Ekologııalyq ahýal jaıly qundy eńbek

Monografııada ǵalym ekolo­gııa­ǵa qatysty álemdik máseleler men Qazaqstandaǵy qorshaǵan ortanyń jaı-kúıine keńinen toq­talypty. Atap aıtqanda, elde qalyptasqan ekologııalyq ahýal,­ Qazaqstandaǵy polıgondar, adam ekologııasy tárizdi kóptegen má­se­lege nazar aýdarǵan. Eńbekte Qazaqstan ekologııasynyń bar­­lyq uńǵyl-shuńǵyly qamty­lyp­t­y. Ǵalym tipti ekologııa má­­se­­­­­­­­­­­­lesiniń ıadrolyq qarýdan da qaýipti ekenin aıtqan. Iаǵnı, eko­logııa máselesi adamzattyq sıpat­qa ıe bolyp otyr.

Árıne, Qazaqstan ekologııa­synyń buzylýyna Keńes odaǵy kezinde júrgizilgen óndiristik-sharýa­shylyq qyzmet pen ǵyly­mı negizsiz jasalǵan jobalardyń yq­paly zor bolǵany belgili jaıt.­ Oǵan qazaq dalasyn ıadro­lyq synaq aımaǵyna aınal­ǵa­­nyn qosyńyz. Osyndaı fak­tor­lar­dyń saldarynan qor­sha­ǵan ortaǵa orasan zııan keldi. Sóıte tura táýelsizdik alǵannan keıin de ekologııalyq ahýaldy­ tym jaqsarta almadyq. Ras, Aral teńiziniń tartylýyn toq­ta­­tý úshin «Kishi Aral» jobasy ja­salyp, Halyqaralyq Aral qory quryldy. Semeı po­lı­­go­ny bastaǵan birqatar sy­­naq­ alań­daryn japtyq. Kó­gal­­­­­­­dan­dyrý jumystaryna da az­dy-kópti kóńil bólip kele­miz. Alaı­­da, Qazaq elindegi ekologııa­lyq máseleler munymen ǵana shek­telmeıdi. О́zge de kúrdeli jaǵ­daı­lar qalyptasqan. Akade­mık mundaı jaǵdaılardyń bári­ne jeke toqtalyp ótipti. Mono­gra­fııanyń qundylyǵy da sonda.

Almaty álemdegi eń las 25 qalanyń birine aınaldy

Iá, Almaty álemdegi lastan­ǵan 25 qalanyń qataryna kiripti. Mundaı derekti monografııada akademık Álııa Beısenova alǵa tartady. Bálkim, siz «Almaty dál Úndistannyń keıbir qalala­ryndaı las emes», deıtin shyǵar­syz. Mundaı ýáj aıtýǵa da quqy­lysyz. Alaıda, Alataý bókte­rin­degi shahar aýasynyń tym las ekeni ras. Qalada jarty mıllıonnan astam kólik júr qazir. Qalaǵa kún saıyn kirip-shyǵatyn kólikterdiń sany da 200 myńǵa jýyqtaıtyn bolsa kerek. Al bul aýany lastaýda ózge faktorlarǵa qaraǵanda «qara úzip» ketedi. О́ıtkeni árbir myń kólik 3 myń kılo kómirtegi oksıdi men ózge de zııandy qaldyqtar bóledi. Sóıtip qaladaǵy kólikter jyl saıyn aýaǵa 280 mln tonna kó­mir­­tegi totyǵyn, 56 mln tonna kómirsýtek, 28 mln tonna azot toty­ǵyn qo­sady. Kólikterden bólinetin gaz­dyń quramynda 200-den astam kúr­deli hımııalyq qospa bolady eken. Mine, mundaı derekterdi oqyǵannan keıin «arý Almaty» degen tirkesti qol­danýdyń ózi qısynsyzdaý kórinedi. Álııa Sársenqyzy «2 mıllıon halqy bar Almaty aýasy bulaı lastanyp jatqanda, 20 mıllıon halqy bar iri qalalar qandaı kúı keshýde deıtinder de tabylady aramyzdan. Joq, lastaný kórsetkishi jaǵynan qalamyz 20 mıllıonnan astam turǵyny bar Mehıko, 17 mıllıon­daı halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10-15 mıllıonnyń aralyǵyndaǵy halqy bar Nıý-Iork, London, Ystanbul, Tokıo men Máskeý sııaqty qalalardyń aldynda tur. Olardyń qasynda aıadaı Almatynyń ekologııasyn jaqsarta almaı júrgenimiz uıat», dep jazady. Monografııamen tanysqan adam lastanǵan qalalar­dyń Almaty ǵana emes ekenine kóz jetkizedi. Elimizdegi lastaný deńgeıi joǵary qalalardyń qataryna Jezqazǵan, Qarataý, Qaraǵandy, Shymkent, Temirtaý, О́skemen men Glýbokoe kenti kiredi eken. Odan keıin Nur-Sul­tan, Almaty, Aqtóbe, Jańatas, Semeı, Rıdder, Taraz, Aqtaý, Bal­qash, Shý qalalarynyń las­ta­ný deńgeıi ájeptáýir ekeni anyq­talypty.

Polıgondardyń zııany da az emes

Akademık Álııa Beısenova óz eńbeginde qazaq dalasyndaǵy áskerı polıgondardyń da máse­lesine aıryqsha nazar aýdarǵan. Keńes Odaǵy kezinde ashylǵan synaq alańdary elimizde az emes ekenin jurt biledi. О́kinish­­ke qa­raı olardyń kóbi ıadrolyq sy­naq jasaý maqsatynda qolda­nyl­dy. Jurt biletin Semeı po­­lı­­gonynan bólek, Keńes oda­ǵy kezinde Qazaqstannyń 27 je­­­rin­­de 38 ıadrolyq jarylys ja­­­­sa­lypty. Oral óńirinde 

8 ja­­­­ry­lys jasalsa, qalǵany Aq­­­­tó­be, Aqmola, Mańǵystaý, qa­zir­gi Túrkistan oblysy je­rin­­­de jasaldy. 1990 jylǵy má­­­­­­li­­­met boıynsha, Qazaqstan aýma­­­ǵynyń 16 mln 686 myń gek­­­tardan astam jerinde túrli qa­rý­lar synalǵan. Al Semeıdiń ózinde 468 ıadrolyq jarylys jasalǵan. Álııa Sársenqyzy mo­nografııasynda Semeı, Baı­qo­ńyr, Jem, Aral, Chkalovo, Az­­ǵyr, Taısoıǵan, Saryshaǵan, Tóretam tárizdi birqatar synaq alańdarynyń bolǵanyn jazady. Sonymen qatar árbir po­lıgondaǵy jarylystar sany men qazirgi hal-kúıine toqtalǵan. Jasalǵan synaqtardyń qandaı zardap ákelgenine de nazar aýdarady. Sondaı-aq eńbekten ıadro­lyq, baktereologııalyq qarý­lardy synaýdyń hronologııasyn da kezdestiresiz. О́ńirdiń tabıǵatyna kelgen zııan, túrli hımııalyq elementter men qos­pa­lardyń mólsheri, jarylys kezinde túsirilgen sýretterdi de tabýǵa bolady. Tipti 1953 jy­ly Semeı polıgonynda ıadro­lyq synaq jasalǵan kezde Qa­raýyl eldi mekeninde qalyp qoıǵan azamattardyń tizimi de bar. Durysy, olar polıgon aýma­­­ǵynda qalyp qoıǵan joq, áske­rıler ádeıi tastap ketipti. Sy­naq saldarynan eldi mekende qalǵan 40 adamnyń barlyǵy ár­túrli kezeńde ómirden ozypty. Monografııada radıoekologııa, adam ekologııasy, ǵalamdyq ekologııa tárizdi baǵyttardyń da erekshelikteri sıpattalyp, mol maǵlumat berilgen. Qysqasy, «Qazaq eliniń ekologııalyq ahýaly» atty monografııa elimizdegi ekologııalyq jaǵdaıdyń to­lyq kar­tınasymen tanysýǵa múmkin­dik beretin eńbek.