Tulǵalar tuǵyryndaǵy tatýlyq

Osydan týra bes jyl buryn suń­qar aqyn Sáken Seıfýllınniń 120 jyl­dyǵyna oraı respýblıkada ótken aýqymdy sharalardyń biri – «Sáken júrgen joldarmen» degen ekspedısııa boldy. Qazaqtyń sákentanýshy nebir marǵasqa azamattarynyń qasynda biz de kerýenge ilese jolǵa shyqqanymyz esimizde. Neshe kúnge sozylǵan saparda talaı tarıh shertilip, tanym kókjıegi sheksizdikke qulash urǵandaı rýhanı baıyp qalǵanymyz bar. Uzaq jolda uǵar qulaqqa biraz aqıqat ashyq aıtylyp, shyndyqty shyńyraýdan shyǵarǵandaı nebir áń­gimeler baıandaldy deısiń. Taqyryp Sáken bolǵan soń, ol áńgimeniń aınalasynda aqyndyq óner týraly, onyń ishinde Maǵjan men Sáken arasyndaǵy ózara ózgeshe baǵyttar, jazyqsyz japa shekken Sákenniń qazaqqa qylǵan qaltqysyz qyzmeti haqynda aıtylmaı qoımaıtyny belgili. Ekeýi de asyl, ekeýiniń de el ıgiligi úshin bastaryn báıgege tikkeni aıdan anyq. Árıne, qos aqynnyń qysqa ǵana ómirinde qoltyqtasa ǵumyr keshpegeni belgili. Alaıda, túpki maqsat-murattary bir arnaǵa toǵysqan jany týys jandar bolǵanyn búginde mo­ıyndaýymyz kerek. Bir qýanarlyǵy, álgi saparda shertilgen áńgimelerden, el ishindegi erek­she yqylastan ańǵarǵanymyzdaı, halyqtyń deni osynaý táýelsiz jańa kúnde atalǵan tulǵalar týraly taqy­rypqa tyń kózqaraspen jańasha oılaı bastaǵany kóńil kóktetken.

Shyǵarmashylyqtaǵy qarsylyq – shyńdalý tetigi

Qazaq tel emdi, tete ósti dep jata­dy. Aǵaly-iniler syıyspaı qalsa, bular tete ósken deımiz. Maǵjan men Sáken – qazaq jyrynda tete ósken tekti aqyndar. Bolmashy birbetkeılikten baqastyq izdep, eki alyptan bitispes daý, berilmes jaý jasap qoıǵan sol kezdegi qıturqy saıasattyń quryq boılamas oıyny ekenin túsinetin ýaqyt baıa­ǵyda-aq jetken.

Orystyń áıgili aqyndary Ese­nın men Maıakovskıı alǵash ret Petro­gradta kezdesse kerek. Maıakovskııdiń Esenındi qaǵytyp, kıgen kıimine tıisip, túptiń-túbinde men kıgen pıdjakty sen de kıesiń dep bástesip, keıin galstýk taqqan Esenındi kórip, básin suraıtyny bar. Ekeýi – bir medaldiń eki beti ispettes tulǵalar deýge bolady. Ǵumyrlarynyń so­ńyn­da Máskeýdegi Kishi teatrdyń ja­nyndaǵy eń qymbat kabakta otyryp Maıakovskıı: – Qudaı báribir bar. Ol bizdiń – óleńderimiz,– depti.Esenın sonda oǵan:– Ol bar. Biraq biz joqpyz, – degen.

Kóp uzamaı Esenın asylyp, Maıa­kovskıı atylyp óledi. Sonda orys­tyń ǵajap aqyny Esenınge jaz­ǵan Maıa­kovskııdiń óleńin oqyǵan adam ekeýin eki túrli kózqarasta boldy dep oılamas edi... Álgi óleńniń negizgi jelisi – biz­diń qoǵamda «ólý» jańalyq emes degen maǵynamen aıaqtalady. Mine, orys hal­qynyń ulylarynyń «urys-tóbelesi» qa­laı aıaqtalǵan?

Dál osylaı dúnıeniń ekinshi bu­ry­shynda Sáken men Maǵjan tuń­ǵysh ret Ombyda kezdesip jatypty. Keıinnen aralarynan «qara mysyq» ótken. «Ol «qara mysyq» orystyń qyzy kórinedi. Asqan daryn ıeleriniń ara-qatynasyna sy­zat, sezimderine selkeý túsiretinin bilip, oqý ornynyń basshylyǵy maqsatty túr­de qyzdy oqýdan shyǵartqan» degen el ishinde qaýeset bar. Árıne, bul nusО́qa bizdi qat­ty tolǵandyrmaıtyny belgili. Já­ne astarynda qanshalyqty shyndyq jat­qandyǵy belgisiz daqpyrtqa bola bas aýyrtýdyń qajeti shamaly. Máse­le onda emes. Ári-beriden soń dıa­lek­tıkanyń zańy boıynsha qarama-qaıshylyq bar jerde damý baryn es­kersek, ádebıettegi qarsy pikirler, úl­­ken talastar shyǵarmashylyq da­mýǵa baspaldaq bolatynyn uly qa­lamgerler sanaly túrde túısindi deýge bolady.

Áıtpese, ekeýiniń de ılegeni – bir teriniń pushpaǵy. Qazaqty bir bıikke shyǵaram degen asyl arman túrli joldy tańdaýlaryna týra keltirdi. Maǵjannyń ustanǵan baǵyty – túrki ataǵyn kóterip, qazaqty tereńde jat­qan tarıh qana qut­qarady degen josparǵa qurylsa, Sákenniń paıymy qazaqtyń bolashaǵy jańa zaman kelbetinde degen jasampaz oıdy qazyq etti. Jáne osynaý eńbegi úshin Sákenniń sol ókimetten alǵan alǵysy bolsa qane? Máselen, Keńes ókimetin basynan baqaıshaǵyna deıin dáriptep ótken Gorkıı sińiri shyqqan kedeı bolmaǵan. Sáken de Keńes ádebıeti ıdeologııasynyń esil qurbany retinde naqaqqa qany tógildi. Shyn máninde, bir darynnyń ekinshi bir daryndy tanyp, moıyndaýy mindetti de emes. Tolstoıdyń Shekspırdi, Dos­­­­­toevskııdiń Tolstoıdy jazýshy retinde tanymaýy sııaqty oqıǵalar ádebıet tarıhynda jıi kezdesedi. Bul qubylystan pendeshilik izdep keregi joq. Jáne osy turǵyda aqyn zatynyń emosııaǵa kóbirek boı aldyratynyn da jıi eskerýimiz kerek sııaqty. Nebir dáýirlik ıdeologııalardyń úgit-nasıhatyna erip, keıinnen óz qa­telikterine sanaly túrde qaıtyp oralyp otyrǵan aqyn-jazýshylar jetip-artylady. «Meniń jolym – teris, Sákendiki – durys boldy. Aldymen soǵan sálem bereıin» dep Maǵjan Sábıtti al­dyǵa salypty keıinde. Ol rette Sáken­niń úı-ishi asa qadirli qonaq kele jatyr dep álekke túsedi. Kelgen bette Sáken men Maǵ­jan kózderine jas alyp, qushaqtasyp uzaq turǵan desedi. Jolsoqty Maǵjan Sákendikine qonady da, ertesine Sábıt úıindegi túnemel qonaqasyǵa barady... Bul – Maǵjan men Sákenniń sońǵy kez­desýi.

Osynaý esti estelikti jurtqa erek­­she sıpatta jetkizgen ǵalym Tur­­synbek Kákishulynyń eńbegin aıtpaı ketýge bolmas. Ǵalym T.Kákishev Sáken-Maǵjan-Sábıt túıinin tar­qatýda qanshama eńbek jasap, qupııa tarıhtyń qatpar-qatpar jumbaǵyn sheshýge tyrysady. Ǵalym taǵy bir zertteý maqalasynda «Qazaqstan» baspasy «Polıtıcheskıe repressıı v Kazahstane v 1937-1938 gg» degen qu­­jat­tar jınaǵyn shyǵarǵanyn aıtyp, sol ta­rıhı qujattaǵy Sáken men Maǵ­jan, Sábıt arasyndaǵy qarym-qatynastardy bólip kórsetedi.

Atalǵan qujattaǵy myna bir qaýly bizdi beıjaı qaldyrmady. «Mýkanov byl tesno svıazan s Seıfýllınym, Dos­mýhamedovym, Asylbekovym, Aı­sa­rı­nym, Valıahmetovym ı Djýma­baevym, nyne razoblachennymı vragamı naroda. Kogda Djýmabaev byl v ssyl­ke, Seı­fýllın ımel s nım perepıský ı okazal denejnýıý pomosh» delingen.

Mine, qos aqynnyń biz aıtyp júr­gendeı jeke bas arazdyǵy týraly bir aýyz sóz aıtylmaıdy. Qaıta bir-birine degen qamqor peıil, ystyq yqylas kóbi­rek baıqalady.Keıinnen sol totalıtarlyq qandy rejim Maǵjandy da, Sákendi de atý jazasyna keskenin bilemiz. Súıem jer úshin súıegin bergen, ultynyń uıaty men ary úshin basyn báıgege tik­ken aqyn­darymyzdyń qadirine osy turǵydan baǵa ber­genimiz durys. Maǵjandy maqtaý úshin, Sákendi satpaýǵa bolady. Nemese Sákenniń tu­ǵyryn bıiktetip, Maǵjannyń tulǵasyn tómendetý – orys ıdeolo­gııa­synyń qazaq ortasyndaǵy ótimdi quraly ekenin osydan keıin jas urpaq sanasyna jaqsylap túsindirgen jón.

*Shyn máninde «Keńse tili – qazaq tili bolýy kerek» degen Sáken qazaq ultyna qashan jaý bolmaq? Birde 1926 jyly Sáken qazaqtyń iri aqyny Qaıyp Aınabekovtiń úıine túsipti. Onyń je­ke sebebi, Sáken óziniń memýarlyq ro­­manynda aıtatyndaı, Salyq Aı­na­bekovtiń baýyrlary Jaqııa, Qaıyp erteden bir-birimen dos-jaran bolǵan. Aınabekpen bir týysqan Batyrbektiń qyzy Qyzyljardaǵy Sovpartshkolde oqyp jatqanyn aǵasy Qaıyptan es­tip, Sáken Gúlbahrammen tanysyp, «Sovparttaǵy qaryndasyma (Gúl­bah­ramǵa)» óleńin «Eńbekshi qazaqqa» ja­rııalaǵan eken. Bul ta­nystyqtyń arty Sáken ekeýiniń otbasyn qurýymen jal­­ǵasatyndyǵy belgili. Sondaı ke­zeń­­derdiń birinde Sákenge Qaıyp sá­lemdeme berip: «Gúlbahramǵa aıt, bu­rymyn qımasyn, men bilemin, qalaǵa bara salyp qazaq qyzdary burymdaryn sholtıtady da, qyzyl bantık taǵyp alady» dep, qatty tapsyrǵan. Bul jerdegi másele, qazaqtyń qarakóz qyzynyń uzyn burymynyń qıylǵanynda da emes, másele «qyzyl bantıkte» tur­ǵan bo­­­la­tyn. Keńes ókimetine degen qar­sy­lyqty Qaıyp aqyn Sákenge sonda qalaı bildirgen!..

Al sol ýaqytta «qyzylshyl» Sá­ken táýelsizdikti ańsamaıtyn bolsa, qazaq úshin qasyq qanyn qımaıtyn bol­sa, álgi áńgimeniń basqasha sıpat alma­syna kim kepil edi? Jalpy, búgingi tań­da ashyq, qaıta-qaıta aıtylatyn áńgime sol, Sáken tańdaǵan jolda emes, Sáken arnaǵan ǵumyr bıigine beıtarap kózqaraspen qaraýdy úırenýimiz kerek. Sáken men Maǵjan arasyndaǵy pikir alýandyǵy da osy baǵyt tóńi­re­ginde qaıta qarastyrylǵany jón. Keńes ókimeti qulaı salyp, bir top zertteýshi-ǵalymdar, pýblısıster tap­tyq ıdeologııany jaqtaýshy Sáken, Turar, Sábıtterdiń qyr sońdarynan qalmaı, kóringen jerde baıbalam sala bastaǵany málim. Qazaq halqynyń te­rezesin ózge eldermen teń etemiz dep, marksızm-lenınızm týy astyna bi­rigip, Keńes ımperııasynyń soıylyn soqpaǵandar ári-beriden soń – neken-saıaq. Tipti, Alash azamattarynyń ishi­nen de Keńes ókimetine ish tart­pa­ǵa­nymen Sákenderdiń ıdeıasyn tú­sinýge tyrysqan tulǵalar boldy. Irisi – sol Maǵjan desek qatelespeımiz. Tursynbek Kákishuly aıtqandaı, Sábıt Muqanov aıdaýda Belomor-Baltyq kanalyn qazyp júrgen Maǵjanǵa hat jazyp, Maǵjan sózine sengendigin, Sákendi synnan qorǵap, Ábdilda Táji­baevty eshqashan jaý sanamaıtynyn ashyq aıtqanyn da moıyndaǵymyz kelmeıdi keıde. Biz osy shyndyqtardan shynaıy kartına shyǵaryp, qazaqtyń negizgi jaýy kim ekenin kórsetýdiń ornyna, bir tulǵany turǵyrynan túsirip, bir tulǵany sonyń orynyna turǵyzýǵa áli tosqaýyl bola almaı júrmiz.

Eger aıtyp júrgenderdiń sózimen oılasaq, Sáken qaraqan basyn oıla­ǵan qyzylshyl bolyp qalar edi. Sol asqaq tulǵa óziniń sońǵy saǵaty soǵar shaqtyń ózinde: – Aqyrǵy sózim, Galına Serebrıakovany «halyq jaýy» degizgen tergeýshilerdiń zorlap aıtqyzǵan só­zim­nen tanamyn, – deýinen biz neni ańǵarar edik? Qazaqy bekzattyqtyń bir úlgisi – ólimge týra qaraı alý shy­ǵar. Sol Galına hanym keıin bul jaqsylyqqa jaýap bergen. Bıbigúl Tólegenovanyń ákesi de Sákendermen qosa «halyq jaýy» atanyp, naqaqqa kúı­genderden bolypty. Anasy Ta­mara bertinde qaıtys bolady. Bı­bi­gúl «halyq jaýynyń» balasy bol­ǵan­dyqtan shala saýatty, jaqsy ju­mys taba almaı, Semeıdegi et qal­byrlaıtyn zaýytta qara jumys istep júredi. Sol jerde jumys istep júrgen Serebrıakova (ózi asqan pıanınoshy bolǵan kisi) ánshi qyzdyń ǵalamat daýsyn ańǵaryp qalyp, alǵash talabyn ushtap, baǵyn ashqan degen derek bar. Sol – Sáken aqtap ketken Galına Sere­brıakova – Bıbigúl talantyna bastamashy bolǵan.

Muhtar Áýezovtiń ózi: «Sáken shynshyl tákappar aqyn» dedi. «Qazaqty qazaq deıik. Qateni túzeteıik» degen Sá­kenniń joly óziniń taǵdyryndaı ıir-qıyr. Ahmet Baıtursynovtyń toıyn ótkizip, Orynbordyń eń úlken – Sverdlov atyndaǵy klýbynda saltanatty kesh tizginin Sáken ózi alǵan. Bul áreketterge qarsy ásireqyzylshyl Ábdirahman Áıtıev «Stepnaıa pravda» gazetinde «Faktıcheskıe popravkı» degen, ultshyldardy áshkerelegen maqala jazady. Ol maqalaǵa qarsy maqalany da Sáken «Taǵy da Ahmet týraly» dep jazǵan. Ashtyq jaılaǵan Saryarqa saqarasyndaǵy ákesi Seıfollaǵa ke­­­­lip, tapansha bergen degen de el ishin­de áńgime bar. «Qyrylasyńdar, jan saýǵalańdar...» degen Sákenge «qyzyl­shyl» dep qysqa ǵana anyqtama bere salýdyń salmaǵyn oılaǵan jón shy­ǵar. Ereımentaý, Erkinshiliktegi Qulager omaqasa jyǵylǵan orynǵa Jeti­sýdaǵy Ilııasty aldyryp, Sá­ken­niń jyr­lat­qanyn, Aqtamberdi tol­ǵaýyn, Áset pen Kempirbaıdyń ba­quldasýyn jaz­dyrtyp alǵanynyń ózi nege turar edi!..

Sáken Ilııasty súıe turyp, Maǵ­jandy qadirmendi qonaq qyla turyp áste ásire qyzylshyl bola almas edi. Biz joǵaryda aıtqan Gúlbahram óle-ólgenshe Karlagtyń ákimshilik baqy­laýynda bolsa, ákesi Seıfolla sol Kar­lagta atylǵan. Sáken taǵdyrynyń sum­dyq aýyr bolǵany sondaı, ózi sengen jańa baǵyt jan-jaǵyn, jan-jaryn, ákesin, tipti ózin qaraqshyǵa baılap jiberdi... Biz osynaý azat kúnde atalǵan tulǵalardyń tuǵyryndaǵy ta­týlyqqa osy bir bıikten baǵa bergenimiz durys sııaqty.