Qaýipsizdikke qatań qadaǵalaý qajet

Jambyl oblysy boıynsha tótenshe jaǵdaılar departamenti aza­mattyq qor­ǵaý salasyndaǵy zil­zalalar qaýip-qaterin azaıtý jáne baqylaý basqar­ma­synyń basshysy, azamattyq qorǵaý polkovnıgi Maqsat Ákimbaevtiń aıtýyn­sha, osy jylǵy 8 aı ishinde oblys aýma­ǵynda 467 órt oqıǵasy tirkelgen. Tótenshe jaǵ­daı saldarynan 3 adam qaza taýyp, 3 adam ártúrli dárejedegi kúıik alǵan. Al materıaldyq shy­ǵyn 76 mıllıon 780 myń teńgeni qura­ǵan. О́kinishtisi sol, ótken jylmen sa­lystyrǵanda óńirde órt sany 3 paıyz­ǵa ósken. Alaıda tótenshelikter byl­­tyr­ǵymen salystyrǵanda órttiń mate­rıal­dyq shyǵyny 40 paıyz­ǵa, adam ólimi 3 esege jáne jaraqat alǵandar 40 paıyz­ǵa kemigenin aıtýda. О́rttiń eń ba­sym kópshiligi memlekettik órtke qar­sy qyzmet organynyń baqy­laý­y­nan­ tys nysandarda, ıaǵnı turǵyn úı sek­tory men avtokólik quraldarynda oryn alǵan.

 Halqymyzda «Saqtansań – saqtaıdy» degen sóz bar. Iаǵnı, árbir adam órt qaýipsizdigi talap­taryn qatań saq­taý­ǵa tıis. О́ki­nish­ke qaraı, turǵyndar arasynda bul talap ta saqtalmaı otyr. Bul rette Jambyl oblysy boıynsha tóten­she jaǵdaılar departamenti azamat­tyq qorǵaý salasyndaǵy zilza­lalar qaýip-qaterin azaıtý jáne baqylaý bas­qarmasynyń bas mamany, azamattyq qor­ǵaý podpolkovnıgi Denıs Ohrımenko óńirde 8551 órt qaýipsizdigi ta­lap­­taryn buzýshylyq anyq­tal­­ǵanyn jetkizdi. Ákim­shilik ja­ýap­­kershilikke 1172 laýa­zymdy jáne zańdy tulǵa tartylyp, olar­ǵa jalpy somasy 21 mıllıon teń­gege jýyq aıyppul salyn­ǵan. Sonda da osyndaı nemqur­aıdylyqtar óńirde órt­tiń ór­shýi­ne sebep bolýda.

«Jyl saıyn órt qaýiptiliginiń joǵa­ry kezeńi ishinde oblystyń tabıǵı baı­lyqtary úlken qaýip-qaterge ushy­raı­dy, ıaǵnı ormandy dalalyq órtterdiń paıda bolý qaýpi týyndaıdy. Kóbinese, buǵan adamnyń ózi kináli. Qurǵaq shópti, egin qaldyqtaryn baqylaýsyz, ruq­sat­syz jaǵý, baý-baqsha ýchas­kelerin jınaý barysynda jı­nalǵan qoqys pen shóp­terdi órteý oryn alady. Budan bas­qa, tur­ǵyn­dar jappaı tabıǵat aıasyna­ shyǵa bastaıdy jáne demalys barysynda órt qaýipsizdigi erejelerin saqtamaıdy», deıdi Maqsat Ákimbaev. Máselen, bıyl oblys aýmaǵynda 1136 gek­tar alqap­ta 146 órt jáne 12 orman órti bol­ǵan. Bul shamamen 37000 gektar alqap­qa kel­ti­rilgen shyǵyn 16 mıllıon teń­geni quraǵan. Sondaı-aq 577 gektar alqap­ta 7 dala órti bolsa, odan kelgen shy­ǵyn 3,5 mıl­lıon teńgege jetken. О́rt­tiń oryn alýyna sebepshi bolǵan 271 tulǵaǵa ákimshilik jaza qolda­nyl­ǵan.­ Al onyń ishinde 162 adamǵa jalpy so­masy 1 mıllıon 295 myń 325 teńge bo­latyn aqshalaı aıyppul salynǵan jáne 109 eskertý berilgen. Aýda­n­a­ra­lyq eko­nomıkalyq sotqa órt qa­ýipsizdigi erejelerin saq­ta­maǵan 28 nysannyń jumysyn toqtatý boıynsha talap-aryz jol­­danyp, olar sot sheshimimen qana­ǵattandyrylǵan.

О́ńirde negizinen órttiń shyǵý saldaryn aýdandar quraıdy. Ús­ti­­mizdegi jyly Talas aýdanyn­da 6 orman órti tirkelse, Merki aýdanynda – 3, Baızaq aýdanynda – 2 jáne Moıynqum aýdanynda 1 orman órti oryn alǵan. О́t­ken jyldyń osy kezeńimen salystyr­ǵan­da orman órtiniń sany 4,4 esege, mate­rıaldyq shyǵyn 4 esege, al órt aýma­ǵy 2 esege azaıǵan. Alaıda mamandar bıylǵy jyly órt sany Talas aýdanynda 3 esege óskenin aıtyp otyr. Orman­ órtteri sanynyń tómendeýi Moıyn­qum, Merki, Baızaq, T.Rysqulov, Jýaly, Shý jáne Jambyl aýdandarynda azaı­ǵanymen, ústimizdegi jyly dala alqap­taryn­daǵy órt sany 2 esege, al órtten kelgen shyǵyn 10 esege artqan. Kerisinshe, dala órtteriniń sany T.Rysqulov aýda­nyn­da 4 esege, Jýaly jáne Qordaı aýdandarynda 100 paıyzǵa artqan. Aıta ketý kerek, aǵymdaǵy jyly dala alqaptarynyń janý oqıǵasy bo­ıyn­sha oblys aýdandary ishinen Qordaı aýdany kósh bastap, 196,5 gektar jerde 32 janý oqıǵasy tirkelgen.

Jambyl óńirinde órtti der kezinde aýyz­dyqtaý is-sharalary jedel júrgi­zil­genimen, aýyldy aımaqtarda apatqa qarsy turatyn qaýqar bolmaı tur. «Aýyl­dyq okrýg­terde qurylǵan erikti órtke qarsy qurylymdardyń ja­ýyn­gerlik daıyndyǵyna júr­gi­zilgen tek­serý barysynda keıbir aýyldyq okrýg­terde qu­ryl­ǵan erikti órtke qar­sy qu­ry­lymdardyń materıaldyq-teh­nıkalyq jaraqtandyrylýy tó­men deńgeıde jáne olar arnaıy kıim­­dermen, órt motopompasymen tolyq jabdyqtalmaǵan», deıdi Maqsat Ákim­baev. Máselen, Baızaq, Moıynqum, Sarysý, Jýaly aýdandarynda órtti són­­di­rýge arnalǵan tehnıkanyń sany óte az. Shamamen ár aýyl­da tek bir ǵana teh­nıka bar jáne ol buzylǵan jaǵdaıda ony tabıǵı órtke jumyldyrý múm­kin bolmaıdy eken. Baızaq, Jambyl, Merki aýdandaryndaǵy erikti órtke qar­sy qurylymdar aspa­ly órt són­dirgishterimen jab­dyq­talmaǵan, sondaı-aq Baızaq, Merki, Sarysý, T.Rysqulov jáne Talas aýdandary órt motopompasymen qamtamasyz etilmegen. Munyń bári de órtti der kezinde aýyz­dyqtaýǵa aıtarlyqtaı ke­der­­gi keltiretini sózsiz.

О́rttiń aldyn alý jáne ony boldyrmaý maqsatynda oblys ákimdigi tarapynan qomaqty qarajat qarastyrylyp, tıisti tehnıkalar bólingen. Alaıda qaýip­sizdikke qyryn qaraǵan keı­bir aýdan ákimderi bul maq­sat­qa bólingen qarajatty da qys­­­qartyp ­jibergen. О́tken jyly erikti órtke qarsy qury­lym­­dardyń múshelerin jaýyn­ger­lik arnaıy kıimmen jáne qol asty órt sóndirý quraldarymen qamtamasyz etý úshin aýdan ákim­dik­teri tarapynan 17 mıl­lıon 329 myń teńge bólingen bolsa, osy jyly bul kórsetkish qysqaryp, aýdan ákimdikteri 13 mıllıon 413 myń teńge ǵana bólgen. Tipti Merki, Shý, Moıynqum aýdandaryndaǵy keıbir aýyldyq okrýgterdegi arnaıy kıimderdiń jáne aıaq kıimderdiń tozyǵy jet­kendigine qaramastan olar­dy jańartýǵa qarjy da qaras­­tyrylmaǵan. Mundaıda qaýip­siz­dik­ke qarastyrylmaǵan qarajat endi qaıda bólinedi degen oı keledi.

О́rt – tilsiz jaý. Ja­sy­ra­ty­ny joq, keıde bul apattyń da adamdardyń nem­quraı­dy­ly­ǵynan bolatyny shyndyq. Máselen, dala, orman órtterinen bólek, óńirde shóp jınaý oryndarynda bıyl 87 órt oqıǵasy tirkelip, sonyń saldarynan 4,5 myń tonnadan astam shóp janyp ketken. Sonymen, bul talaı sharýanyń ala jazdaı aptap ystyqta etken eńbegi, tókken teri kúlge aınaldy degen sóz. «Shóp pen sabannyń janýynyń negizgi sebepteri – turǵyndardyń órt qaýipsizdigin saqtamaýy nemese qasaqana ot qoıý. Jem-shópter kóbinese jolǵa óte jaqyn jınalady. Al abaısyzda nemese ádeıi tastalǵan temeki tuqyly da órtke ákelip soǵady. Mundaı oqıǵalardyń aldyn alý úshin eń áýeli órtke qarsy erejeler men normalardy qatań saqtaý qajet. Shóp elektr ótkizý jelilerinen meılinshe alys jáne qorshalǵan jerlerde ornalasýy tıis. Eger jaqyn jerde sý qory bolsa, tótenshe oqıǵa oryn alǵan jaǵdaıda otty tez sóndirýge bolady», deıdi Maqsat Ákimbaev.

Kúreń kúz kelip, jel ótinde qýraı basy syńsı bastady. As­pan­dy torlaǵan ala bult, aýyq-aýyq sirkirep ótetin aq jańbyr kópshiliktiń esine kún raıy­nyń qubylyp kele jatqanyn salyp tur­ǵan­daı. «Qys shanańdy jaz saıla» degendeı, endi kelesi jyly da alapat órtti boldyrmaý maqsatynda qaýipsizdikke qatań qadaǵalaýdyń bol­ǵa­ny durys. Barlyq salaǵa qyrýar qarajat bólip otyrǵan aýdandar endi tótenshe jaǵdaı salasyna da nazar aýdar­sa, bálkim óńirde bıylǵydaı órt órshimes. Sebebi Jambyl – elimizde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa zor úles qosyp kele jatqan óńirlerdiń biri. Sonymen qatar mol tabıǵı qory taǵy bar. Tó­ten­she jaǵdaıǵa tıisti kóńil bólinse, tilsiz jaýmen kúresýde de belsendilik tanytatynymyz anyq.

 Jambyl oblysy