Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy «Qazaq ádebıetin» oqytýǵa saı emes

Aralas mektepter qazaq mektepteri dárejesin alýy kerek

Almaty qalasynyń Bilim bas­qar­masy men M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty bir­lesip uıymdastyrǵan «Orta bilim berýdiń jańartylǵan mazmu­ny aıasynda qazaq ádebıetin oqytýdyń ózekti máseleleri» respýblıkalyq ǵylymı-táji­rı­belik konferensııada ınstı­týt dırektory Kenjehan Maty­ja­nov «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda bilim men oqýlyq sapasyn art­tyrýǵa aıryqsha nazar aýdardy. Taıaýda Bilim jáne ǵylym mı­nıstri oqýlyq sapasyn arttyrýǵa baılanysty 10 usynysty ortaǵa saldy. Qazir bul másele qoǵamda keńinen talqylanýda. Búgingi mek­tep baǵdarlamasyna engizilip otyr­ǵan bilim mazmunyna da, oqýlyq sapa­syna da, muǵa­lim­derdi qaıta daıarlaý isine de, oqý­shynyń da, muǵalim­niń de eńbegin jeńildetýge qajet­ti oqý quraldary men jańa teh­no­logııa­larǵa da janashyrlyqpen qaraıtyn kez keldi» dep atap ótti.

Iskerlik sharanyń ózegine aınalǵan kókeıkesti máselege oraı baıandama jasaǵan profes­sor, ekonomıka ǵylymdarynyń dok­tory Rahman Alshanov ustaz­dar qaýymynyń nazaryn qazaq tilin oqytý men alǵashqy qazaq mektepteriniń tarıhyna qaraı buryp, tómendegi derektermen bólisti: 2019 jylǵy málimetter boıynsha qazaqtyń sany 18,5 mıllıonnan asty. Sáıkesinshe, qazaq tilinde bilim alatyn balalardyń da sany artqan. 2008 jyly olardyń sany 1 546 myń (60,3%) bolsa, 2018 jyly bul kórsetkish 2 515,9 myń oqýshyny qurap otyr (65,5%). Ǵalymnyń aıtýyn­sha, Nur-Sultan qalasyndaǵy qazaq mektepteri qarqyndy damyp keledi. 2008 jyly qazaqsha oqıtyn balalar sany 38,2 myń (54,7%) bolsa, 2018 jyly 166,2 myńǵa (57,3%) jetken. Jalpy elimizdegi mektepterdiń de sany ulǵaıyp, on jylda segiz óńirde 181-ge ósken.

Al aralas mektepterde 2018 jyly respýblıka boıynsha 1380 myń oqýshy bilim alsa, onyń ishinde 691,7-si qazaqsha oqıtyndar. Sol balalardyń jalpy sany bir qazaq mektebin quraıdy eken. R.Alshanovtyń aıtýynsha, túrli sebeptermen aralas mektepter sany ósip keledi. Biraq aldaǵy ýaqytta jergilikti basqarý organdary bul mektepterdi biryńǵaı qazaq mektepteri dárejesine aýystyrýy qajettigin aıtqan ǵalym sońǵy jyldary qazaq, orys, aǵylshyn tilinde oqytatyn aralas mektepterdiń de kóbeıgendigin mysalǵa keltirdi.

Aýyldaǵy úsh aýysymmen oqytatyn jáne apatty jaǵdaıda turǵan bilim mekemeleriniń jaıyn qozǵaǵan R.Alshanov «Dıplommen – aýylǵa», «Serpin» syndy baǵdarlamalardyń pármeni álsiz ekenin atap ótti. Sondaı-aq taıaý jyldarda jeke menshik mektepter sany qarqyndy túrde ósetindigine toqtalǵan ǵalym ustazdardyń bilim salasynan ketý úrdisin de qozǵady.

Derekter boıynsha on jyldyń ishinde orta eseppen 100 myńnan astam ustaz ju­mys­tan ketken. «Qazirgi tańda bul ba­ǵytta qabyldanyp jatqan túrli is-sha­ra­lar áli de qaýqarsyz. Jyl saıyn peda­go­gıka salasynyń mamanyn daıarlap shyǵarý úshin 12 myń grant beriledi. On jylda 120 myń grant bólinse, onyń 61 myńy artyq. Sonda jyl saıyn 17,5 mlrd teńgeni qosymsha grantqa jumsamasaq, ár ustazdyń jalaqysyna 51,5 myń teńge­den keledi. Bıýdjette muǵalimderdiń tólem­aqy­synyń deńgeıin naqty belgilep, ınflıa­­sııadan qorǵaıtyn amaldardy eske­rip, zańdy túrde bekitetin ýaqyt keldi. Osy ýaqytqa deıin óndirýshilerdi qoldap kelsek, endi tutynýshylardy qoldaıtyn kez jetti. Iаǵnı, ekonomıkanyń eki jaǵyn teńes­tiretin ýaqyt jetti», dedi ekonomıst ǵa­lym.

Osy jıynda bilim standartta­ry má­se­lesin qozǵaǵan fılologııa ǵy­lym­­da­ry­nyń doktory, professor Janǵara Dádebaev «Qazaq ádebıeti» páni­niń ja­ńar­­tylǵan mazmundaǵy oqý baǵ­dar­la­ma­lary, olardyń negizinde jazylǵan oqý­lyqtar «Negizgi orta bilim berýdiń mem­lekettik jalpyǵa mindetti standarty» men «Jalpy orta bilim berýdiń memle­kettik jalpyǵa mindetti standarty» talaptaryna qaıshy keletindigin nazar­ǵa aldy. Ǵalymnyń aıtýynsha, standart­tar­da, olardyń negizinde jasalǵan úlgilik oqý baǵdarlamalarynda bilim berý isi aıaqtalǵanda kútiletin nátıjelerdi anyq­taý men damytýdy aqparattandyrý úshin qoldanylatyn negizgi baǵyt – Blým taksonomııasy. 2001 jyly Blým takso­no­mııasynyń jańartylǵan nusqasy óndi­ris­ke endi. Alaıda Qazaqstannyń bilim berý salasyndaǵy memlekettik jalpyǵa min­detti standarttarynda, olardyń negi­zinde jasalǵan oqý pániniń úlgilik oqý baǵ­darlamalarynda, oqýlyqtarynda Blým taksonomııasynyń 1956 jylǵy júıe­si qoldanylyp, 1995-2000 jyldary aına­lymǵa túsken jańartylǵan júıesine bilim basshylary mán bermegen.

«Memlekettik standarttarda bekitil­gen osy júıeniń negizinde pánniń úlgi­lik oqý baǵdarlamalary jasaldy, biraq olarda (5-9, 10-11-synyptarǵa arnal­ǵan oqý baǵdarlamalarynda) memle­ket­tik jal­py­ǵa mindetti standarttarda bekitilgen ta­nymdyq daǵdylardy qalyp­tastyrý, da­mytý maqsattary, oqý maq­sat­tarynyń tak­sonomııasy burmalandy. Standart­tar­da anyq kórsetilgen tanymdyq sıpat­taǵy daǵdylardyń birazy «Qazaq ádebıeti» pá­ni­niń baǵdarlamalarynda qolda­nyl­maı, olardyń ornyna jaýap berý, ınterpretasııa, salystyrý qosyldy. Osylaısha Blým taksonomııasy durys qoldanylmady.

Ádebıettiń tarıhyn dáýirlep oqytýdan aıyrylyp qaldyq

Ǵalymnyń pikirin qostaǵan K.Maty­ja­nov baǵdarlama tiliniń túsinik­siz­di­gin aıtyp, birqatar kemshin tustaryna toq­­taldy. Baǵdarlama ishinde ádebıetti oqy­tý kýrsynyń kóptegen máseleleri tolyq qamtylmaǵan. Burynǵy dástúrli túrde oqytylyp kelgen qazaq ádebıetiniń ádis­temesi nazarǵa alynbaǵandyqtan, muǵalimder kóptegen qıynshylyqtarǵa tap bolyp otyr. Baǵdarlama durys bolmasa, sáı­kesinshe oqýlyq ta durys bolmaıdy. Oqýlyqpen birge oqýlyqqa qosymsha mek­tep kitaphanasy da jasaqtalmaǵan. Kitaphanalarda sol shyǵarmalardy oqy­tý­dyń tolyq materıaldary joqtyń qasy. Qazirgi kezde 9-10-synyptar jańa baǵdarlamamen oqytylýda. Tájirıbede kórsetkenindeı, sońǵy eki-úsh jyldyń ishinde baǵdarlamanyń qazaq ádebıetiniń mazmunyna saı emestigi aıqyn kórinip otyr. Árıne ádistemeniń jaqsy jaqtary da bar. Artqa sheginer jol joq, biraq baǵdarlama qazaq ádebıetiniń mazmunyna saı ıkemdeýdi qajet etedi. Qujatty qazaq ádebıetiniń tarıhyn, teorııasyn bile­tin mamandar jasaý kerek. Mazmuny tur­ǵy­sy­­nan da, tarıhy men tabıǵaty jaǵy­nan da bólek bolǵandyqtan, aǵyl­shyn ádebıeti men qazaq ádebıetin salys­ty­rý­ǵa kelmeıdi.

Osy oraıda fılologııa ǵylymdarynyń doktory Gúljahan Orda talaı jyldan beri kúrmeýi sheshilmegen máselede synalatyndar oqýlyq avtorlary bolyp kelgenin atap ótti. Ǵalymnyń aıtýynsha, avtorlar – baǵdarlamany oryndaýshylar ǵana. Blým taksonomııasyna joǵary oqý oryndary áldeqashan ótip ketken bolsa, jalpy bilim beretin mektepter áli ıgere almaı otyr. «Al jańartylǵan bilim mazmunynyń baǵdarlamasyn qanshalyqty ıgere aldyq?» degen saýalǵa jaýap izdeı kele G.Orda oqýlyqtarda qarapaıymnan kúrdelige emes, kúrdeliden qarapaıymǵa ótý tásiliniń keń qoldanysta ekendigin, my­sa­ly, 5-synypta Qobylandyny, 7-synypta Orhon eskertkishterin oqy­týda balalardyń jas ereksheligi eske­ril­megenin aıtady. Sol sııaqty orta sy­nypta poema, roman oqyǵan oqý­shy­lar joǵary synypta shaǵyn áńgimeler oqýmen shektelip júr. Sondaı-aq 7-synypta M.Jumabaevtyń «Batyr Baıan», 9-synypta I.Jansúgirovtiń «Qulager» poemasyn oqyǵan bala 10-synypta U.Esdáýlettiń «Biz túrkilermiz», 11-synypta S.Seıfýllınniń «Syr san­dyq», Q.Amanjolovtyń «О́zim týraly», T.Moldaǵalıevtiń «Baýyrlar» óleńin oqıdy. 8-synypta M.Dýlatovtyń «Baqyt­syz Jamaly», al 10-synypta Sh.Mur­tazanyń «Táýekel toı» áńgimesi oqy­tyldy. Al joǵary synyptyń «Paıym men parasat» atty II toqsanynda S.Elýbaıdyń «Jalǵan dúnıe» romany men Q.Amanjolovtyń «О́zim týra­ly óleńi» berilgen. Baǵdarlamany jasaý­shy­lar bir toqsan boıy joǵary synyp oqýshysyna bir roman men bir óleń oqý azdyq etetinin eskermegen. «Sh.Murtazanyń «Qyzyl jebesin» nege oqyt­paımyz, bir ǵana «Syr sandyǵymen» Sáken beınesi ashyla ma? Jańashyldyqqa den qoıamyz dep ádebıettiń aıasyn taryltyp aldyq. Qalamgerlerdi irikteý barysynda ádebıetimizdiń birqatar kórnekti ókilderi baǵdarlamadan tys qaldy», dep dabyl qaqqan ǵalym ulttyq ádebıettiń negizgi ereksheligi bolyp tabylatyn sal-seriler men halyq aqyndary oqýlyqta aıtylmaǵandyǵyna toqtaldy. Sonymen qatar 11-synyp boıy ádebıetimizde S.Muqanovtyń, sondaı-aq Ǵ.Mustafın, S.Kóbeev, N.Baıǵanın, I.Baızaqov, Ǵ.Ormanov, Á.Sársenbaev, D.Ábilov, Q.Bekhojın, Ǵ.Qaıyrbekov, T.Jarokov, M.Álimbaev, O.Áýbákirov, Sh.Smahanuly, J.Moldaǵalıev, S.Máý­le­nov, J.Nájimedenov syndy qazaq ádebı­etiniń kórnekti ókilderiniń esimi múlde atalmaı qalǵan. Al 11-synyptyń II toqsanynda Q.Amanjolov S.Elýbaıdan keıin oqytylatyndyǵy sııaqty júıe­siz­dik­ter de kezdesedi. Al Blým taksonomııasy osyndaı qundylyqtardy nasıhattaýǵa úndese, biz odan qashqaqtap kelemiz, deıdi ǵalym. Qazirgi ádebıet ókilderin oqytqan kezde shyǵarmanyń kórkemdigi eskerilýi qajettigin alǵa tarta otyryp ádebıettiń tarı­hyn dáýirlep oqytýdan aıyrylyp qaldyq degen dálelderdi keltirdi. Sondaı-aq maıdanger-qalamgerlermen qatar, qoǵam ómirin syn tezine alatyn birde-bir satırıktiń eńbegi oqýlyqta joq. Keleli jaıttardy ortaǵa sala otyryp G.Orda tún ortasy aýǵanda elektrondy jýrnal toltyryp otyratyn muǵalimder kóp, al qaǵazbastylyqtan qutyla almaı júrgen ustazdardyń qosymsha materıaldardy ıgerýge ýaqyty joq ekenin aıtty.

Keleside sóz alǵan Qazaqstan pedago­gı­ka ǵylymdary akademııasynyń pre­zı­denti, akademık Asqarbek Qusaıynov elimizde oqýlyqtaný ǵylymynyń kenje qal­ǵanyna qynjyldy. «Oqýlyqtaný – úlken ǵylym. Jaqsy oqýlyq jazýdy kezinde akademık Kalmagorov reaktıvti ushaq jasaýmen birdeı degen edi. Al sol oqý­lyqty búginde bárimiz jarysa jazamyz. Keńestik dáýirde aýdarma oqýlyq boldy. Ol kezeńde biz qazaq ádebıeti men tiliniń tóńireginde júrdik. Qazaq tarıhynyń ózi mandyp jazylmady. Al táýelsizdik jyldarynda egemendiktiń oqý­lyǵy kerek boldy. Sonymen bizdiń tájirı­bemiz ǵylymnyń aldyna shyǵyp ketti de, sol júıemen oqyta bastadyq. Mine, áli kúnge jartymyńjyldyq tarıhy bar ǵylymdy damyta almaı kelemiz», dedi A.Qusaıynov.

Qazaq oqýlyǵynyń tarıhy Y.Altyn­sa­rınnen bastalady desek, bilim berý júıe­sindegi ozyq keletin Japonııa, Ko­reıa, Sıngapýr elderinde negizgi orta bi­lim­niń adam tárbıesi ekendigi nazar aýda­rýdy qajet etedi. Ulttyq qasıetin dárip­tep otyrǵan elderdiń bilim júıesi de ozyq ekeni belgili jaıt. Al osy mindetti tikeleı atqaratyn qazaq ádebıeti pánin durystap oqyta almaýymyzǵa ne sebep? Ol úshin oqýlyq sapasyn arttyrýda avtorlardyń quzyretin kóterip, oqýlyq sapasyna monıtorıng júrgizý kerektigin alǵa tartqan ǵalym oqýlyqtanýmen aınalysatyn mamandar zertteýleriniń nátıjesinde oqýlyqqa baǵyt beretin 148 ólshemniń daıyndalǵanyn jetkizdi. Sol ólshemder negizinde Respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik «Oqýlyq» ortaly­ǵy­men úlken jumys júrip, oqýlyq sapasyna 19 baǵytta baǵa beriletin 128 ólshem daıyndalyp, bekitilgen. Qazirgi kezde akademııada sarapshylar men avtorlar oqytylýda», degen A.Qusaıynov oqýlyq baǵdaralamasyn qozǵap, árbir taqyrypqa saı keminde 12-16 tapsyrma berilgendigin jetkizdi. Soǵan sáıkes oqýshy kúndelikti esse, keste, t.b. jazba jumystaryn oryndaýy kerek. «Mundaı tapsyrmany oryndaýǵa ǵalym retinde meniń mursham kelmeıdi. Al joǵary oqý oryndarynyń oqýlyqtary monografııadan kem túspeıdi» degen oqýlyq janashyry sapa ólshemderiniń qajettiligin alǵa tartty.

«Ana tili» oqýlyǵyn «Qazaq tili» páni dep qabyldaıtyndar bar

«Ádebıetti qalypqa salýdyń qıyn ekenin ári ony balaǵa óner retinde ıger­tý­diń mańyzy zor ekenin aıtqan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Bıdana Qabataı munyń barlyǵyn A.Qusaıynov aıtqan 128 ólshemge syıǵyzý qıyn degen pikir bildirip, jańartylǵan oqý baǵdarlamasynyń jańalyǵy – leksı­ka­lyq taqyryptarǵa baǵyný ekendigine toqtaldy. B.Qabataıdyń aıtýynsha, ja­ńar­tylǵan baǵdarlama jaıdan-jaı ja­zyl­­ǵan joq. Berilgen 14 saǵatta oqýshy beligili bir taqyrypta esse jaza alýymen qatar, óleń de jattaýy kerek. Sonda bir taqyryp tóńireginde jan-jaqty daıyndala alady. Nátıjesinde ári qaraı Abaıdy, Muhtardy oqıtyndaı qu­zyret­tilik qalyptasady. О́z sózinde ǵa­lym jańa baǵdarlamany qurastyryp otyrǵan jańashyl jastardyń aldynda birinshi kezekte álemdik testke daıyndaý turatyndyǵyn eskerýimiz qajet dedi. Al PISA baǵdarlamasynyń test júıesinde qazaq ádebıetiniń ókilderi joq. Osylaısha klassıkalyq ádebıetimizdi jańartylǵan bilim mazmunynyń qalpyna salýdyń arasynda qaıshylyq týyndap otyr» degen ǵalym oqytý barysyndaǵy mysaldardy nazarǵa aldy. Naqty aıtqanda, klassıkalyq jazýshylardyń leksıkalyq taqyrypqa, ıaǵnı qazirgi balalardyń is-áreketi jazylǵan shyǵarmalary joq bolǵandyqtan, jańashyl avtorlardyń eńbekterin paıdalanýǵa týra keledi. Ǵalym atap ótkendeı, bilim basshylyǵynda «Ana tili» pániniń qazaq ádebıetine daıyndyq býyny ekenin túsinbeı, «Qazaq tili» dep qabyldaıtyndar da bar eken.

Oqýlyq baǵdarlamasynyń ashyqtyǵyn qam­ta­masyz etý kerektigin usynǵan fı­­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory Nur­dáý­let Aqysh oqýlyqty kez kelgen baspaǵa berýge bolmaıdy deıdi. Áde­bıet­tiń es­te­tıkalyq pán ekenin umy­typ, ony pe­da­­gogıkamen baılanystyryp, tárbıe ju­mysyna kóbirek nazar aýdaryp otyrmyz. Sondyqtan ádebıettiń estetıkalyq, kórkemdik fýnksııasyna birinshi kezekte nazar aýdarý kerek. Al qazaq ádebıeti alyptary oqýlyqqa kirmeı, olardyń ornyna belgisizdeý avtorlar engeni ári balalardyń kórkemdigi tómen óleńderdi jattap júrgeni – masqaralyq. Oqýlyqtyń bezen­dirilýi de kóńil kónshitpeıdi. Son­dyq­­tan oqýlyq jasaıtyn redaktorlar da, sýretshiler de oqytylýy kerek, dedi N.Aqysh.

Jalpy bilim beretin mektepterde qa­zaq ádebıeti pánininiń jańartylǵan maz­munǵa kóshý barysy týraly sóz etken Almaty qalalyq Ádistemelik kabınetiniń qazaq tili men ádebıeti pániniń ádiskeri Kárıma Madalımova 2013 bekitilgen stan­dart boıynsha oqý josparynda qazaq tili men ádebıeti páni 5-synypta 6 saǵat oqy­tyl­sa, jańartylǵan baǵdarlamada «Qazaq ádebıeti» 2 saǵatqa qysqarǵan dep atap ótti. Munyń orynsyz ekendigin aıtqan ádisker bul baǵdarlamanyń «Atamura», «Mektep», «Arman PV», «Jazýshy» bas­palarynan shyqqan oqýlyqtarǵa berilgen tapsyrmalarmen sáıkes emestigin de alǵa tartty. Sonymen birge baǵdarlamaǵa Abaı, Shákárim, Muqaǵalı, T.Aıbergenov, t.b. shyǵarmalaryn kóbirek engizip, balalardyń jas erekshelikterin eskerýdi qatań ustaný qajettigine nazar aýdardy. Ol úshin oqýlyq jazýǵa tájirıbeli mamandardy tartyp, mátinder mazmunyna, tapsyrmalardyń júıeliligin basty nazarda ustaý kerek. Al joǵary sanatty pedagog Meıramgúl Núsipbekova 5-10-synyptarda materıaldyń kúrdeli bolýy oqýshylardy jattaýǵa ǵana ıtermeleıdi, al jeńil materıaldy oqýshy ońaı ıgergen­dik­ten, jyldam umytyp qalady degen pikirimen bólise kele aǵylshyn tili, orys tili, dene shynyqtyrý pənderiniń saǵaty kóbeıtildi. Qosylǵan saǵattar qazaq tili men ədebıetiniń burynǵy 8 saǵattyq aptalyq saǵattardy qysqartý esebinen júrdi. Osy keleńsizdikti joıý úshin mektep baǵ­darlamasyn qaıta qarap, oqý jos­pa­ryna «Kórkem ədebıet» pənin engizip, baǵdarlama jasaý kerek-aq. Biz mektepte kórkem ədebıetti emes, ədebıet tarıhyn, ədebıet teorııasyn, ədebıet synyn oqy­typ júrmiz», dep atap ótti.

Ári qaraı A.Baıtursynuly bilim akademııasynyń basshysy U.Erkinbaı, jazýshy-baspager M.Qulkenov, B.Jumaqaev, G.Ryskeldıeva, Á.Jeksenbi, B.Qur­ban­baev, t.b. sala mamandarynyń qyzý pikirtalasyna ulasqan alqaly jıynda ustazdardyń usynystary eskerilip, arnaıy úndeý qabyldanyp, tıisti oryndarǵa joldandy.

ALMATY