Kúzetshige muqtaj elmiz

Eger «qazaq qoǵamynda kúzet­shilerge suranys joǵary» desek, biraz jurt bizdiń bul pikirmen kelispes edi. О́ıtkeni kúzetshi bolýdy «aýyrdyń ústimen, je­ńil­diń astymen» júrýge daǵ­dylanǵan azamattardyń kásibi retinde baǵalaımyz. Al is jú­zinde Qazaqstannyń eńbek nary­ǵynda kúzetshilerge suranys joǵa­ry. Oǵan Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrligine qarasty «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ júrgizgen taldaý nátıjeleri kýá. Ma­man­dar bıylǵy alǵashqy jarty­jyldyqta eńbek bırjasyna kelip tús­ken rezıýmeler men bos jumys orynda­rynyń araqatynasyn salystyra kele eń tapshy mamandyqtardyń tizimin kú­zet­shiler bastap turǵanyn anyqtaǵan. Derekterge súıensek, eńbek naryǵynda kúzetshiler úshin 4,4 myń jumys orny bos qalypty. Sonyń ishinde tek Nur-Sultan qalasynda 1,1 myń kúzetshi jetis­peıtini belgili bolǵan. Árı­ne, eńbek naryǵyndaǵy tap­shy mamandyqtar tizimi tek kúzetshilermen shektelip qalmaıdy. El boıynsha 2,6 myń sanıtar, 2,3 myń tazalaý­shy, 2,2 myń daıashy, 2,1 myń júk tıeýshige arnalǵan jumys orny bos tur. Suranysqa ıe kásipterdiń alǵashqy bestiginen bó­lek, jol salýshylardy, ba­la­baq­sha tárbıeshilerin, meıir­gerler men medbıkelerdi, taksı júr­gizýshileri men promoý­ter­lerdi jumys berýshiler jıi izdeıdi eken. Degenmen, eń­bek­ naryǵyndaǵy suranys pen usy­nystyń ár óńirge tán ózin­dik erekshelikteri bar. Máse­len, Shymkent qalasynda 300­-den astam tazalaýshyǵa ar­nal­ǵan ju­mys orny bar. Al­matyda 2 myńnan astam taksı júrgi­zýshisi jetispeıdi.

Al 2019 jyldyń alǵashqy alty aıynda zańgerlerge sura­nys az bolypty. Eńbek bırja­synda 3,6 myń zańgerdiń rezıý­mesine eshkim nazar aýdarmasa kerek. Elektrondy eńbek bır­jasyna «zańger kerek» degen 1221 usynys tússe, «men zańger­min» degen 4818 adam rezıýme qal­dyrǵan. Sóıtip zańgerler ara­synda jumys berýshilerden góri jumys izdeýshiler úsh esege jýyq kóp boldy. Bul degenińiz «bedeldi kásip» sanalǵan zańgerlerdiń eńbek naryǵyndaǵy «dańqy» kúzetshige jetpeıtinin kórsetse kerek. Odan bólek «eki qolǵa bir kúrek» taba almaı qalý qaýpi bar kásip ıeleriniń tizimine áleýmettik qyzmetkerler, aspazdar, kompıýter tehnıkteri, keńse qyzmetshileri kirgen. Bırjada 2,4 myń áleýmettik qyzmetkerdiń, 2 myń aspazdyń, 1,5 myń kompıý­ter tehnıginiń, 1,5 myń keńse qyz­met­keriniń rezıýmesine eshkim nazar aýdarmaǵan. Sonymen qatar suranys azaıǵan mamandyqtar­dyń qataryna ekonomıster, shash­tarazdar, qarjygerler, tigin­shiler men tehnologtar da kiripti. Bul mamandyqtardyń árqaı­sysynda 1-1,2 myń rezıýme eshkimniń nazaryn aýdarmaǵan kúıi qalyp qoıǵan. Sondaı-aq satýshy-konsýltant, dene shy­nyqtyrý jáne sport, orta mekteptegi qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderi, manıkıýr she­beri, býhgalter, kondıter, jylý qazandyǵynyń operatory, bastaýysh synyp muǵalimi, ekolog, zańger-keńesshi, ınjener-ekonomıst, tehnık-mehanık, bastaýysh mektep pedagogy, vızajıst mamandaryna suranys az bolypty. Árıne, elektrondy eńbek bırjasyndaǵy usynystar men suranys kólemi eńbek na­ryǵyndaǵy naqty jaǵdaıdy to­lyq kórsetedi deýge kelmes. Biraq qalaı bolǵanda da bul sta­tıs­tıkanyń ózindik shyndyǵy bar.

Aıtalyq, kúzetshilerge sura­nystyń moldyǵy saladaǵy ja­laqynyń tómendigine baılanysty bolýy yqtımal. Aza­mattar 30 myń teńgeden bas­talyp, ári ketse 80 myńǵa deıin ǵana jetetin kúzetshiniń ja­laqysyna qyzyqpaýy da múmkin. Onyń ústine aımaqtar arasyndaǵy aıyrmashylyq taǵy bar. Máselen, bir ǵana Qostanaı oblysynda bıylǵy alty aıda jumys berýshiler 2123 kúzetshi qajet degen habarlandyrý bergen. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, el­ordada 1,1 myń kúzetshi qa­jet.­ Bi­raq astanalyq pen qos­tanaı­lyq kúzetshiniń tabysy bir­deı bola qoıady degenge se­ný qıyn. Bas shaharda jumys is­teı­tinder sózsiz molyraq tabys tabady. Ekinshiden, sıfr­landyrý dáýirinde «bolashaǵy joq» dep sanalatyn kásipke elimizde ne sebepti suranys jo­ǵary degen másele taǵy bar. Ba­qy­laý kameralary, elektrondy kúzet qondyrǵylary jetilip, jahandaǵy jańa tehnologııalar elge molynan kelip jatsa da, elimizde 219,7 myń kúzetshi bar. Bul degenińiz Qazaqstan Qarýly kúshteriniń jeke quramynan eki, polısııa qyzmetkerleriniń sanynan úsh ese kóp. Iаǵnı, shırek mıllıonǵa jýyq adam esik kúzetip júr degen sóz.

Árıne, kúzetshiler qatarynyń ne sebepti mol ekenin dóp basyp aıtý qıyn. Qazaqstanda ásker­den kelgen jastardyń bir­azy Qarýly Kúshterde kelisim­shartpen qalady, ne polısııa, tó­tenshe jaǵdaı qyzmeti tárizdi memlekettik qyzmetke barady nemese kúzetshi bolady. Sóıtip qoǵamnan óz oryndaryn tabýǵa umtylady. Iаǵnı, kúzetshilik qazaq qoǵamy úshin áleýmettik lıft qyzmetin atqaryp turǵan sy­ńaıly. Alaıda, kúzetshi, daıa­shy, júk tıeýshi, taksı júr­gizýshi tárizdi mamandarǵa muq­tajdyq el ekonomıkasyna ın­novasııanyń áli kúnge ene qoı­maǵanyn baıqatatyn tárizdi. Zert­teý nátıjelerine qarasaq, eli­­mizdiń kóptegen óńirlerinde joǵary bilimdi mamandarǵa emes, qarapaıym jumysshylarǵa suranys mol ekeni baıqalady. Máse­len, bıylǵy alǵashqy jar­tyjyldyqta elektrondy eńbek bırjasyna kelip tús­ken usynystarǵa qaraǵanda Aq­mola oblysynda avtobýs júr­gizýshilerine, Aqtóbe, Batys Qazaq­stan, Jambyl, Qostanaı oblys­tary men Nur-Sultan qalasynda kúzetshige, Almaty oblysynda jol salýshylarǵa, Atyraýda qurylys satylaryn montajdaýshylarǵa, Batys Qazaqstanda órt sóndirýshilerge, Qaraǵandy men Soltústik Qa­zaq­stan oblystarynda jumys­­shylarǵa, Qyzylorda men Túr­kistan óńirlerinde jeke qyzmet kórsetýshilerge, Mańǵystaýda boıaýshylarǵa, Pavlodarda medbıkelerge, Shyǵys Qazaqstanda júk tıeýshilerge, Almaty qala­synda taksı júrgizýshilerine sura­nys joǵary ekeni baıqalǵan. Munyń eshqaısysy joǵary bilimdi, ıntellektýaldy óreni qajet epteıtin kásipter. Demek, otan­dyq ekonomıkada joǵary bilimdi mamandardan góri, qarapaıym jumysshylarǵa degen suranys mol bolyp tur.