Qazaqstanda jedel járdemge túsetin qońyraýlar damyǵan eldermen salystyrǵanda on ese kóp eken. Iаǵnı, basy aýyryp, baltyry syzdaǵandardyń bári birden «103» nómirin teredi. Sondyqtan osy salanyń jumysyn júıeleý úshin bekitilgen jańa ereje boıynsha aldymen tez arada medısınalyq kómekke muqtaj, jaǵdaıy nashar naýqastar basty nazarǵa alynyp, qalǵan shaqyrtýlar odan keıin qarastyrylýda. Bul bastama atalǵan máseleni tolyq retteı aldy ma? Álde jedel járdemniń jetip kelgen ýaqytyn, kórsetken kómegin, jumsalǵan shyǵynyn jete baǵalaý úshin shuǵyl medısınalyq qyzmetti aqyly etý kerek pe?
El arasynda jedel járdemniń tarapyna aıtylar syn az emes. Dertine der kezinde daýa izdegenderdiń deni shuǵyl medısınalyq kómektiń dereý jetpeıtinin aıtyp, qynjylys bildiredi. Bul jaǵdaıdyń jaı-japsaryn birde jol boıyndaǵy keptelispen baılanystyryp, birde arnaýly kólikterdiń jetispeıtindigimen túsindirip jatady. Biraq jedel járdemniń jumysyn jańǵyrtýda máseleniń basqa qyryna úńilýge bolady. Qazaqstanda jyl saıyn «103» qyzmetine qońyraý shalatyndardyń sany 500 myńǵa deıin kóbeıedi eken.
Bul onsyz da jetpeı jatqan kólikter men qural-jabdyqtarǵa, qala berdi kadrlarǵa odan saıyn qajettiliktiń arta beretinin kórsetedi. Shaqyrtýlardyń shekten tys kóp túsýine shuǵyl járdemge shynymen muqtaj, jany qysylǵan naýqastar emes, dárigerdiń keńesimen keıin de qaralýǵa bolatyn adamdardyń jıi júginýi sebep bolýda. Mysaly, «103-ke» qyzýy sál kóterilgender, jumystan qalyp qoıyp «naýqastanǵany» týraly anyqtama jazdyryp alǵysy keletinder, býyny qaqsaǵanyn jeleý qylyp áńgimege tartatyn zeınetkerler orynsyz habarlasyp jatady.
Buǵan astanalyq ájeniń jedel járdemdi aıyna 106 ret, almatylyq zeınetkerdiń 416 ret shaqyrǵany aıǵaq bola alady. Sondaı-aq jergilikti emhanaǵa qarala almaǵandyqtan, jedel járdem arqyly tekserilgendi jón kóretinder barshylyq.
Jańa erejege sáıkes jedel járdem dıspetcheriniń qyzmet kórsetýi tórt sanatqa bólindi. Birinshi sanattaǵy ómirine tikeleı qaýip tónip turǵan naýqastarǵa jedel járdem 10 mınýttyń ishinde jetedi. Sondaı-aq naýqas jaǵdaıynyń kúrdeliligine qaraı ekinshi jáne úshinshi sanattaǵy qońyraýlar boıynsha jedel járdem 15-30 mınýtta kómekke keledi. Al tórtinshi sanattaǵy densaýlyǵy birden syr bermegen, derti aıqyn bilinbegen adamdardyń shaqyrtýyna barý ýaqyty bir saǵatqa deıin sozylýy múmkin. Ol naýqastarǵa jergilikti emhanalar janyndaǵy jedel medısınalyq bólimsheler arqyly kómek kórsetý josparlanǵan. Al bastapqy úsh sanattaǵy shaqyrtýlarǵa jedel medısınalyq járdem stansalary qyzmet kórsetedi. Bul júıeniń bir baǵyty – «103-ke» negizsiz júginetinderdiń qataryn kemitýge edáýir yqpal etý. Iаǵnı, azamattar betaldy shaqyrǵanǵa jedel járdemniń burynǵydaı jetip kele bermeıtinin túsinýi kerek.
Ambýlatorııalyq-emhanalyq jáne jedel medısınalyq kómek basqarmasynyń málimeti boıynsha 2019 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda jedel medısınalyq kómek qyzmeti 4 090 333 turǵynǵa kómek kórsetken. Onyń ishinde 1-sanatta – 231 027 (5,7%), 2-sanatta – 1 109 151 (27,1%), 3-sanatta – 1 244 588 (30,4%) jáne 4-sanatta 1 505 567 (36,8%) shaqyrtý túsken. Sondaı-aq «103» qyzmeti negizsiz habarlasqan 75 586 shaqyrtýǵa barýdan bas tartqan. Jalpy, jedel járdemdi jańǵyrtý boıynsha júrgizilgen is-sharalardyń nátıjesinde 2018 jyly 2017 jylmen salystyrǵanda, qońyraýlar sany 6,4%-ǵa deıin azaıǵan.
Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory basqarma tóraǵasynyń orynbasary Erik Baıjúnisov dúnıe júzinde jedel járdem kórsetýdiń eki tásili baryn atap, Qazaqstandaǵy atalǵan salanyń jańǵyrtý jumystary ekinshi tásilge negizdelgenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, birinshi tásil jedel járdem kóligimen birge dáriger erip baryp, alǵashqy em-dom sharalaryn sol jerde kórsetý bolsa, ekinshisi, 10-15 mınýttyń ishinde jetip, naýqasty qajetti em jasaıtyn aýrýhanaǵa jetkizý. Qazaqstanda osy kúnge birinshi tásilmen jumys istep keldi. Iаǵnı, jedel járdem barǵan jerinde múmkindiginshe naýqasty sol jerde qarap beredi. Osyǵan halyq ábden úırengen. Sondyqtan basqa eldermen salystyrǵanda bizdiń elde jedel járdemniń kómegine júginetinder áldeqaıda kóp. Endi sońǵy eki jylda eldegi jedel járdem ekinshi tásilge aqyryndap aýysyp jatyr. Mundaǵy basty mindet – naýqasty tez arada úıinen aýrýhanaǵa jetkizý. Medısınada adam óliminiń sanyn azaıtýǵa septigin tıgizetin «Altyn saǵat» degen qaǵıda bar. Bul – bir saǵattyń ishinde durys em jasaý degen sóz. Osy qaǵıdaǵa súıensek, naýqasty bilikti mamandardyń jan-jaqty qaraýy úshin bir saǵattyń ishinde aýrýhanaǵa jetkizý mańyzdy bolady.
– Jedel járdemde aldymen ómirine qaýip tónip turǵan adamdarǵa basa mán beriledi. Qalǵan sanattaǵy qońyraýlar birtindep tyıyla bastaıdy. Máselen, sheteldegi jedel jerdem brıgadalary bizdegi «103-ke» túsetin shaqyrtýlardyń 50-60%-yna barmas edi. Biz biletin Germanııada, Izraılde jedel járdem shaqyrǵan adamnyń jaǵdaıy aıtarlyqtaı kúrdeli bolmasa, ol otbasyǵa belgili bir kólemde aıyppul jazylady. Aıyppuldyń kólemi de árqalaı. Izraılde 500 eýrodan bastalyp, 1000-2000 eýroǵa deıin barady. Mundaı sharanyń qoldanylýy jurttyń jedel járdemniń jumysyn jete baǵalamaýynan týady. О́ıtkeni brıgada basy aýyryp, tisi qaqsaǵan adamdy qarap jatqan kezde basqa jaqta shynymen shuǵyl kómek qajet, aýyr haldegi naýqasqa jedel járdem brıgadalary jetispeı jatýy múmkin. Sodan kelip adamdar jaýapkershilikti sezinip, ýaqyttyń qadirin bilip, odan góri kómekke muqtaj naýqastarǵa shuǵyl jetýi kerek jádel járdemdi tekten-tek mazalaı bermeıdi. Bizde, ókinishke qaraı, mundaı mádenıet áli qalyptasqan joq. Jáne oǵan bastaıtyn sheshimderdi asyǵys qabyldaýdyń da qajeti shamaly. Eger zańdy túrde atalǵan salaǵa aıyppuldy engizetin bolsaq, onyń arty negizsiz nátıjelerge alyp kelýi múmkin. Iаǵnı, «103-ti» betaldy shaqyrtqan adamnyń moınyna aıyppul ilýi úshin oǵan barǵan dárigerdiń nemese feldsherdiń onyń jaǵdaıy asa kúrdeli emes ekenine kóz jetkizetindeı biliktiligi bolýy kerek. Sol sebepten ekinshi tásilge tolyǵymen kóshken kezde ǵana aıyppul engizý týraly sóz qozǵaýǵa bolady. Bul model negizinen byltyr bastalǵanymen, bıyldan bastap júzege asyryrylyp jatyr. Buǵan eldiń bári jaılap úırenip keledi. Menińshe, aıyppul engizý týraly sheshimdi 2021 jylǵa qaraı qarastyrǵan jón. Eń aldymen jedel járdem brıgıdalarynyń ózi jańa reformaǵa tolyq tóselip bolýy kerek, – dedi Erik Baıjúnisov.
Jalpy jedel járdemdi jónsiz shaqyra beretindi tyıý úshin qosymsha aqy nemese aıyppul belgileý týraly sóz keıingi kezde jıi aıtylyp júr. Joǵaryda atalǵandaı, álemniń birqatar memleketinde jedel járdem birinshi sanattaǵy shaqyrtýlardan basqasynyń bárine aqyly negizde qyzmet kórsetedi. Mysaly, alpaýyt el AQSh-ta jedel járdem qyzmetiniń aqysy medısınalyq saqtandyrýdyń esebimen tólenedi. Vashıngtonda dárigerler brıgadasyn úıge shaqyrýdyń ortasha quny 400-700 dollar aralyǵyn quraıdy. Budan iri qalalarynda jedel járdemniń kómegi 900 dollardan bastalady eken. Al Izraılde terrorlyq oqıǵadan, jol-kólik apatynan zardap shekkenderge ǵana shuǵyl medısınalyq kómek tegin kórsetiledi. Qalǵany – aqyly. Sondaı-aq Qytaıdyń jedel járdemi de aqshasyn eseptesseń, qalaǵan aýrýhanaǵa jetkizip beredi. Beıjiń men Shanhaıda bul qyzmetke 700-800 ıýan berip qana júgine alasyń. Sondyqtan mundaı elderde jedel járdemdi orynsyz mazalaı bermeıdi. Ondaı jaǵdaı bolǵannyń ózinde aıyppulmen jazalanady. Aıtalyq, Germanııada jedel járdemdi negizsiz shaqyrǵan nemese aýrýhanaǵa jatqyzýdan bas tartqan kezde 141 eýro aıyppul salynady.
Bıyl Almatyda ótken jıynda Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov osy taqyrypta sóz qozǵaǵan bolatyn.
– Jedel járdem brıgadasynyń maqsaty naýqasty tezirek aýrýhanaǵa alyp barý ekenin túsinýimiz kerek. Al asa qajettilik bolmasa da, shuǵyl medısınalyq kómekti shaqyratyndar úshin qosymsha aqy men aıyppul engizý kerek. Kóptegen elde osyndaı shara qoldanylady. Biz azamattardyń óz densaýlyǵy úshin, sonyń ishinde basqa adamdarǵa shuǵyl medısınalyq kómek kórsetýge kedergi keltirmeýi úshin ortaq jaýapkershilik uǵymyn qalyptastyrýdy kózdeımiz. Nege jol qozǵalysy erejelerin buzǵany úshin aıyppul salýǵa bolady, al shuǵyl kómek kórsetý erejelerin buzý eskerýsiz qalý kerek? Adamdar mundaı túsinikke áli daıyn emes, biraq birte-birte osyǵan qaraı jyljımyz, – dep mınıstr málimdegen.
Jalpy jedel járdemge túsetin tolassyz qońyraýlardy bir retke keltirý úshin rasynda birinshi sanattan basqa shaqyrtýlarǵa qosymsha aqy belgilenýi kerek shyǵar. Mysaly, bir shaqyrtýǵa kórsetiletin alǵashqy kómek qyzmetiniń aqysy 3-5 myń teńgeniń aınalasynda belgilense... Bul biraz shyǵynnyń ornyn jabar edi, ári damyl kórmeıtin «103-ke» negizsiz habarlasatyndardy ájeptáýir shekteıdi. Tek jazataıym oqıǵaǵa tap bolyp, ómiri qyl ústinde turǵan azamattarǵa, zeınetkerlerge, sondaı-aq áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylarǵa tegin shuǵyl medısınalyq kómek kórsetilgeni jón. Árıne, Keńes zamanynan teginge úırenip qalǵan kópshilik jedel járdemdi aqyly etýge kelise qoımas. Biraq aqshasyn shyǵyndaǵannan keıin, ol qyzmetten de sapany talap etýge bolady. Aıtalyq, kóleńkeli bıznestiń jolyn kesý úshin elordadaǵy qoǵamdyq kólikterde jolaqyny qolma-qol tólese, quny eki eselenetin etip, jolaýshylardy jappaı elektrondy kólik kartasyn paıdalanýǵa kóshirdi. Joldy aqyly etý arqyly sapaly joldarmen qamtamasyz etildi. Halyq basynda bul bastamalarǵa da qarsylyq tanytqanymen, keıin ıgiligin sezine bastady. Osyndaı ádister medısına salasynyń da sapasyn arttyryp, áleýetin kóterýge septigin tıgizedi.