Mańǵystaýda «Kezbı» deseń, «ol ne edi?» dep keri suraq qoıatyn adam tabyla qoımas. Kompanııa bul deńgeıge qıyn kezde tyǵyryqtan shyǵar jol taýyp, talaı jannyń nápaqasyn aıyrýǵa muryndyq bola alǵan iskerlik pen uıymdastyrýshylyq, sondaı-aq qyzmet kórsetýdegi sapa men kásibı sheberlik arqyly qol jetkizdi.
О́mirde ǵana emes, óndiriste de qıyndyq – shyńdalýǵa jaqsy. Biz sóz etkeli otyrǵan «Kezbı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý tezindegi qıyndyqtar kezinde quryldy, qıyndyqtarmen betpe-bet kelip shyńdaldy, qıyndyqtardy eńsere qyzmet etip keledi. 90-jyldary oryn alatyn ózgeristerdi aldyn ala ańǵaryp, soǵan beıimdele ózgerý qajettigin uǵynǵan munaı salasynyń bilgiri, qarapaıym burǵyshynyń kómekshiliginen bastap óziniń biliktiligi arqasynda bas dırektorlyqqa deıin kóterilip, atalǵan salanyń aıtýly azamattary qatarynan óz ornyn qalyptastyrǵan Bitim Tájiǵululy Kezbaev aldymen «Tabıǵat» shaǵyn kásipornyn basqaryp, naryq talabyna saı jetile tústi. Basqara júrip, zamannyń yńǵaıyn tanyp ýaqyttyń talabyna beıimdelý kerektigin uǵyndy. Oıyn ońynan oraltyp, sózden iske kóshken ol 1992 jyly respýblıkada alǵashqy bolyp munaı uńǵymalaryn kúrdeli jóndeý jáne burǵylaý jumystarymen aınalysatyn «Kezbı» seriktestigin qurdy. Kóp uzamaı «Eki qolǵa bir kúrek» degendeı, jalǵyz A-50 stanogymen jabdyqtalǵan eki-aq brıgada Atyraý óńirinde alǵashqy jumystaryn qolǵa aldy. Basqa tartsa aıaqqa jetpeıtin, jasaıyn dese jumys joq, jumys tapsa, qural-qurylǵy joq, ony tapsa jumysshylardyń jalaqysyn taýyp berý degen másele aldynan kezek-kezek shyǵa keletin aýyr kezderde moıymaı-muqalmaı kompanııa jumysyn alǵa bastyrýdyń qanshalyqty qıyn ekendigin aıtyp jatýdyń ózi artyq. Bala-shaǵasyn asyraý muń bolyp, áıeli erge, eri jerge qaraǵan kezeńde jumys izdegen kóp azamattyń at basyn tirep kelgen orny da osy «Kezbı» bolatyn. Bitim Tájiǵululy úshin aldyna kelgen azamattyń salyn sýǵa jibergendeı keri qaıtaryp jiberý qıyn bolǵandyqtan, múmkindiginshe jumys taýyp berýge tyrysyp baqty. Alaıda jekeniń aty jeke, búgin bar jumys kólemi erteńgi kúni dúdámal kúıde turatyndyqtan, kórsetetin qyzmet kólemin ulǵaıtyp, jumysshy sanyn arttyrmaıtyn kezder boldy. Qylshyldaǵan jigit kezinen bastap munaı salasynda jınaǵan tájirıbesi óziniń bilim-biligimen ushtasqan B.Kezbaev jer bederiniń asty-ústiniń syryna qanyq syralǵy maman retinde isti urshyqsha ıirip áketti.
Seriktestik qurylǵan 30 jylǵa tarta ýaqyt ishinde kompanııa kólemi ulǵaıyp, mamandar biliktiligi men tájirıbesi tolyǵyp, materıaldyq turǵyda zamanaýı jetistiktermen barynsha jabdyqtalǵan, qyzmet kórsetýdiń joǵary sapasyn usyna alatyn maqtaýly mekemege aınaldy.
Búginde táýelsiz elimizdiń ekonomıkalyq damýyna zor úlesin qosyp, negizgi tirekke aınalǵan munaı salasynda «Kezbı» seriktestiginiń de eńbegi eren. Uńǵylardy jóndep, uńǵyma qazyp qara altynnyń qomaqty óndirilýine munaıshylarmen bilek biriktire qyzmet etip júrgen «kezbılikterdiń» izderi Mańǵystaý jáne Atyraý dalasynda saırap jatyr. «QazMunaıGaz» BО́», «Qaraqudyqmunaı», «Qazaqtúrikmunaı», «Teńge», «MańǵystaýMunaıGaz», «Keń-Sary», «Aqtaý-Tranzıt», «MunaıFıldServıs», «KaspıanOılGaz», «TasbolatOılKorporeıshn», «О́zenMunaıGaz», «EmırOıl», «HazarMunaı», «Shynjyr» syndy iri munaı kompanııalarynyń tańdaýyna iligip, tapsyrysy negizinde óndiris dalasynda kún-tún demeı óz qyzmetterin júzege asyrdy. Qaı óńirde, qaı kompanııamen bolsyn, jasaǵan jumysynyń sapasyna syn aıtyp, min taqqandar bolǵan emes, kerisinshe taraptar bergen jaqsy baǵa – tolaıym jumystarǵa jol ashyp, jaqsy isterdiń jalǵasýyna sep bolyp keledi.
«Kezbı»: sheberlik pen sapa mektebi
Qazirgi tańda «Kezbı» kompanııasy «О́zenMunaıGaz» AQ-na óz qyzmetterin kórsetip keledi. On jyldan beri munaıly qaladaǵy iri kompanııanyń talǵamyna tatý ońaı emes, ol – tartymdylyqty, tııanaqtylyqty, sheberlik pen biliktilikti qajet etedi. Al bul talaptar, aldymen kompanııa basshysy retinde Bitim Kezbaevtyń aldyna úlken mindetter qoıatyny anyq.
– Qarapaıym munaıshydan bastap barlyq mamannyń óz isine jetik bolýy – basty shart. Qazir zamannyń talaby ózgerdi, eńbek qol kúshine emes, bilim men bilik kúshine negizdeldi. «Elý jylda el jańa» degendeı, bizdiń kózimiz kórip, qazanynda qaınaǵan jumys tásilimiz, tutynǵan qural-jabdyqtarymyz tolyqtaı jańǵyryp-jańaryp, avtomatty sıpatqa ıe boldy. Bul – qarapaıym jumysshynyń ózinen bilimdilikti qajet etedi. Sonymen qatar jumysty tıimdi uıymdastyrý úshin jumysshylarǵa jaǵdaı jasalý kerek, olarǵa jumys isteýge qajetti qural-saımandar jetkilikti bolýy tıis, – deıdi Bitim Tájiǵululy.
Kásipkerliktiń qozǵaýshy kúshi – básekelestik, básekelestiktiń bar bolýy jumysta jaqsy nátıjege qol jetkizýge múmkindik beredi. Qurylǵaly beri básekelestik ortada shashasyna shań jýytpaǵan kompanııa talaı áriptesteriniń qoly barmaı, júregi daýalamaı turǵan núktelerdegi kúrdeli jumystardy sátti aıaqtap shyqqan sátteri – seriktestiktiń tájirıbe tarıhyn tolyqtyra tústi. Táýlik boıy «at ústinde júretin» jigitterdiń jumysta olaqtyq tanytyp, olqy túsken jerleri joq. Búginde Reseıde, Ýkraına men Rýmynııada, sondaı-aq Qytaıda jasalǵan burǵylaý qondyrǵylary men ózge de qajetti asaı-múseılerdi jetik meńgerip, besaspap bolyp úlgerdi. Onyń ústine árbir mamannan alynatyn synaq – jeke jumysshynyń óz-ózine degen jaýapkershiligin arttyryp, ózine qoıar talabyn kúsheıtýge negiz boldy. Kompanııadaǵy júrgizýshiler men jumysshylar telefonmen qamtamasyz etilip, arnaıy JPS quraldarymen jabdyqtaldy. Bul utqyrlyqqa, jumysty shuǵyl uıymdastyrýǵa, ýaqyttan utylmaýǵa tıimdi tásil desek, zamanaýı qondyrǵylar jáne jabdyqtarmen qarýlanǵan «kezbılikter» munaı óndirýdi molaıtý baǵytyndaǵy jańa jobalarǵa belsene kirisip, bel sheshe eńbek etýde. Qazirgi tańda 35 brıgadaǵa toptasqan 1 100 jumysshy «Kezbı» kompanııasynyń keregesin keń, ýyǵyn nyq ustap, tapsyrys berýshini sapaly jumyspen qýantyp, básekelesten oq boıy at ozdyryp keledi, al óz kezeginde «Kezbı» kompanııasy osynsha shańyraqtyń, ıaǵnı 1 100 shańyraqtaǵy birneshe myńdaǵan adamnyń dastarqanyna as, ústine kıim taýyp berip otyrǵan nápaqa ordasy.
«Kezbı» JShS 4 200 metr tereńdikten qazyp bergen Jetibaı aýmaǵyndaǵy alty uńǵyma búginde Jetibaı munaıynyń, Mańǵystaý munaıynyń, Qazaq munaıynyń alyp qazanyna toqtaýsyz qara altyn quıyp turǵan qutty nysandarǵa aınaldy. Al árbir «kezbılik» bolsa, óz sońdarynda qalyp jatqan jumystyń bederli nátıjesine qýana kóz tastap, marqaıa, jigerlene alǵa umtylady.
Mamandary myqty «Kezbı» bul baǵyttaǵy jumysty udaıy nazarda ustap keledi. Iri munaı óndirýshi kompanııalarmen seriktese qyzmet etý «Kezbı» jumysyna berilgen baǵa, júktelgen senim desek, kompanııa basshylyǵy bul mereıge sheber ári qyraǵy mamandar arqyly qol jetkize alǵandyǵyn jasyrmaı aıtady.
Saptan ozǵan sańlaq
Iri kompanııa quryp, ony zor tabystarǵa jetkize basqarý, tapsyrys berýshiniń kóńilinen shyǵatyn jumys sapasyna qol jetkizý, el arasynda maqtaýly mekemege aınaldyrý az jyldardyń jemisi emes jáne aıtýǵa ǵana ońaı tirlik. Onyń mehnaty men mashaqatyn kompanııa quryltaıshysy ári basshysy, kásipkerliktiń ystyq-sýyǵyn birdeı sezinip, qıyndyǵyn qaıyspaı kóterip kele jatqan Bitim Tájiǵululyndaı uǵynatyn eshkim bolmas... Jumysshylarǵa jalaqy azdyq etip ókpe-renish aıtyp, jumysqa shyqpaı qalǵan kezder, sondaı-aq tapsyrys berýshi mekemeler sanynyń sırep qalýy syndy kásipke tikeleı áser etetin jaǵdaılardyń barlyǵyn Bitim Tájiǵululy óziniń kópti kórgen parasat-paıymy, aqyl-sabyry arqasynda oń sheship, jumysty alǵa bastyryp keledi.
– Kompanııany árdaıym qoldap, ózara túsinistikte jumys atqaryp kele jatqan «QazMunaıGaz», «MańǵystaýMunaıGaz» jáne «О́zenMunaıGaz» kompanııasy basshylaryna alǵysym sheksiz. Qazaqtyń azamattary táýelsiz elimizdiń damýyna eńbek etýge mindettimiz, osy aýyr mindet, zor jaýapkershilik jolynda bir-birimizdi qoldaı bilgenimiz – bereke, yrys-yntymaqtyń basy, – deıdi «Kezbı» kompanııasynyń basshysy B.Kezbaev.
Bitim Kezbaev kásip qýyp, kúneltis aıdap, salaǵa kezdeısoq kılige ketken jan emes. Qarshadaıynan munaı maıdanynda ysylyp, salanyń kánigi mamanyna aınalǵan onyń kásipkerlik áleminde de jetistikke jetýiniń bir sebebi osynda jatyr. Sondaı-aq ol óz áriptesterin árdaıym maqtan tutyp, aldyńǵy býyn aǵalaryn qurmetpen eske alyp otyrady.
1946 jyly kıeli Mańǵystaý topyraǵynda týǵan azamat 17 jasynda «Mańǵyshlaqmunaıgazbarlaý» tresinde burǵyshy kómekshisi bolyp eńbek jolyn bastady. Jetibaı men О́zende ken oryndary ashylyp, Mańǵystaý dalasy dúbirge tolǵan 1961 jyldary zor kúsh óndiristi ıgerýge qatysty ózgerister men qyrýar jumystardy atqarýǵa jumyldyryldy. Mańǵystaý munaıyn ıgerý úshin odaq elderinen – Reseıden, Ázerbaıjan men Túrikmenstannan tájirıbeli ınjener-tehnık mamandar shaqyrtyldy. Bul bir jaǵynan qazaq jastarynyń bilgir mamandardan salanyń qyr-syryna qanyǵýyna jaman bolǵan joq, alaıda qazaq jastarynan maman daıyndaý qajettiligin kún tártibine shyǵardy. Eki jyl ishinde óziniń qabiletimen burǵyshynyń kómekshisinen 4-dárejeli burǵyshy kómekshisi, 5-dárejeli burǵyshy bolyp úlgergen Bitim de arman qýǵan qazaq jastary qatarynda V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn úzdik oqyp, taý-ken ınjeneri mamandyǵyn alyp shyqqan soń, KazNIIMS zerthanasynda aǵa ınjener bolyp eńbek etti. Kóp uzamaı Mańǵystaýǵa oralyp, «Mańǵyshlaqmunaıgazbarlaý» ekspedısııasy tresinde munaı jáne gaz barlaý uńǵymalarynyń joǵary dárejeli burǵyshysy, ýchaske bastyǵy, burǵylaý jónindegi aǵa ınjener, burǵylaý bastyǵy, jyljymaly mehanıkalyq kolonnada óndiristik-tehnıkalyq bólim bastyǵy bolyp eńbek jolynan ótti. «Mańǵyshlaqmunaıgazbarlaý» ekspedısııasynda tehnıkalyq bólim ınjeneri bolyp júrgen jyldary Mańǵystaýdyń mártebesin taǵy bir asyryp, odaq deńgeıinde el mereıin bıiktetken Qarajanbas, Qalamqas, Jalǵyztóbe men Soltústik Bozashy ken oryndarynan munaı burqaǵynyń atqylaýyna kýá bolyp, Mańǵystaý munaıynyń maqtanyshtary Ádil Nurmanov, Sanaq Taıanov, Saǵynbaı Qyzyluly, Ǵızzat Balmuhanbetovtermen birge alasapyran jumystyń naq ortasynda júrdi. Munaıshy Bitim Tájiǵululynyń ózge áriptesterinen ereksheligi – 1977-1980 jyldary «Zarýbejgeologııa» birlestiginde aǵa ınjener qyzmetin atqaryp júrip Aýǵanstanda qyzmet atqarýy edi. Oq pen ot ortasynda avtomatty asyna júrip eńbek etken ol jubaıyn, shıetteı balalaryn aman alyp shyǵyp, elge oraldy.
Mańǵystaý munaıynyń ashylýy, ıgerilýi – úlken taqyryp. Taqyryp aıasynda sol jyldary eńbek etken árbir azamattyń qyzmeti men qaıratyn aıryqsha yqylaspen aıtýǵa bolady. 25 jyl, ıaǵnı shırek ǵasyr ýaqyt Mańǵystaý boıynda Qarajanbas, Qalamqas, Jetibaı, Komsomolskaıa, Qoltyq, Elemes, Saztóbe, Nysanovskaıa syndy iri ken oryndarynyń ashylyp, iske qosylýyna úlesin qosqan Bitim Tájiǵululy Kezbaev – búginde Mańǵystaýdyń ǵana emes, eldiń aıtýly, abyroıly azamattary sanatynda. Eńbeginiń jemisin, beınetiniń zeınetin kórip, qurmet pen dańqqa bólengen munaı salasynyń jáne Aýǵan soǵysynyń ardageri. Qala, oblys, respýblıka deńgeıindegi ártúrli marapattarǵa qol jetkizgen B.Kezbaev halyqaralyq «Altyn Fenıks» syılyǵynyń ıegeri, sondaı-aq kásipker retinde 2009 jyly Eýrazııa ekonomıka keńistigindegi «Úzdik kompanııa» dıplomynyń ıegeri, búkilálemdik «Mırotvores» qaıyrymdylyq alıansy «Altyn Juldyz» belgisimen, «KazStimOil» sımpozıýmynda «Sala ardageri» jáne Hrýstal syılyǵymen marapattalyp, 2011 jyly Fransııada Joǵary sapaly qyzmet kórsetý nomınasııasy boıynsha ótken halyqaralyq baıqaýda Jan Antýan Shaptal atyndaǵy «Altyn Medalmen», «Altyn Iаgýar» halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty ataǵyna ıe boldy.
Munyń bári – B.Kezbaevtyń elý jyldan astam el úshin etken eńbeginiń baǵasy. Biraq Bitim Tájiǵululy úshin keýdesindegi jarq-jurq etken orden-medaldar men samsaǵan alǵys hat, maqtaý qaǵazdardan góri el-jurtynyń amandyǵy, ósip-órkendeýi, sondaı-aq halqynyń yqylas-qurmeti men aıtar alǵysy mańyzdy.
– «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan» dep Abaı aqyn aıtqandaı, ómirden óz ornymyzdy taýyp, el erteńine eńbek etken bolsaq, odan asqan baqyt bar ma?! Endigi jerde qazaq jastarynyń óz ornyn tabýyna, kúsh-qaıratyn, bilim-biligin táýelsiz elimizdiń erteńine jumsaýyna múmkindigimshe kómek bere alsam, sondaı-aq munaı salasynda áli de bilgen-jıǵan tájirıbemdi jastarǵa úıretip, el qajetine jaratsam deımin, – deıdi ol.
Elbasy N.Nazarbaevtyń Qazaqstan azamattarynyń áleýmettik máselelerin sheshý, ál-aýqatyn arttyrý, jumyspen qamtý syndy tapsyrmalaryn oryndaýǵa sózben emes, ispen qoldaý kórsetken «Kezbı» JShS basshysy B.Kezbaevqa kópshiliktiń alǵysy az emes. «Qyran jemin shashyp jeıdi» degendeı, óńirdegi qaıyrymdylyq sharalarǵa, áleýmettik-mádenı, sporttyq sharalarǵa demeýshilik qoldaý kórsetip, turmystyq jaǵdaıy tómen otbasylarǵa kómek qolyn sozǵan azamat jasaǵan jaqsylyǵyn sanap-tizip aıtyp berýdi qalaǵan joq. Iá, «jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy» degen halyq támsiline toqtaǵan biz de «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtý» ózgelerdiń mindeti ekenin bilip, shaǵyn maqalada eldiń atpal azamaty Bitim Tájiǵululy bolmysyna azdy-kópti toqtalyp ótýge tyrystyq.
Bıyl 120 jyldyq mereıtoı bıigine kóterilgen Mańǵystaý munaıymen birge jasap, zaman talabyna saı kásipkerliktiń tasyn órge domalatqan ardager aǵanyń syrbaz minezi, sypaıy bolmysy, iskerligi men biligi – qazaq jastaryna úlgi, laıym qazaq jastary aldyńǵy býyn aǵalardaı bolyp jetilýin tiledik.
Mańǵystaý oblysy