Erler eńseretin taqyrypty áıel jazýshy romanǵa arqaý etti

Sáýle kezeńdik oqıǵany názik tusynan qozǵaıdy. Romandy bas­tap oqyǵannan-aq birden ishi­ne tartyp áketedi. Detektıv se­kil­di júrdek oqylady. Biraq maz­muny tereń. Jalań oqıǵaǵa quryl­ma­ǵan. Tarıhı kórinister bar.

«Isánmisiz, Hadısha? – dep tatarshalady erkek úni... Erkektiń tanys úninen áıeldiń tóbe quı­qasy shymyrlap, basy aınalyp ketti... Deneli er adam erkin adym­­­dap, qaqpadan qarsy alǵan áıel­­di mysymen basa attady... Esi ke­tip turǵan urǵashyǵa qaramady da, alshańdaı basyp úıge qaraı bettedi. Sol júrisimen óz otanyna kel­genin sezdirdi».

Úlken úıdi osy kisiniń ákesi saldyrǵan. Qazaq jerinde saýda jasap baıyp, balasyna muraǵa qaldyrǵan. Balasy da aýqatty adam bolyp, qatyn ústine qatyn alǵan. Basyna kún týǵanda báıbi­shesin alyp taıyp turǵan.

Alaıda jaı ketip otyrǵan joq, tamyr salyp ketip otyr. Odan týǵan bala da osynda. Úıi men balasyn izdep kelýge tolyq quqy bar. Oǵan esh qarsylyq qyla almasyn bilgen keıipkerdiń basyndaǵy jaǵdaıdy jazýshy: «Altaıdan aldyrǵan aǵashtan ja­salǵan esiktiń salmaǵy áıeldi janshyǵandaı boldy», – dep sý­retteıdi.

Ol ketkende onyń toqalynyń qolyna kúshtep kirip alǵan jańa zaman adamy oqıǵaǵa eriksiz tartylady. Ústirt qaraǵanda, úı­renshikti úsheýdiń basynan ótken oqıǵany jazyp otyrǵan sekildi. Shyn máninde avtor zamannyń áń­gimesin jazyp otyr.

Ádebıette jansyz zat kýáǵa tartylatyn metaforalyq tásil bar. Oqıǵanyń úlken úıdiń tó­ńiregine jınaqtalýy sodan. Úl­ken úıdegi úreı qoǵamnyń úreıi sekildi obrazda elesteıdi. Qandaı qoǵamdyq-saıası formasııada bolmasyn, adam balasy ózi jıǵan dúnıesiniń tutqynyna aınalady. Romannyń kórkemdik sheshimi – osy.

Keıde jazýshynyń «Ertós­tigim bir tóbe» degendeı, sátimen týa qalǵan bir shyǵarmasy bolady. Avtory atalǵanda, shyǵar­masy da qatar eske túsip otyrady. «Sáýle Dosjan» dese, «Úl­­ken úıdegi úreı» dep aıtýǵa la­­ıyq. Úlken ádebıetke keshteý qo­syl­ǵan Sáýle Dosjan osylaı óz bıigin baǵyndyryp ta úlgerdi.

«Úlken úıdegi úreıdiń» áse­ri meniń oıymda uzaǵyraq saq­taldy. Sol áserdiń izi sýı bergen­de qolyma kólemi shamamen bes júz bettik álgi qoljazba tústi. Eger ıadrolyq synaq taqyrybyna ja­zylmaǵanda bul qoljazbany oqymaýym da múmkin edi. Qazir qazaq jazýshylary aqtańdaqtar taqyrybyn jyly jaýyp qoıǵany ótirik emes. Tipti ony ótimsiz ta­qy­ryp dep esepteıtinder de bar.

Bárin aıtyp ta, jazyp ta qoıdy. Endi odan qandaı kórkem­dik shyndyq týdyrýǵa bolady? On­syz da kitap oqylmaı jatqan zamanda, taǵy bir oqylmaıtyn ki­tap jazyp neǵylamyz? Mine, olardyń álpetinen osyny ańǵarý qıyn emes.

Qazaq ádebıetinde otyz ekinshi jylǵy ashtyq pen otyz jetinshi jylǵy qýǵyn-súrgin týraly jazbasha eskertkish bolarlyqtaı bir kesek dúnıeniń týmaýy sodan ba deımin. Osyndaıda oıyńnyń ústinen dóp túsken romandy kó­lemi qansha úlken bolsa da qalaı oqymaısyń? Basqa dúnıeni jıyp tastap, oqýǵa kirisip kettim.

«Ine sabaqtasań, jibin sala­qulash alýshy ediń, alysqa kete­tinińdi sodan bilgem», – deıdi adýyndy sheshesi oqýda júrgen je­rinen ruqsat suraı kelgen qy­zyna. Jasyl jelekti Jetisý je­ssrinde týyp-ósken bula qyz sonaý Semeı óńirine, ol kezde aty atala bermeıtin Abyraly jaqqa uzatylmaqshy.

Roman «Qasiret pen taǵdyr» dep atalady. Oqıǵa Aıaýlym esim­di qyzdyń atynan baıandalady. «Úkilaı jeńeshem ekinshisin qyz bosanǵanda apamnyń: «Qyz balanyń tolǵaǵy ashy bolady» degeni oıyma orala qaldy. Bul jolǵy tolǵaǵym Suńqarymdy dú­­nıege ákelgendegideı emes, tym ashy bolyp tur». Osy sóı­lem arqyly romannyń qalaı ja­zylǵanynan birshama habar alýǵa bolady.

Búkil sıýjet bir adamnyń kó­zi­men beriledi. Iаǵnı, avtor áń­gi­me­shiniń rólin atqaryp otyr. О́mirdegi oqıǵalar áıel janynyń syr-suhbatymen qatar óriledi. Mundaı shyǵarmalardyń óz oqyr­many bolady. Al áleýmettik jú­gi artsa, halyqtyq sıpat alady.

Bul roman da taqyryby ja­ǵynan óte aýqymdy shyǵarma. Jalǵyz adamnyń zerttep jazýy qıyn dúnıe. О́kinishke qaraı, ádebıette ujymdyq dúnıe sırek jazylady. Áıtpese ár qyrynan alyp, osy qasiret jóninde tutas kartına jasaý ótelmegen bir paryz sııaqty kórinedi.

Al endi Sáýle Dosjan taqy­rypty qalaı ashqan, soǵan ke­leıik. Jazýshy keıipkerin úlken qasiretke aldyn ala daıyndaıdy. Aıaýlymnyń oqýshy kúninde olardyń úıi bir baı otbasynyń úıimen kórshi turady. Álgilerdiń jalǵyz uly arbamen júretin mú­gedek jan. Qudaı aıaqtan kem qylǵany bolmasa, dombyra tartatyn ónerli bala.

Bizdiń keıipkerimiz Aıaýlym sol balaǵa kómektesip júredi. Qasirettiń ne ekenin sodan bilip ósedi. Onyń janashyrlyǵy ba­la mahabbatqa ulasady. Alaıda mektep bitirgende ekeýi bir-birinen kóz jazyp qalady. Aıaýlymdy taǵ­dyr qol-aıaǵy saý, atpaldaı aza­­matpen jolyqtyrady.

Biraq ol, aty Ámir, ıadrolyq synaq kezinde sáýle alǵan. Onyń derti ishten kemiretin dert. Iаǵnı, Aıaýlym ekinshi ret múgedek adamǵa jolyǵyp otyr. Birinshi balada bilinbegenimen, ekinshi bala kemtar bolyp týady. Odan soń Ámirdiń ózi de o dúnıege atta­nyp kete barady.

Ámir arqyly ıadrolyq synaq taqyrybyn ashýǵa tıek tabylyp otyr. Onyń ólimi jaı ólim emes, ulttyq qasiret deńgeıindegi ólim. Jazýshynyń adam sanasynyń túkpirindegi tylsym syrlarǵa júginýi sol ólimniń maǵynasyn tereńdete túsedi.

Osy qasirettiń bárin kórgen Aıaýlym tastaı qatyp pisip je­tiledi. Mektepte muǵalim bolyp júrip, ıadrolyq synaqqa qar­sy qozǵalystyń ortasynan ta­bylady. Romandaǵy onyń jeke ómiri ult basyndaǵy qasi­ret­ti kórsetetin keń kólemdi kó­rinis­terge ulasady.

Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebimiz, romannyń kompozısııalyq qurylymy sátti oılastyrylǵan. Iаdrolyq synaq kýágerleriniń estelikteri de ornyn taýyp tur. Tipti shyǵarma mazmunyn qoıýlatatyn da sol tus deýge bolady.

Qazirgi zaman kórkem sóz­­diń pýblısıstıkalyq túri al­­ǵa shyqqan zaman. Sáýle Dos­jan da bul ádiske sanaly túr­de ba­rady. Keıipkerlerdiń kór­kem beınesi naqtyly ómir shyn­dy­ǵymen tolyǵa túsedi. Aqy­ryn­da ıadrolyq synaqtyń aqyr­za­mandyq kórinisi bar qaıǵy-qa­si­retimen kóz aldyńa tosyla qalady.

Bul turǵyda jazýshy aldyna qoıǵan maqsatyna jetken dep aıta alamyz. Jazýshy osynshama aýqymdy taqyrypqa synalap kirip, ishinen qopara jazypty. Nátıjesinde kórkem obrazdarǵa toly, ómirde naqtyly shyndyǵy bar dúnıe qolymyzǵa tıdi. Eger Degeleńniń basyna eskertkish retinde taspen birge kitap qoıý kerek bolsa, bul soǵan ábden la­ıyqty shyǵarma degimiz keledi.

Qaı zamanda da ótpeli kezeń­de kútpegen jazýshylar boı kór­setedi. Bir qyzyǵy, belgili jazý­shylar osyndaı kezde jazbaı ketedi. Biz ony ózimiz kózben kó­rip, qulaqpen estip te júrmiz. Osyndaıda Sáýle Dosjannyń áde­bıette qalamdastarymyzǵa úl­gi bolarlyqtaı dárejede eńbek etip júrgenin moıyndaýymyz ke­rek.

Men keıinirek boıǵa sińirip taǵy bir oqyrmyn dep, qazirgi kezde óte sırek jazylatyn kólemdi romannyń sońǵy betin japtym. Alaıda ózime unaǵan sóılemderdi tizip jazyp alǵan qoıyn dápterim sol kúıi ashyq qaldy. Sondaǵy romannan kóshirgen sóılemderdi oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórip otyrmyn. Sonymen qarańyz:

«Túlkiniń qyzyly óziniń so­ry» degendeı, uzyn shash ózimniń sorym boldy»;

«Qazaqta «úkini qaıtarmaı­dy» degen bar, ákesi. Qyzyńa «úki ta­ǵaıyq» degen eken, qaıtar­ma­ıyq»;

«Men onyń sońynan aqyryn ilbigen saıyn, baldaqtyń tyqyly tóbemdi tesip jibergendeı bolady»;

«Sende eshqandaı mahabbat joq, aıaýshylyq qana bar»;

«Kóńilim qulazyp, bir azaly jel jan dúnıemdi qańyltyrdaı qańǵyrlatyp óte shyǵady»;

«Áne, Ámirdiń ózi de kórindi. Oı, sumdyq-aı, mende oǵan degen tıtteı de saǵynysh joq»;

«Galstýgin ashýlanyp baılaı­myn dep, qylǵynyp qala jazdady»;

«Álgi «baqyrǵannyń aldynan ókirgen shyǵypty» degendeı, bir balasy óli týǵan, endi biri daýn sındromymen aýyratyn myna áıeldiń halin estip, ishteı odan saıyn kúızelip ketsem kerek»;

«Adyraıǵan kókpeńbek tamyrlary kók sııamen denesine ádeıi jazylǵan jazýdaı ǵoı, qu­daı-aaaýýý!»;

«Ishime zyryldaýyq oıynshyq kirip ketkendeı, kúni-túni aýnaq­shı ma, tireı me, bir tynym joq, typyr-typyr»;

«Balanyń óńi qý shópteı jú­deý kórindi»;

«Áıeldiń bala tabatyn ýaqy­ty egin oraǵy sııaqty»...

Mundaı obrazdy sóılemder ár betti ashqan saıyn kezdesedi. Jazýshy keıipker basyndaǵy alaquıyn sezimderdi de jaqsy beredi. Sáýle Dosjannyń qan­daı qalamger bolyp sapqa qosyl­ǵanyn osydan-aq baıqaýǵa bolady. Shyndap kelgende, qazirgi zaman áıel jazýshylardyń zamany bolýǵa tıis. Ásirese, bizdiń qoǵamda áıel jazýshylar jitirek sezinetin áleýmettik máseleler alǵa shyǵyp keledi. Sáýle Dos­jannyń biraz shyǵarmasy osyndaı taqyryptarǵa arnalǵan. De­mek onyń oqyrman kóńilin jaýlap alýǵa tolyq múmkindigi bar.

Júsipbek QORǴASBEK