Qazaq ǵylymy qashan jasarady?

Ǵylymǵa nasıhat jetispeıdi

Ǵylym – HHI ǵasyrda damýshy eldiń ekonomıkasyn, ha­lyq­tyń ál-aýqatyn, tabysyn kóterýdiń kilti. Desek te, eli­mizde ǵylymnyń aınalasynda kúr­meýi qıyn túıtkilder jeter­lik. Qazaqstanda ishki jalpy ónimniń 0,13%-y ǵana ǵylymdy qarjylandyrýǵa bólinedi. Damyǵan elderde 3 paıyz, tipti keı memleketterde 5-6 paıyzǵa deıin jetedi. Bul – birazdan beri kóterilip kele jatqan másele.

Osydan-aq ǵylymǵa qan­shalyqty kóńil bólinip otyr­ǵanyn boljaı berýge bolady.

Jas ǵalym Beıbit Ábdi­ke­nov budan bólek taǵy bir túıt­kildiń basyn ashyp berdi. «Jastar jylynyń aıasynda jas ǵalymdardyń jobalaryn qarjylandyrý 3 mlrd teńgege ulǵaımaq. Bul jyldyń ekinshi jar­tysynda iske asady. Al byl­tyrǵy jeltoqsanda sol kezdegi Premer-mınıstr Baqytjan Saǵyn­taevpen kezdesip, ǵylym­daǵy kúrmeýi qıyn máse­leler­di ortaǵa saldyq. Mundaı qabyl­daý buryn bolmady. Biraq mem­lekettiń qarjy bólip, úki­mettiń dıalogqa túsip jatqany jet­kiliksiz. Qazaq ǵylymynyń nasıhaty kem, tipti joqtyń qasy. Qazir otandyq arnalarda ǵalymdardyń eńbegin kórse­tetin, ǵylym týraly saraptama jasaıtyn baǵdarlama bar ma?», deıdi B.Ábdikenov. Onyń aı­týynsha, damyǵan elderde kish­kentaı ǵana jetistikti jýrnalısteri múmkindiginshe jarqyratyp kórsetedi. Bizde bul – kemshin. Al BAQ nasıhattyń kózi, jańalyqtyń ózi ǵoı.

Kesh qalanǵan irgetas

Álemde ǵylym jastardyń jolyna aınalyp keledi. Qazaq­standyq jastardy biz 35 jasqa deıingi ǵalymdardyń sanymen ólshep otyrmyz. Alaıda dúnıe júzi­niń damyǵan elderinde soń­ǵy ǵylymı jańalyqtardy 20 jasqa deıingi ǵalymdar ashqan. Banannyń qabyǵynan bıoplastık oılap tapqan 16 jastaǵy túrik qyzy Elıf Bılgın, 15 jasynda mobıldi qosymsha oılap taýyp, ony ataqty «Yahoo» kompanııasyna 30 mıllıon dollarǵa satqan brıtandyq Nık d’Aloızıo, alyp muhıttardy qoqystardan tazar­tatyn júıeni iske qosqan nıderlandyq óner­tapqysh Boıan Slat, taǵysyn-taǵy. Tizimdi tolassyz jalǵastyra berýge bolady. Nege bul qatarda qazaq balalary tóbe kórsetpeıdi? Sebebi bizde balabaqshadan bastap, mektep, kolledj, ýnıversıtettegi bakalavrıat, tipti magıstratýra tek bilim beredi. Bul ǵylym emes. Al shetelde ǵylym balabaqshadan bastalyp, mektepte jalǵasyp, kolledjde-aq jemisin bere bas­taıdy. Máselen, AQSh-ta balasy mekteptiń daıarlyq synybyna barǵan áriptesimiz Murat Esjan ulynyń óte qarapaıym bolsa da, ǵylymnyń ushqyny bar, bir nárseni oılap tabýǵa ıtermeleıtin tapsyrmalardy kóp oryndaǵanyn aıtady.

Joǵaryda biz mysal etken elder ǵylymynyń jas bolatyn sebebi – ǵylymǵa baýlý balalyq shaqtan bastalýynda eken. Bizdegi taǵy bir kedergi – balalar men jasóspirimderge arnalǵan qazaq­sha jýrnaldardyń joqtyǵy. «Oıla» atty jalǵyz ǵylymı jýr­nal bar. Odan basqa «National Geographic» jýrnalynyń qazaq­sha nusqasy shyǵady. Biraq bul basylym balalarǵa arnalǵan deýge kelmeıdi. Ǵylymı jańa­lyqtar men jetistikterdi qyzyq­ty da jeńil jetkizetin birdi-ekili «Ulan» sekildi gazetter bar. Al «Bala­pannyń» orny bir basqa. Soń­ǵy ýaqytta «+ Shek­sizdik», «Jas ǵalym» sekildi baǵdar­lama­lar qolǵa alyndy. Alaıda bala damýyn – bolashaq máselesin tek bir tele­arnaǵa ysyryp qoıýǵa bola ma?

Ǵylymnyń irgetasy bizde kesh qalanady. Eń qıyny, bul – biz úshin qalypty qubylys. Ol óz kezeginde keıingi qadamdardy keshiktiredi.

Magıstratýra ǵylym ba, álde biliktilik pe?

Qazaqstanda magıstratýra – ǵylymnyń bastapqy qada­my. Biraq ony qazir qoǵamda ǵylym­nyń bastaýy dep emes, tek bilik­tilik retinde qabyldaý beleń aldy. Nege? О́ıtkeni aılyǵyń kóbeıedi. Oǵan qosa talap sondaı: magıstr deńgeıinsiz keıbir mekemeler jumysqa almaıdy. Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri F.Jaqypova: «Magıstratýra –  akad­emııalyq dáreje. Sondyqtan magıstr-ǵalym deýge kelmeıdi. Al biliktilikke qatysty máseleni bilim berý salasynan emes, ju­mys berýshi taraptan suraý kerek», deıdi. Iá, ár mamannyń maqsaty – eńbek naryǵynda sura­nysqa ıe bolý. Biraq osy maqsat ǵylymnyń damýyna, jastardyń qyzyǵýshylyǵyna, qoǵamnyń ǵylymǵa degen oń kózqarasyna kóleńke túsirip turǵan joq pa?

Memleket 2018 jyly 13220 grantty tek magıstratýraǵa ból­­di. Endi oılańyz, orta eseppen jyl saıyn 10 myń magıstr daıyndalady. Onyń árbirine jylyna 700 myń teńgeden asa stıpendııa taǵaıyndalady. Son­da jylyna shamamen 70 mlrd teńge magıstr daıarlaýǵa ke­te­di. Shetelderde, aıtalyq Anglııada «jas ǵalym», «doktorant» már­­te­besin ıelenýge magıstr dáre­jesiniń bolýy mindetti emes. Naqty ǵylymı jobańyz bolsa, belgili bir ýnıversıtettiń pro­fessory jetekshilik etýge kelisse, áleýetińiz jetip tur­sa, bakalavrdan keıin-aq dok­torantýraǵa jol ashyq. Bul – jastardyń ǵylymǵa keletin jo­lyn kemi 2 jylǵa qysqartady degen sóz. Al bizge bul ba­ǵytty engizý úshin búkil júıe­ni ózger­týge týra keledi. Eger, mundaı qadamǵa barar bolsaq, bul jyl saıyn 70 mlrd teńge únemdeýimizge jol ashar edi. Al, únemdelgen qarjyny jas ǵalymdarǵa berýge bolmas pa?!

Ǵylymǵa jetý – uzaq jol

Jaraıdy, magıstratýrany bitirgen jyl saıynǵy 10 myń adamnyń eń bolmaǵanda 5 myńy ǵylym jolyna túsýdi maqsat etedi delik. Biraq nege nátıje joq? Nelikten magıstratýrany támamdaǵandardyń basym bóligi doktorantýranyń grantyna talaspaıdy? О́ıtkeni qolynda magıstrlik dıplomy bar mamanda eki jol turady: ǵylym nemese óndiris. Doktorantýraǵa túskenderge aıyna 80 myń teńge stıpendııa beriledi. Ol 25-ten asqan adam. Onyń otbasy bolýy múmkin, bolmaǵannyń ózinde 80 myń teńge bolashaǵy úshin qor jınaı júrip oqýǵa, ıaǵnı ǵylymmen tolyq aınalysýǵa jetpeıdi. Sondyqtan qosymsha jumys izdeıdi. Bul ǵylymǵa kóp bolsa, 30 paıyz ýaqytyn bóledi degendi bildiredi. Endi tańdaýda turǵan ekinshi jol qandaı? «QazMunaıGazdyń» óndi­risine eńbekke kirisken qyz­metker 500 myń teńgege deıin tabys tabady. Iаǵnı áleýeti jo­ǵary, bilikti maman eki jol­dyń qaısysyn tańdaıtyny belgili. Olaı bolmaǵan kúnniń ózinde otbasylyq nemese jeke bıýdjetin birjaqty etip, qor jınap alǵan­nan keıin ǵylymǵa qaıta bet burýy múmkin. Al bul kezde maman kemi qyryqqa taqap qalady. Bul – ǵylymdy jasartýǵa kedergi.

Deńgeı degen dúnıe bar

Shyn máninde, mektep qabyr­ǵasynda júrgen kezden oqıtyn, olarǵa arnap shyǵarylatyn ǵylymı basylym máselesi atústi qaraıtyn kedergi emes. Nege? О́ıtkeni ol – naǵyz ǵylymnyń qaınar bulaǵy. Bul tus aqsap turǵanda, qalǵanyn qozǵaýdyń ózi qısynsyz. Jastaıynan ǵy­lymı jýrnaldy oqyp, oǵan óziniń eńbegin jazýǵa daǵdylanǵan adam jıyrmaǵa jetpeı-aq je­tiledi, shyńdalady. Qazir eli­miz­­degi beldi ýnıversıtetterde, aıtalyq, Nazarbaev Ýnı­versıteti men ulttyq joǵary oqý oryndaryndaǵy shetelden shaqyrtylǵan myqty mamandar halyqaralyq kórsetkishtegi deńgeıi boıynsha qabyldanǵan. Al bul deńgeı ǵalymdardyń ǵy­lymı jýrnaldarǵa jarııa­lan­ǵan maqalalary negizinde jasalady. Bizdiń ǵalymdar atalǵan kórsetkishte óte tómen satyda tur. Bul týraly professor Bolat Keńesov Jas ǵalymdar alıansy (Young Researshers Alliance Nazarbaev Ýnıversıteti jas ǵalymdarynyń bastamasymen byltyr quryldy. Qazir uıymǵa Qazaqstan, Azııa, Eýropa jáne Soltústik Amerıkanyń ǵylymı uıymdary men JOO-lardyń 200 ǵylymı qyzmetkeri, zertteý­shileri múshe – avtor) uı­ym­dastyrǵan I Jastar ǵy­ly­mı forýmynda aıtty. «Álem­degi beldi ýnıversıtetter oqytýshylardy, pro­fessor, ǵalymdardy jarııa­lanǵan maqalalaryna qaraı qyz­metke qabyldaıdy. Árıne ótiline nemese sińirgen eńbegine qo­sym­sha qaraýy múmkin. Biraq basty na­zar maqalalary men sonyń ne­gizinde jasalǵan halyqaralyq kórsetkishke aýdarylady. Ǵylym degen maqala», deıdi professor. Ol óziniń zertteýinde top-ondyqqa kiretin jýrnaldardaǵy maqalalar men izdelgen eńbek­terdiń sanyna jasalǵan dıagrammany usyndy. Onda 1995-2019 jyldar aralyǵyndaǵy nátıje kórsetilgen. Osy jyldar ishinde Qazaqstan maqala sanyn 1000 danaǵa da jetkize almaǵan, al Iran ǵalymdarynyń jazǵandary 9 myńnan asqan. Qazaqstandyq zertteýlerdiń damý kórsetkishin beınelegen qyzyl syzyq shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri áli jer baýyrlap júr. Nege? О́ıtkeni maqala jazý jaǵy aqsap tur. Al halyqaralyq ǵylymı jýrnaldardyń talaby kúshti. Joǵary talaptan ótý úshin jastaıy­nan shyńdalý kerek. 

Ǵalymǵa kóńil bólseńiz...

Ǵylymǵa kóńil bólgen adam sózsiz ǵalymǵa nazar salady. Sebebi ǵylymdy jasaı­tyn da, alǵa súıreıtin de – ǵalym. Ǵalymnyń hali qalaı? Naqtyraq aıtsaq, jastardyń ǵylymǵa kelýine qandaı jaǵdaı jasalyp jatyr? Alysqa barmaı-aq qoıaıyq, kórshi ózbek úkimeti ǵylymdy damytý maqsatynda daıyndalǵan baǵdarlama boıyn­sha jas ǵalymdardy úımen qam­tamasyz etýdi qolǵa aldy. Sa­rapshy, О́zbekstandaǵy Ǵy­lym jáne tehnologııa agent­tigi bas dı­rektorynyń orynbasary Olım­jon Týıchıev jas ǵa­lymdarǵa konsýltasııa jú­rip otyratynyn jáne úımen qosa arnaıy stıpendııa taǵaıyn­dalatynyn aıtqan. Bizde she? Jaýapty mekemege jolaı ketseń, Ǵylym komıtetiniń ókili (Tóraǵanyń orynbasary Asqar Bekenuly) sekildi suhbattan bas tartady nemese «Jaǵdaı jasalyp jatyrmen» jyly jaýyp qoıady. Olaı bolsa, nátıje qaıda?

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – jas ǵalymǵa kóńil bólin­beıinshe, qazaq ǵylymy jasarmaıdy. Al jas ǵalymdy dokto-rantýradan emes, balabaqshadan dep tym tereńdemeı-aq qoıalyq, mektepten izdegende ǵana san emes, sapa sóıleıdi.