyn ýaqyt jetken tárizdi.
Aqmola oblysy